Skip to main content
Internet Archive's 25th Anniversary Logo

Full text of "The Sphotasiddhi"

See other formats


१10 षा 1 ता ९ ९ प्राण्णः1१# 5/3 1017 57105 10 6 
[पत 87014 81710. 


64 ^ 11 ^) .^ प + 1115124 


॥, 6 ४. 


717 60९41184 
0 


एए 14741178 १.५. 


एए एष 
62158४88 8. 1. 22114 प ्त^ 8.48 


पणाः [ष्वपाःलः [ ऽशाः 
पएद्रभाक 9 19485 


मद्रपुरीयविशविधारयसंस्कृतग्रन्थावछिः 


ग्रन्थाङ्कः & 


आचा्यमण्डनमिश्रविरचिता 


स्फोटसिदिः 


ऋषिपुत्रपरमेश्वरकृतगोपाश्किपेता 


वेदविश्ारदेन रो. क. रामनाथशाख्िणा 
संपादिता 


साप ^7 
तट 40.68 14. पए, 288 
2 ए 14.202, 44.78.48 
1981 


700) 


(ए &1011018.810त1 0 2 (क, 1(211681018.71151*8, फ01611 18 
70" 60716 20त प11816त पत67 106 वण801668 ° 16 
88181111 {26106101 0 1116 1961985 (11एलानडा{क, 18 8 एलान 
111100118.0{ पणार, 26101000 28 116 79116 8121068, {0 
68{9.0118]11 116 00116 ग 81108 10 {018 ऋणा, 114008- 
112111518. 7 प88 क्ट द्र्रुच्कब्छा8 ग ह्व प्णादा1121019118 2 
€8६8.101181168 {116 8101108 [00{116. {{ 78 8. 8101{ फणः 
1688 {0870 {011क £ 81188, 10 7 € 018.08.110108 11 1010868. 

(116 &0101016081$ ९8116त {€ &00क्ा2, 11161 18 01116 
71111 106 {€ 18 2 ऽ१९1$ 16891066 8.06 €120072{6 0116, 2104 18 
106 फणा 0? 2811012 22121165 279. 06100211 10 {76 
28०० -318.19.101111008त. शिप = 1 2818087. [४ 106 
39118111 [110तप्९1010, 16 6611071 088 687 शा {16 ९0 
11611187 8.00 {6 (00612101 11 06६{ध. 


106 28 $007 -8118.12.1111110102त. {21011 €्1808 660 0 
111 16 11126 ९681166 20118181, 01 {16 इप्रणप्र08 ग {116 {0 
07 {< प111811210. 111 1116 (0ला7170 8216. 


91810650 818, 106 क्1107 0 16 (णप्ाा€0ध7र 8168 
11108617 28 8110072 2681668 11118 60101611, 6 1188 
11611 ९0101061121168 071 {ध.{ए20100 प, 70401" द्रा 01२ 
816 1011807 एच8. € 87168 {118 फागु 28 60181118, 
98 {087 स&& 106 1181006 0 118 1101167 > प्6 10611008 118 
{गा प्र0९168, 21279428) अप्राणावाक्ा 8, ए द8प्१€र९ णत्‌ 
8381118.18.5 

[18 27108011 {100 18 87165 8178,* (110 18 2180 1101 
28 81708. {1118 22806502 088 फ716{&) 8 ©णा- 
11161181 0 {16 1770 ्7182.811.2.8, ९891166. 116 ६ 112- 
89287808. 8164 6 788 8180 (00116016 00 16 1825118 0 
16 81019रक्1118. 


(1) 6९6 रक्षणा -पप्0वण्लण्णः 9 जणा 


(४) 2 39 # र 
( 3 ) /॥ 39 १ ४.8॥ 
(४) 3 | 2 णा. 


( 1 । 29 (/, . ष, 


॥ 1 


1116 &12172{0616 9 8181165 28, {06 2007 ° {66 
00102178, 18 8] 91101116 18.810 प 918.101665278. ए6 188 
फ1{{67) {0 0118 ९8116 8१०५1202 207 206. व ०३2.त रद्य - 
018111,7 004 = 6 1610091168 00 106 प .78191118 
४ 808.810211110151-8. 

(1468068, 116 8८7 ° ध थभााकराणद्पा2 21 02. 
88110658. 16110118 8 22191166 218, 801) 9 81, #110 18 
९8116 1(170810881र8.(क्र18.ण8110,8 110 116 1121111 81081"प्2.; 
2124. 11) 116 {ए0त्19.8816658,° 116 8106878 07 1116 1118&6 ग 
20191810, 11616 7681460 {116 220०" 2112.118111111010868. 
^11 {1९86 46९18 876 &1€10 11 {16 8918द्वन {6 11700. 


11018 071" 18 7100 €व116त {07 16 7181 {1026 26 11 18 
1006 189. 1 11] € ० 80706 11116768 {0 81661118 ° 
{0618 11110861075. 


1149748  प्ापणएडाणाए) (~ [कि व ^ 6, 
20८0 70८८ , 1931. | ‰€44€# 9 5415741, 


--____-______~__~_~__~-_~_~_~_~_~_~_~_~__~_____~_~_~_~_-~-~_~~~~_~~_~_ 
(6) 6 षणा -प्द्फतपछतछय, सत 
7) 2 29 ए. उ 
(8) ॐ | ए र्ण् 
(9) र ् 0. ण्ा. 


981. 101. 84 





(01€01५. 

प्रास्ताविकम्‌ 

गोपारिकासदिता स्फो्सिद्धिः 

स्फोटतिद्धिकारिकाः 

स्फोटधिद्धिकारिकाद्धौनामकारायुक्रमणी 

स्फोटसिद्धिगोपालिकयोस्दाहृतानां शछोकाद्धौनां 
वाक्यानां च अकारा्यनुक्रमणी 

योगभाष्यविवरणस्य स्फोटनिरासोद्धारभागः 

गुद्धाञयुद्धभविभागः 


प्रास्ताविकम्‌ 


आचायंमण्डनमिश्नः 


| ® 


स्फोटसिद्धिप्रणेतायमाचायैमण्डनमिश्रो विधिमावनाविभ्रमविवेकानां ब्रह्म- 
सिद्धेश्च कतुः मण्डनमिश्रादनन्य एव । यदचन्योऽपि मण्डनो मण्डना वा 
सन्तीति, सन्तु नाम भमावद्वैतवादी मण्डनः "सत्तद्वितवादी मण्डनः" इ्यादि- 
प्रामाणिकप्रसिद्धया ; अय तु ब्रहद्वितवादी सत्युखात्मना ब्रह्मसिद्धौ चिदात्मना 
च स्फोटसिद्धौ तद्रह्म निरूपयति । अयमेव गार्हस्थ्ये विश्वरूपाचा्यं इति 
भद्कुमारिडश्चिष्य इति च प्रसिद्धः तुरीयाश्चमे सुरेश्वर इति शङ्करमगवत्पादकशिष्य 
इति च प्रसिद्धिमगादिष्यापातरमणीयमेतत्‌ । अत्र बहुषु वक्तव्येषु प्रकृत- 
स्फोटसिद्धिमात्रसम्बद्धं किश्चिदुष्यते--स्पोटसिद्धौ "दुरविदण्वैः' इति प्रतिङ्ञा- 
कारिकायां दुविंदग्धपदेन भ्ुभार्ठि एवामिसंहित इति उत्तरम्रन्थसन्दर्म- 
सन्द्िनां स्वरसवाहिन्येव प्रतिपत्तिः । स्फोटसिद्धौ हि प्राधान्येन शछोक- 
वार्तिकस्थस्फोटबादवचनानि प्रायः कण्ठतोऽर्थतश्चानूद्य निराक्रियन्ते । अत्र 
चान्यत्र च म्रन्थे स्वामिग्रायावष्टम्भकतया च अनेन वारतिककारवचनान्यु- 
दाहियन्ते च । अतश्च बह्षु विषयेषु वैदग्ध्यं स्फोटे दुरवैदग्ध्यं च कुमारिल- 
भटस्य छम्भयता मण्डनमिश्रेण तं प्रति दुरविंदग्धपदं प्रयुक्तमिति नः प्रतिभाति । 
म्याख्याता च कुशः “धुरविदग्धेरवक्षिते'” इत्यत्र “रिष्या हि भट्रपादादुक्तयुक्ति- 
व्यामोहितान्तःकरणाः" इति च वदति । किंञ्च, “अहो | छोकराचप्रसिद्धबोः 


॥ 





१. स्फोटसिद्धिः; 2. ¢. ३. स्फोटसिद्धिः. ?. 21 
२. स्फोरसिद्धिः, ०. 8. 
(-- ^ 


$ 4 


11 


परः परिचयः, यदिदमपि न इष्टम्‌--राब्दादथे प्रतिपयामहे इति" इति 
सोल्टुण्ठवचन प्रयोगश्च तं प्रति दृद्यते ¦ अत्र व्याख्या--“अनेन च वैपरीलयं 
रक्षयति कातरे धीरशब्दधत्‌ ; उपहासार्थश्ेवेप्रयोगः'? इति । एवम्‌ ८ चेद 
साधम्थवेधरम्यमात्रे दहतं विपश्चितोऽनुमन्यन्ते इति द्रष्टव्यम्‌ । अतश्च 
यदयं मण्डनमिश्रो मद्कुमारिरस्यन्तेऽवत्स्यत्‌ नावक्ष्यत्‌ तं दुविंदग्ध इति, 
नोपाहसिष्यच्च “अहो ! सेकराल्प्रसिद्धयोः परः परिचयः” इति । 


किञ्च, यथा ब्हदारण्यकवार्तिके “अभ्रामाण्यं त्रिधा भिन्नम्‌ इति 
महवा्तिकसुपादाय नैहद्धिरपि भाषितम्‌? इति तद्वक्तरि निरतिशयो 
बहुमान आविष्कृतः, तथात्र वान्यत्र वा ग्रन्थेऽनेन न प्रकटीकृत इति नाय 
भट्रशिष्यः । किञ्च, तत्रैव वार्तिके मण्डनमतं खण्डयता सुरेश्वरेण तस्यान्यत्र 
मुदितमेव । न॒ च तदाश्रममेदेन शक्यमन्यथाकतुंमित्यादिकम्‌ ; उम्बेकभवमूति- 
विश्वरूपसुरेरादीनामैक्यं न वेत्यादिकं च समये निरूपयिष्यामः । अव- 
तरिष्यति किंड चिराय प्रतीक्षिता मण्डनदेशाकाख्मतचचौविरोषकविमूषितमुख- 
मण्डला भगवती ब्रह्मसिद्धिः मद्रमण्डल्प्राच्यपुस्तकमण्डागारात्‌ ; तामेव 
प्रतीक्षामहे । ग्रकृेते च मण्डनः कुमारिल्महसमकाठिकः, तदनन्तेवासी, 
्रहमदवैतवादी, करमपक्षपाती चेति स्वाशायमाविष्ुवौणा अन्यत्र प्रवतामहे । 


स्फोटसिद्धिः 


कारिकाबत्यात्मके प्रतिपक्षप्रतिक्षेपमुखेन स्फोटदिच्धात्रभ्रदरोकोऽत्र ्रन्ये 
^नेकषिर्ती? इतीयं कारिका अडयार्‌ पुस्तकमाण्डागारीये सन्यस्य बवाक्यपदीय- 


१, स्फोयसिद्धिः. ?. 21. ३. बृहदारण्यकवार्तिकम्‌, 1-4-422. 
२. स्पोरकिद्धिः. ?. 208. ४, स्फोरलिद्धिः. २. 73. [7. 517. 








पा + 

ङ्खितपुस्तके (89. 0. 7. ए. 678) दृद्यमाना सयं वाक्यपदीयकाककिावे- 
नात्मानं संभावयति । तथा हि-- तत्र पुस्तके मूलग्रन्थः पाटख्या व्याख्या 
ग्रन्थो नील्या च मस्या विङिए्यत इति काचन परिपाटी । इयं च तत्र 
पाटर्मस्या ङ्विता । मूलकारिकाणां संख्या च सर्वत्र ङिस्यमाना अत्रापि 
चतुरदाताधिकबरीतिः (४८२) विख्खिता पूरवोत्तरसंख्यसन्दष्टा च वतेते । 
((संस्कारादुपकाराद्रा", इति पूर्वैकारिकाया अनन्तरमेव, न तु तत्कारिका- 
व्याख्यान्तरिता ; पाठश्च “्यक्तिवी जातिसेश्रयाः” इति चतुर्थपादस्य दरयते । 
एतैः कारणैरस्माकम्‌ स्यादियं वाक्यपदीयस्थाः इति समुचित एव सन्देहः । 
परन्तु पयांछोचने छेखकग्रमाद एवात्र निदानमिति भाति । अस्ति च ठेखकस्य 
प्रमदे पयीपं कारणम्‌ । तथा हि--वाक्यपदीयद्वितीयकाण्डे राताधिकेक- 
षष्टितमकारिकाया श्यं (१६१) व्याख्यातुरखतारिका-- “ननु समुदायेषु हि 
वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वतन्ते यथा तैकं मुक्तं धतं मुक्तं को नकः 
कपिः इत्युक्तम्‌ ; तदेतत्‌ कथम्‌ ८. 


उक्तं च-- 
न जातिगुणरन्देषु मूर्तिभेदो विवक्षितः । 
ते जातिगुणसम्बन्धमेदमातनिबन्धनाः' ॥ 


तथा---“ नेक्षिता जातिशब्दानां समुदायानुपौतिनाम्‌ । 
जातिमाचक्षते ते हि व्यक्तीवौ जातिशङ्घताः ॥ › इति । 


अत्र “उक्तं च" इत्युपक्रम्य गृहीतया “न जातिगुणरन्देषु"? इति कारिकया 
पर्वोक्तं अडयार्‌ पुस्तकमभाण्डागारीयङिखितपुस्तकरीस्या चतुर्राताधिकत्यसीति- 
तमया (४८३) सह पाठः कर्तविरेषानुपर्म्मश्च पयपतमेव डेखकप्रमादे 


नप्रय 





१. 712४0 2६ ए€1268 9208111६ 9165, ८2&€ 145. 
२, समुदायानुपातिता, स्फोटसिद्धिः, 


1४ 


कारणम्‌ । अपि च राजकीयग्राचीनङ्िखितपुस्तकमाण्डागारीये वाक्यपदीय 
मूखकारेकापुस्तके “नेक्षिता” इतीयं कारिका न दर्ये । अतश्च स्फोरसिद्धि- 
कारिकैव “नेक्षिता इतीयं पुण्यराजेन स्वटीकायासुदधूता--इति संक्षेपः ॥ 


व्याख्याता ऋषिपुत्रपरमेशवरः 


अस्याः स्फोटिद्धरव्याख्याया गोपाठिकायाः प्रणेतुरितिचृत्तं व्याख्यानान्ते 
तेनैव विनिवेरितैः पैः कियदपि विज्ञायते । तानि चेमानि पयानि-- 


तत्वनिन्दोः कृता येन व्याख्या तच्छविभावना । 
तेनेयं रचिता व्याख्या नाभ्ना गोपास्किा स्मृता ॥ १॥ 
शब्दानां पाङ्कं द्येतदस्या मूढं निबन्धनम्‌ । 

एषा व्याख्येयराब्दानामुपादाना्च पाठिका ॥ २ ॥ 
नन्दगोपघ्ठुता देवी वेदारण्यनिवासिनी । 

मात्रा गोपाछिकानास्ना सेवितास्मदपेक्षया ॥ २ ॥ 


तघ््रसादादियं व्याख्या मया विरचिता किं । 
इतिं गोपाल्िकासंज्ञामस्या व्याचक्षते बुधाः ॥ % ॥ 


मण्डनाचार्थकृतयो येष्वतिष्ठन्त कत्रा: । 
तद्येन मयाप्येषा रचितायध्य देवताम्‌ ॥ ५ ॥ 
ब्रह्मविष्णमहेशानरूपिणीं विश्वमातरम्‌ । 

ऋषिं पितरमानम्य भवदासमनन्तरम्‌ ॥ £ ॥ 
गुरूलन्यांश्च रचिता भ्याख्येयं क्षम्यतां बुधैः । 
यन्न्यूनमतिरि्तं च दुरुक्तं चेह किञ्चन ॥ ७ ॥ 
परमेश्वर एवास्याः कर्ती साक्षानिरञ्जनः । 

मायं जनस्तु तनामा साञ्जनो मन्दचेतनः ॥ ८ ॥ 


4 


एतेश्च-- (१) स्वनाम परमेश्वरः (२) मातृनाम गोपाछिका (३) पित्- 
नाम ऋषि; (४) पितृन्यनाम भवदासः (५) स्वकृतिः तत्वविभावना 
(तत्त्वविन्दुव्याख्या) (६) अन्ये च गुरवः सन्ति इत्येतावत्‌ स्पष्टमवगम्यते । 
एकैकश्चोकन्यास्यानन्ते च “ऋषिपुत्रपरमेश्वरकृतायाम्‌?' इत्यादिको 
वाक्यांरोऽपेतदनुगुणमेव इृदरेयते । परमेश्वरप्रमवाश्च कृतयः-- (८१) गोपाकिका 
(स्फोटसिद्धिव्यास्या) (२) मीमांसासूत्राथसद्ग्रहः (३) तत््वविमावना (त्व- 
निन्दुभ्यास्या) (४) नीतित्वाविभावन्यास्या (५) स्वदितङ्कुरणी (न्यायकणिका- 
व्याख्या) (६) मीमांसाकारिकाटिप्पणी इतीयत्योऽच यावदवलोकिंता अस्मामिः । 


(२) मीमांसासूतराथसद्छहः 


आस अयं ग्रन्थ आदितो द्ितीयाध्यायतृतीयपादान्तमुपरम्यते । 
अस्यारम्भे देवताप्राथनानन्तरं जैमिः्यादिप्रतीतमीमांसकाननुस्पृत्य पश्चात्‌ स्व॑गुरं 
वाघुदेवाचार्यं॒म्रन्धक्रत्‌ प्रणमति , ततोऽधिकरणानि तस्सूत्राणि तत्दानि च 
सैख्यानपूर्वकं विरादं व्यास्यानय परीष्टिपदयव्युत्पादकं किमपि ब्हद्वीका- 
वचनमुद्भूत्य रत्तिकारमरन्थस्य युक्तायुक्ततां विचारयनेवं डिखति--“^त्था च 
तत्रभवन्तः; षड्दरनीपारटरद्य(छव)वे सत्यपि विरोषतः कौमरिर्तन्नस्वातन्त्य- 


१. सूरा्थ॑सङ्ग्रहः, 1.88. 37. (0. 1058. {10127, 1130125. 
“ज्ेमिनि-शबर-कुमारिक-सुचरित-परितोष-पार्थसास्थयः । 
ल(उ)म्बेकविजयकारौ मण्डनवाचस्पती च विजयन्ताम्‌ ॥| 
२. ;; “'ञाम्नायोनिर्यनि प्रतृण्णवल्युदयभानि. . . । 
पूणाङ्गेऽध्यापीति नः प्रणमामि बासुदेवाचार्यान्‌ ।।2 
३. ;› परीष्टिशब्दव्युदत्तिश्च बृहद्धीकायामेव सुन्दिशीकिता [सुदृङ्किता]-- 
“'दुषेरनिच्छाथस्य? इति युच विधाय “परेर्वा; इति परिपूर्वस्य 
विकल्योऽभिदितः । तस्मात्‌ पाक्षिकी परीष्टिपदरूपसिद्धिः । ” इति | 


२2. 15. 2 बृहद्धीका गद्यरूपापि १ 
४, 2. 47. 15. 


1 


वत्तया विवृतत्॑राविर्भावत्वनिन्दुस्फोटसिद्धयोऽस्मपितामहपादा विभ्रमविवेक- 
ग्याल्यायाम्‌-- 


श्रमाणत्वाप्रमाणले व्यतिरेकविप्ययै । (विभरमविवेके) 
अनङ्घमिति मोचैव तयोरत्र विचारणा ॥' (8.१ ११- ११२.) 


इति शछोकन्याख्यानावसरे तन्मतोद्धारमेवमाहृ :-- यच्चोक्तं वत्तिकारकृता सूत्र- 
व्याख्या न युक्तेति, तदयुक्तम्‌ ; तथा सति दृत्तिकारम्न्थायात्मवादाधसानस्य 
म्रन्धस्यायुक्तवग्रसङ्गात्‌ । वैपरीत्यं वा कुतो न स्यात्‌ , मंहामाप्यकारव्णित- 
त्वात्‌ £ यथा ““गकारौकारविसभनीयाः इति भगवानुपवषः--हति, “अत 
एवोचे वृत्तिकारेणः” इति, अत्र भगवान्‌ बृत्तिकारः परिनिश्चिकाय' इव्यादौ 
भाष्यकररेण स्वयमुच्यमानस्यारथस्य युक्ततरत्वयोतनाय दृत्तिकाराङ्गाकृतच्चमुच्यते, 
तथात्रापि व्याख्यानान्तरस्य युक्ततरत्रद्योतनाय इत्तिकारग्रहणम्‌ । 
, व्यवहितान्वयाध्याहारादियुक्तापि व्याख्या स्वीक्रियते, वत्तिकारप्रामाण्यात्‌ । कि 
पुनरेतादद्येव व्याख्या दृत्तिकारेणाश्रीयते १ अथबाहृल्यप्रददोनाथमिव्याहः”” इति । 


अनेन च तच्ाविभौव-तखनिन्दु-स्फोटसिद्धि-विशभ्रमविवेकानां चतुणा 
व्याख्याता परमेश्वरः सूत्राथसङ्ग्रहकर्वैः पितामह इतीदं सुस्पष्टम्‌ । सूत्राथ- 
स॒ङ्म्रहे च प्रतिपादं समाप्तौ “इति श्रीमद्षिपुत्रपरमेशवरविरचिते सूत्राथे- 
स्ख इत्यादिः (कचिदुपाष्यायादिपदाधिक्येऽपि) साधारणो वाक्यावयवो 


१. सुत्राथसङ्ग्रदः 1. 58. 37. (०५४, 1155. {1012-9 2120-35. 
0 अत्र “न परीक्षितव्यं निमित्तम्‌?” इत्यादिकमात्मवादान्तं भाष्यं शब्दतः 
श्ाबरम्‌, अर्थतो इत्तिकारीयमिति, भाष्यङ्ता ““गकारोकारविसर्जनीयाः”” 
इति मगवानुपवर्षः--इति स्वाभिपायावष्टम्भकतया शब्दतोऽपि 
सङ्गृहीतमिति च विश्रमविवेकव्याख्यात्रामिसंहितमिति प्रतिभाति । 
च १ उपवर्षदृत्तेः महाभाष्यशब्देन व्यवहारस्तन्तरवारतिके (2. 390) «(ततश्च 
~ "` तुतीयाथसिद्धिः" इत्यत्र तद्वथाख्यायामन्यत्नापि द्रष्टन्यः । 


ध) ॥) 
फ 


, 
५ 






64 


$ 


टदयते । एवं च ऋषेः पुत्रः कथित्‌, ऋषेः पिता पुत्रश्च कश्चिदिति द्वौ 
परमेश्वरो निष्पन्नौ । 


२३. तत्वविभावनां (तत्वविन्द्व्याख्या) 


उपख्न्धायामस्यां तत्वनिन्दुव्याष्यायामनुपङन्प्यन्तचतु्मागायां कत - 
नामादिकं वा म्रन्थनामवा न किंश्चित्‌ कचिदुपरुभ्यते ; किन्तु मध्ये 
८५अस्मामिरपि विभ्रमविवेकन्याख्यायां तदुक्तसेक्षेपो दरदित इति न प्रक्रम्यते"! 
इतीयं पङ्क्तिरैस्यते । अनया च॒ विभ्रमविवेकल्यार्यातेव तस्वबिन्दोरपि 
व्याख्यतेति सिध्यति । विभरमविवेकन्याष्याता च ऋषिपुत्रपरमेश्वर इत्युक्तं 
स्पष्टीभविष्यति च । एताद्रानि कानिचन कारणान्यवष्टम्येव सम्प्रति ङन्धां 
तत्वनिन्दुन्याख्या परमेश्वरक्रता तच्वविभावनाभिधाना चेति समाव्यते । अत्र 
तच्वबिन्ुव्याख्यायाम्‌ , न्यायकणिका, भावनाविवेकः, नर्थविवेकः, न्यायसमुद्धय 
श्व्वीदयो ग्रन्थाः कण्ठत उपादीयमाना दृश्यन्ते । 


४. नीतितखाविमोवन्याख्या 


अयं म्रन्थः प्रारम्भे वषिसंष्थुर एव॒ दश्यते । अत्र म्रन्थकारः 


१, तत्विमावना. (0४४. 158. 1101419; 1020125. - . ‰. 173. 
?. 59. 4. 

२. ,, स्यायकणिकाया त्वेवमेवाधितमिति प्रतीयते । यथोक्तम्‌-- 
८“इद्द्ियभावस्त्वणुन एव मनसः” इति ! ?. 89. 19. 

३. > भावनाविवेके च ए. 90. 1. 

४. ,, न्यायसमुच्ये द्रव्यम्‌  ?. 98. 8. 

५. ,› अत्र नयविवेकक्तोक्तम्‌ 7. 168. 18. 

६. ,; भ्कोकिलाटापञुमगाः सुगन्धिवनवायवः । 

यान्ति सार्धं जनानन्देद्धि सुरभिवासराः ॥ ? 148. 8, 


१ 

111 
अम्बेकमण्डनपार्थसारये-सुचरितमिश्रादीन्‌ प्रन्थतो नामतश्च बहत परामुराननेवे 
वदति-- “यथ च पदवत्‌ वक्येऽपि छक्षणासम्भवः; तथोक्तं तत्छविभावनाया- 
मस्माभिः? इति । अतश्च तविभावनायाः कावः अस्य च देक्यं स्फुटमेव, 


{~ 


असमन्छन्दप्रयोगात्‌ । यद्यपि पूवं परणृष्टा॒तत्त्वाबन्दुन्याल्पी तच्वविभावनैबेति 
वा परेश्वरकृतिरेवेति वा निशत नासमाकमासीष्धिखितं किंचन प्रमाणम्‌ 
तथापि रन्धाया अस्या अन्यः कर्तेति वा, नामान्यदिति वा, एतदितः 
तच्निन्ुव्याल्या वतैत इति वा यं कञ्चन प्रमाणाभास्तमपि प्रयस्यापि न 
पश्याम इति तदभावसहङृतन नाम अस्मच्छन्दमयोगोक्ीतेन कतरक्येन 
(तच्छविभावनैवेयम्‌ इति निश्िनुमः सम्प्रति । अस्या गोपाछिकायाश्च 
रब्दतोऽथतः शेकीतश्च साम्यं परिशीख्यरता भावुकानां पुरःस्रतिकमिति च 
हेतोरश्यम्‌ ऋषिपुत्रपरमेशवरकृतिरेव तखविभावनवेति च सिद्धम्‌ । किंञ्च; 


५८ति गेषीचिकासूनः ऋषेः पितुरलुपरत. । 
अन्तेवासी पितृव्यस्य भवदासस्य धीमतः ॥ 


चिदानन्दकृतावाचं व्याचष्ट परमेश्रः । 
व्यास्यातं कार्यवादं च समीहा तस्य सम्प्रति ॥+' 


इति विङ्खिनयं न केबलमृषिपुत्रपरमेश्वरम , किन्तु गोपालिकासूनु तथा 
कि 


१, ^ कथः [प २52९1. ^. 8. नीतितच्वाविभोवन्याख्यां 
2. ननु तत्राप्युम्बेकादिकृतानि निबन्धनानि सन्ति । ए. 8. 13. 
४ ननु प्रकरणान्यपि मण्डनमिश्रादिकृतानि ए. 6. ¢ 
५. शाख्लदीपिका ?. 6. & 
०. न्थायरलमाङा कारिका ?. 39. °, 160. 
९. इष्टान्तवर्णनं चेदं प्रतिवस्तूपमा मता । 

तथा च दण्डी प्रोवाच कान्यमीमासकेश्वरः ॥ ए. 18. ९. 

£. तन्तरलम्‌. २. 40. ^. 

२. ५ ए. 55. 12. ३. ?. 141, 1. 





4 


भवदास्स्य शिष्यं तस्यैव भातृसूनं चासनं प्रकटयति $ यत्‌ तेत्र 
गोपाछिकायामुक्तम--““छषिं पितरमानम्य भवदासमनन्तरम्‌” इति । अत 
एव प्रमाणात्‌ त॒त्रत्योऽनन्तरशब्दो न नमस्कारक्रियां विरिनष्टि, भवदासमेव 
विशिनष्टीति मन्यामहे । अपि चेतः स्वारस्यात्‌ करेषु (अनन्तरवन्‌ ) 
इव्यनन्तरराब्दप्रकृतिकेन पदेन कनीयसि व्यवहारदरोनात्‌ अयमृषेः कनीयान्‌ 


भ्राता मवदास इति निश्चेतुं प्रभवामः । 


अथायमपेश्षिता्थपसिपरणीं व्याख्यनिपुणीं प्रकटयन्‌ मद्विष्णुं तन्नय- 
तत्वसङ्ग्रहं च समुद्धरन्‌ चिदानन्दस्य तत्लराबिभीवादन्या काचन कृति- 
रस्तीति परिीलिनां सम्भावनसुद्धावयन्‌ टकां- निबन्धन विवरणनामग्राहं 
प्रभाकरणुरमवुसंदधत- 


५४६ति भ्याख्यापयामास कायैवादमिमं इुधीः । 
सुब्रह्मण्यो यथार्थी्यो भ्रातुरेव च सूनुना ॥ 


ब्ेदारण्यनिवासिन्या हैमवत्याः प्रसादतः । 
व्याख्यानं क्ुमेषो(ऽ प्रमावदे)ऽध्यवस्यति ॥"' 


इति कार्यवादन्यास्यानं स्वयं निगमयति । अत्र कायेवादव्याखूयातारमात्मानं 
प्रयोञ्यम्‌, सखपितृग्यं घुत्रह्ण्यास्यं प्रयोजकं च व्यपदिशन्यं प्रवीणो 
मद्या तं प्रामाकरे प्रस्थाने कृतविरोषपरिशरममात्मनो विधागुरं च सूचयति । 





पमाया 


१, नीतितच्वावि्माबव्याख्या 4 4‰21 11012 2९ र. 4.8. 
2. मह्विष्णुना 7. 200. 13 
9. नयतक्वसड्‌ ग्रहे ९ 280. 6. 

२. ,› निबन्धनकृता च निबन्धनान्तरे २. 247. 9. 

३, >; टीकाकारस्तु. (इत्यादि) 2. %66. 8....... 

४, >, ?, 275. 3. 

“-2 





ॐ 


८“हवं स्वतःप्रमावादं व्याख्यद्वोपाङिकाघुतः । 
वासुदेवपितव्योक्तरीया केवख्यैव तु ॥ 


अभिवन्य महदिवीं वेदारण्यनिवासिनीम्‌ । 
कार्प्रयक्ष॒तावदे व्याख्या प्रस्तयते मया ॥ 


इति पूवेवादवदत्राप्यन्यं स्वपितृव्यं वाघुदेवास्यं तथाभूतमेव निरूपयन्नात्माने 
गोपाठ्िकासूनुमप्यावेदयति पुनरपीति नैतत्‌ प्रस्मत॑व्यम्‌ । 
कारम्रत्यक्षवादन्तपये इमे-- 


“कोलप्रत्यक्षतावादमेवं व्यास्यच्षेः सुतः । 
भवदासपितृव्यस्य प्रसादादेव केवखत्‌ ॥ 


कायवाञ्बनसां सम्यक्‌ प्रह्लीमावेन राङ्करे | 
अन्यथास्यातिवादेऽपि स व्याख्यातुं सुतः ॥” इति | 


अत्र पूवेपरागृष्टभवदासपितृव्ये विरोषतः प्रकृतवादे समुप्रदेश- 
कमनुस्ृप्य राङ्करपूज्याख्य स्वपूजनीयतामात्रपुरस्करेणाल॒सन्धत्ते कञ्चन 
महात्मानम्‌ । यदि सम्मावनामात्रविषया्थगोचरं सामान्यशब्दं विरोषे पर्य- 
वस्थापयितुं प्रमवन्ति संयोगादयः, तर्हिं राक्यमत्रापि शङ्करपूव्य कषः 
भ्राता ग्रकृतपरमेश्वरस्य पितृव्य इत्य्यवप्तातुम्‌ । न किंडैतावता कश्चन 
प्रमाणेन परिच्छिन ऋषेर्भ्राता राङ्कर इति । स्वदितङ्करणीकारः शङ्कररिष्य- 
मात्मानमवेदयन्‌ स्वगुरं ते स्वकुखङ्कुरमपि न सूचयतीति न खदु संभाव्यम्‌ ; 


मेसन वि 





नयनम 


१. नीतितच्वावि्माबव्याख्या ^ तथः [1018 ११, 4.8, 
2. 525. 9, 

८..." 2.02 0 

३. “संयोगो विप्रयोगश्च" वार्यपदीयम्‌ । 

४, प्रास्ताविके ?. 14. 2; 7. 





श्रा 


न वा तत्पौत्रभावास्य शङ्कर इति नाम न संभान्यम्‌ । प्रतीतं हीदमत्र दक्षिणापथे 
पितरः पुत्रान्‌ खपितृनाञनेवाङ्कयन्तीति, विरोषतश्च केरखत्राह्मणङ्कुख्षु सवे- 
अयेष्ठमात्रायत्तकरुख्प्रतिष्टेषु पितरः स्वपितृव्यनामभिरपि सत्यवकारो पुत्रानङ्कय- 
न्तीति } एवं चायं शङ्करोऽपि षिपुत्रपरमेश्वरस्य पितृव्यो भवितुमहेतीति 
सम्भावनायां न किंञ्चिद्राघकं परस्यामः । अयमेव राङ्करो वा स्यात्‌ योगमाष्य- 
विवरणसांख्यजयमङ्गलादीनां कर्तेव्यादिकमत्राप्रकृतमिति समये समारोच- 
पिष्यामः 

ह्यता प्रबन्धेन ऋख्रिप्रभृतयो भ्रातरः पञ्चेति, “ऋषिं पितरमानम्य' 
इति परमेश्चसखचनात्‌ सपव्येष्ठस्यैव तत्कुरसम्प्रदायेन कुखकरवात्‌ स्वपिता 
ऋषिः सर्वव्येष्ठ इति, ““मवदासमवन्तरम्‌ः इति तस्येव वचनात्‌ विरेषाभावेन 
स्वपितुरब्यवहितो भ्राता मवदासर इति च सिद्धं भवति | घुत्रह्मण्यवापुदेव- 
दाङ्कराणां त्रयाणां कारतः परावरमावं निर्णत पवेनिर्दिटेषु प्रन्थष न 
किमपि गमकमुपरम्यते । 


अथत्रेव ग्रन्थ उत्तरसन्दरभे दष्टं प्रसारयामः--एवमन्यथाख्यातिवादं 
व्याचक्षाणोऽयं नैयतच्वात्‌ कञ्चना शमनू् "धविरस्परेणायं पक्षो विभ्मविवेक- 
व्याख्यावसरे नयतत्वसद्कहोक्तप्रकरेण सह दुषितोऽस्माभिरि्ुपसम्य्तः इति 
अत्रापि विश्रमविवेकन्याकतेतामात्नः प्रस्याप्य तद्वादान्ते-- 


“व्याकरोदन्यथास्यातिवादं गोपारिकाघुतः । 
साक्ष््रतीतिवादे च व्यास्यातुमयमु्तः ॥ 


[0 शि 1 पया लका यसकमनन 


१. स्वदितङ्करणीकृत तषश्च पितृपुत्रमावः अनुपदं स्फुटीभवति । 
२, स्फोटसिद्धिव्याख्यान्ते | 


३. नीतितच्वाविभावव्याख्या. ^0921 [17141 २ शश. ^. 8. 
4 3801; ^. 
,, ए. 367. 6. 


५. $ 2, 3960, 


न 


11 


इलतापि स्वमातरं गोपाडिकामनुस्मरत्य समनन्तरकल्पनपोढवादान्ते तद्रादोप- 
संहारमनन्तर्योगरूदिवादारम्भं चेत्थं निवध्राति- 


^भ्रणेशस्य प्रसादेन ब्ृषक्षत्रनिवासिनः । 
कस्पनापोदढवादस्य व्याख्या तावत्कृता मया ॥ 


अभिवन्य हषीकेरां वृषक्षेत्रनिवासिनम्‌ | 
व्याख्यानं क्रियते योगकूटिवदिऽपि राक्तेतः ॥ इति | 


अत्र निर्दिष्टो बृषक्षेत्रनिवासिनौ गणेराहषीकेरौ न मानुषौ ; अपि तु 
देवौ । बृषक्षेत्रं च ग्न्थकवुर्निवासदेशात्‌ (पोकैलम्‌) प्राग्भागे माकीं 
पञ्चदराक्रोशदवीयसि देशे साम्प्रतं श्रीरिवपुरम्‌ (1८1) इति प्रसिद्ध यत्‌ 


तदेव । तदात्वे चैतस्य वृषक्षे्मिति सज्ञा संस्कृतन्यवहारेभिः समादतेति 
कोकिशसन्देशात्‌ अन्यतश्च विज्ञायते | अधुनापि केरेष्वसामान्यतया 


परिगण्यमानेऽस्मिन्‌ बृषक्षत्रे प्रतिष्ठापिते बहुषु देवेषु देवदेवो भगवान्‌ 
वृषध्वज; प्रधानतया परिण्यते । प्रकृतग्रन्थकती च कैर्मप्रयक्षवादोपक्रमे - 
अथ नत्वा महादेवं ब्रषप्रामनिवासिनम्‌ । 
कमप्रयक्षवादस्य व्याख्या प्रस्तूयते मया ॥' 


इति तमपि देवदेवं भगवन्तं प्रणमति । मनोवैमववादान्तश्ोकाविमो- 


°धनोवैमववादोऽयं व्या्यातः सम्प्रतं पुनः | 
मशुद्विहायःप्रयक्षवादो व्याख्यायते स्फुटम्‌ ॥ 





१, नीतित्वाविमावव्याख्या 44४27 1101 र 2 शश. 4. 8. 
2. 424. 

२, कोकिख्सन्देदः १. ८१, रतकरेतूदयम्‌ . प्रस्तावना. 

३. नीतितत्वाविभोवन्याख्या, 2. 492. 

इ ?. 484. 


371 


यो न्यायकणिकान्याष्यामकरोत्‌ परमेश्वरः 
तस्य पौत्रेण तस्सूनेरेवान्तेवासिना स्वयम्‌ | इति । 


अत्र न्यायकणिकाव्याख्याता परसेश्वर इति, स च आत्मनः पितामह इति 
च स्फुटतसरमेव निरूपितमनेन । एवं च चरमपरमेश्वरवि्यागुरूः शङ्करोऽन्यथापि 
(पितृग्यत्वेनापि) यदि गुरुभ्वेत्‌ तस्य, तदा मध्यमपरमेश्वरपितृभ्यतां 


{4 


प्रथमराङ्करपौत्रतां च मध्यमः राङ्करोऽहैतीति सिद्धम्‌ । सभाविनीयं किंेदम्‌ 


[५ ^. 


--प्रथमपरमेश्वरः स्वपुत्रस्य कनीयसः स्वपितृव्यनामैव विधातुमहेतीति । 


५ स्दितङ्करणी 


अय स्वदितङ्करणीम्रन्थः अत्यन्तशिथिलो जीर्णश्ोपठम्यमानः 
करस्प्शमपि सोढुं न राक्नोति, तथापि कथमपि परिशील्य तमस्माभिरपठन्ध- 
मुपनीयते । अत्र म्रन्यादौ-- 


"ुष्वङ्करणीग्यास्या रवचितास्मामिरादितः । 
स्वदितङ्करणीव्यास्या संप्रतीयं (वितन्यते) ॥'” 


इति रयत । अत्र निर्दिदयमानायाः परमेश्वरकृतेगुषष्वङ्करण्या एकापि मातृका 
तदा बह्प्रयतमनैरपि नास्माभिरासादिता, नाप्य्ययावदासा्ते, यतो 
वयमितिवृत्तमस्य समग्रमुपरुमेमहि । आसादितायाश्च स्वदितङ्करण्या अस्मात्‌ 
प्रथमश्चोकात्‌ साकृतिरस्यैव जुषध्वङ्करणीति । पृतीयश्छोकन्याए्यानोपसंहारे 
च॒ वाक्यमिदं द््यते--“ति श्रीमदषिगीरीनन्दनश्रीमवदासपितृव्य- 
्रीमच्छङ्करपूज्यपादक्चिष्यपसमेश्वरकृतौ स्वदितङ्करण्यां तृतीयः शोकः" इति । 


ह १, 0पला2] 1158. [1091 ए. 12028, २.7०. 8598 2.1. 
१, 68. 








1 23 १9 


{प्र 


अनेन च वाक्येन स्वस्थ पिता ऋषिः, माता गोरी, पितृव्यः भवदास्षः, 
्रीराङ्करभगवतूज्यपादः गुरुः इति च स्पष्टमुक्तम्‌ । अत्र “भवदासपितृव्यः 
इत्यत्रान्याथग्रधाने समासे आचिष्यादाश्रिवयास्माभिरिदसुक्तमिति तद्रो 
निरूपयन्तु । अयं गुरः श्रीमच्छङ्करपूज्यपाद श्च प्रन्थान्ते च सर्थतेऽनेन यथा-- 


८शश्रीच्छङ्कसूज्यस्य रिष्येण. .-. .- ..-. । 
--* ““ """तेनेये व्याक्रिया कृता ॥!‡ इति । 


अयमेव राङ्कपूज्यपादः योगामष्यविवरणादीनां कतौ सेमाव्यत इत्यन्यदेतत्‌ । 
विश्वायै परमेश्वरस्य न केवरं विद्यागुरुः अपि त॒ पित्ृव्योऽपि भवितुं 
नियतमर्हतीति तखाविभीवन्याख्याविमशप्रसतवे निरूपितमेवास्माभिः । 
केरखयेषु व्यपदेार्षु इक विशिष्य ब्रह्येषु क्षात्तेषु च नियतः 
कश्चन समभ््रदायोऽस्ति, यत्‌ जन्मना प्रथमस्येयं संज्ञा, द्वितीयस्येयम्‌ › 
तृतीयस्येयमिति प्रतिनियता संज्ञा कर्तव्येति । अत्वे नियमस्यास्य वैयङ्कुढी 
कुहचन नास्तीति न, तथपि कचिदवैकल्यमप्यस्ति । अधुनापि माटमूपाठ्ठुके 
प्रथमस्य राम्वति द्वितीयस्य केरख्व्मेति तृतीयस्य रविवर्मेति च क्रमेणैव संक्ञा 
समाद्वियमाणामुपमामहे । चलतुथोदिपषर चास्या एव संज्ञान्या यथाक्रमं 
पुनराद्त्तिः । एवं च यथा गोपाछिकासूनोः परमेश्वरस्य पितृभ्यो भवदासः 
सख्पितु्ितीयः पुत्रः स्यादिति, ( पूरवैमुक्तम्‌ ) तथा गौरीसूनोः परमेश्वरस्य 
पित्ब्यो मवदासः स्वपितुर्ितीय पुत्रः स्यादिति केरीयङ्रुरुसंप्रदाय- 
नियमानुतेधाव्‌ अनुगुणमेव सप्ते । तथा गोपाखीसुनोः अनिज्ञातक्रम- 
पितव्यतया संभावितः शङ्कराय इवायमपि श्रीमच्छङ्करपूज्यपादः गैरीसूनोः 
परमेश्वरस्य पितृव्यो मवितुमहैतीत्यत एव संप्रदायनियमादुरोधात्‌ सिध्यति | 
इयास्तु--गोरीसूनुपितृब्येन पशित्राजाप्यमावीति भवितव्यम्‌--ईति विशेष इति । 





१, पदप] 1155. {.10721ए. २. 7०. 3680. €४५. 


१५ 


अयमेव श्रीमच्छङ्करपूज्यपाद; पातज्ञख्योगमाष्यविवरणकर्तेति अस्माकममभ्यूहः । 
्रन्थसङ्गहकायये नियुक्तैरस्मामिः पूवम्‌ ^९दं॑पय्यूर्‌ भगवत्पादकृतम्‌'' इतीदं 
वाक्यमस्यैव ग्रन्थस्य मातृकायामन्तटेष्टमिति साधीयसी संभावना । 
कदाचिदन्यत्र दृष्टमन्यत्रेति मन्वानेन मया श्रान्तनापि राक्यं भवितुमिति, 
तस्य ग्रन्थस्य कश्चन भागः स्फोटसिद्धिरसिकैरवदयदरनीय इति च स भागः 


चतुथानुबन्धतयात्र परीक्षकटषटिपथमवतारििः | 


६. मीमांसाकाशिकाटिणिणी 


मीांसाकरिकाटिषपण्या मातृकेकैवास्मामिरुपर्न्धा ; सा चासममैव । 
शश्रुताथै तु परिवयञ्य ठक्षणार्थो विधीयते ।› इतिं ग्रति्ासूतरस्थवार्तिक- 
व्यास्यायाः "्यथाश्रुतमाष्यस्वरसमङ्घश्चैवं सति न भविष्यतीति इति 
कारिकाया व्याख्यासुपक्रममाणा सैषा कचित्कचिषविश्चिकिश्चिदुन्मीर्यन्त्येव 


प्रयाति । रमिति सङदेवैनामवलोकयितुमवाप्तसमयसंनिवेरौरस्माभिः इयदत्र वदितुं 
राक्यम्‌--शयं कारिकाटिपपणी सूत्राथसङ्गहकवैः तृतीयपरमेश्वरस्यैव कृतिरिति । 


एतावता परमेश्वरकृतितया संभाव्यमानानां षण्णां प्रबन्धानां परामशी- 
दयमस्माकं गोपालिकाप्रणेता परमेश्वरः परिच्छिनोऽप्यन्यतः कियदपि 
नैव देरकाठाभ्यां परिच्छिनिः ¡ यद्यपि शाख्लदीपिकानयविवेकनयत्- 
सङ्गहग्र श्तीनां प्रन्थानामनुवादात्‌ कौ पश्चचत्वारिरात्‌ (४५००) रातकात्‌ 
अवीचीन इति परिच्छिनः सामान्यतः; तथापि विरेषतोऽपरिष्छिन्न इति, 
देदातो न कथञ्चिदपि परिच्छिन्न इति च तत्रोपायमुदण्डकविमुपादगे - 


पमार रषिर णीणरगीणरीमीीर किन 


१. --72-13. (0४६, 1158. [10121 1720125, 
२, (11920) 3921511 56168 2. 87. 


अण 


उदण्डक्वेः कोकि्दसन्देदोऽ्न्तभूतानि त्रीणि प्यानीमानि- 


“किञ्चित्‌ पूवा रणखटमुवि श्रीमदध्यक्षयेथा- 
स्तन्मीमांसादयकुख्गुरोः सद पुण्यं महर्षः । 

विद्वदन्दे विवदितुमनस्यागते यत्र शाश्व- 
व्याख्याशाखवर्मिनिख्यस्तिष्ठते कीरसद्वः ॥ ७८ ॥ 


शाक्ञ्याख्या हरिहरकथा सक्कियाम्यागताना- 

मारपो वा यदि सह बुधैराक्षपेदस्य चेतः । 
तद्विजन्धद्विजपिवृते निष्कुंटद्रौ निषण्णः 

कोकरूयेथाः स खदु मधुरां सूक्तिमाकण्यं तुष्येत्‌ ॥ ७९ ॥ 


छ्यर्छन्दःस्थितिमयि मया शोभनेऽथं नियुक्तं 
शाम्य दन्दैः सरसद्धुमनोमाजमभ्रान्तच्र्तिम्‌ । 
दूरप्रापत्या प्रशिधिलमिव त्वां सखे कान्यकल्पं 
धीमान्‌ पयेत्‌ स यदि ननु ते ञ्युद्ध एव प्रचारः ॥ ८० ॥› इति | 


अत्र प्रथमद्धितीयपयाम्यां शुम्बरक्रोडवरृषपुरयोरमष्यवती रणखलस्यः 
(पोर्कठ) देशः मश्रीपरमेश्वरपितुः ऋषेनिवासपात्रमासीदिति, ऋषिश्च बहु- 
तन्त्रनिष्णातो गृहाश्रमघमनिरतः स्वनिरतिरायमाक्तेबरहमानपात्रमासीदिति च 
स्फुटमवगमयति कविः । किश्च भङ्घवा तृतीयेन तस्य रपिकवरतां तदम्युपगम- 
प्र्ययसपादनीयनिरगैरुनिष्करुङ्कप्न्थप्रचारतां च केरखानां प्रकटयति | 


स्पिवशातव्‌ केरट्मात्रकृतसश्चारममुमुदण्डक्रोकिर्ममितो भुवनमण्डट- 











१, एिप्ाप्रल्वं 2६ 3108४20 21658, (प्रदाण) 
1212021, 
(0116६2] 1158. {.10181. 1124228, [1. 2. 170. 1. 78, 
२. मुद्िवपुस्तके “८ निष्कयत्रो `, इत्यपपाटः 79, 80, 


अ 


मुपिपातपिषुरस्माकं सुहृत्‌ त्रहमश्री अनन्तनारयणशास्ी प्रसाधयस्तमुपोद्धाते 
एवं विख्खिति---“अपि च, अयं (उदृण्डकविः) केरख्षु प्रतिष्ठितयरासां 
पय्यूराव्यमूषराणां परमप्रणयपात्रमासीदिति सन्देरादस्मदेवावस्तीयते । 
एतेऽपि (पय्यूराब्यभूषुराः) सामूतिरिमहाराजसमाखङ्कारभूता इति स्व॑जन- 
संमतमिदम्‌ । ६०२ कोटम्बन्दे समधिगतजनुषः तन्त्रसमुच्रयप्रणेतुः 
जयन्तमङ्गखाद्यदिजवरस्य समानकाठिकोऽयमिति, तदीयतन्त्रसमुचयान्तगेतं 
““शङ्खरे्खचटर इ्यादिप्यं उदण्डप्रणीतमिति च वतेते वातौ । अष्टम- 
कोरम्बरातान्दादौ सपमुपन्ात्‌ गुरुवायुपुरेशचरणनङ्िनिचश्वरीकात्‌ नौरायण- 
मट्रपादात्‌ प्राचीनमिदं कोकिरसन्देरकाव्यं मवितुमहति । नासीच्च 
कोकिठसन्देराकाठे गुस्वायुपुरस्यासाधारणोऽचयावदुपङम्यमानो महास्याति- 
रेकः । कथमन्यथा तत्सनिकृष्टेन वत्मना कोकिकं प्रहिण्वनेवं विस्मरेत्‌ 
तमतिपावनं पवनपुराट्यम्‌ ? इति । 


ह्दमुपोद्धातग्रतिपादानुगुणं कड षट्‌चलवारिंशरातकपूवंभागे व्यवतिष्ठ- 
मानोऽयमुदण्डकविक्िषु कमप्यषिं स्वकाठे व्यवस्थापयति । अस्येवोदण्डक्वेः | 
कृतिमषिकामार्तमस्ति काचित्‌ । तत्र प्रस्तावग्रघड्के कविरातमपाण्डिखय- 
प्रकषप्ररसिनं कश्िद्षिपुत्रपरमेश्रं निदरौयन्‌ स्यं सामिमानमेवमुदीरयति-- 


८कैथितमप्येतन्मीमां सकचक्रवर्तिना महर्षिपत्रेण पसेश्ररण- 


वेदे सादरवुद्धिरुद्धततेरे तवै परं ककरः 
रान्ने शान्तमतिः कलाप कुदारः काव्येषु भन्योदयः । 
छा्यः सत्कविताघ्ु॒षट्सखपि पदुमापघु स त्वं क्षितौ 
सर्वोदिण्डकविग्रकाण्ड | ददसे कस्मे न विस्मेरताम्‌ ॥ इति । 


1) अ 


१. नारायणीयस्वाहासुधाकरमानोदयादिकतो मेग्पत्तरमद्ीः. 
२, ८4160 # [शल€ण्मागत2 ४1028322. 1878. 2. 16. 
(--( 


34111 


अपि च, उद्ृष्डग्रतिस्पर्धितया तत्कठे केरटेषु ओ पण्डितपामर- 
मद्धष्यमाणः पण्डिताग्रणीः सामतिरिमहाराजसमाविभूषणं काक्षस्सेरिभदरश्रीः 
सपरन्प स्वाश्रयसामूतिसमिनविक्रममहाराजनेतृके वलुमतीविक्रमाख्ये नाटके 
्रस्कौति कमप्युभिमेवम्‌-- 


“भ्यस्‌ प्रीणाति वाणीकरतङ्विरसद्रछकीतोल्यभाजां 
सोता वाताशनाधीश्चरविदरादरिरःकम्पडम्भावहानाम्‌ । 
वाचां मोचामधूरीमधुररसजषासुछसनेगमाध्व- 
श्रद्धाद्ुः केररक्ष्मातरुतिर्कमृषिः साहितीपारद्श्रा ॥” इति । 


एवं च पूैमस्मामिर्निरूपितानासृषीणां त्रयणामूषिपुत्रपरमेश्वराणां 
चान्यतमाम्यामेव भवितन्यमाम्यामूषित्पत्रपरमेश्वराभ्यामिति, स्वैश्च तेस्त- 
त्सन्ताननिरन्तरावस्थितैरव भूयत इति च हेतोः स््यदत्र निधारयितु 
सक्यम्‌ , यत्‌ ऋषयः परमेशराश्च कटो चतुश्वतारिशाच्छतकात्परं सप्तचत्वार्ि- 
शाश्च पूर्वमासामाघुर्ति । अत्र तैन्तसमुचयकर्तर्जयन्तमङ्गखाव्यस्य निरुक्त- 
काठकम्भवेऽपि तत्काल्कि पएवोदृण्डकविल्यित्र नैतिद्यादन्यव्‌ दृढतरं 
प्रमाणसुपदितम्‌ , येन ऋषेः परमेश्वरस्य च कारः सुनिश्चितः संपयेत । 
सन्ति च तुण्डीर(काश्ची)मण्डलमिजनस्य उदण्डस्य समयादिकं निर्णेतुं 
सम्यक्‌ बहूनि साधनानि तत्काटे तदेते च जातानां बहूनां सरसवाणीना- 
मन्तवांणीनां च वाब्मयानि परःसहस्रम्‌ । तानि च सवौणि तदा तदा 
परीक्षकपरिरीखनापथमवगाह्य परिपूतानि असङ्कीणनि नीखकण्टविजय- 
नरुचखिनाठकादिग्न्थेषु तदुपोद्वातादिषु च घुठमघुदर्शानीति तष्ेखे न 
वयं व्याप्रियामहे । परं तु इयं दिक्- 


1 
१, पुन््येस्निम्बिनीरुकण्ठश्मणा पद्ाम्निसंस्कृतविच्ाशालाध्यक्षेणं पत्रद्वारा 
` निेदिक्तेऽवपंशः । 
र; छन्त 19 € वार्म्पताप्रता $$ 56168. 


र 


‡15 


“अट त्रिरादुपस्कृतसपराताधिकचतुःसहसेषु । 
कटिवर्षेु गतेषु म्रथितः किट नीरुकण्ठविजयेऽयम्‌ ('” 


इति नीरकण्टविजये स्वकाठं निरूपयतो नीटकण्डदीक्षितस्य पितामह- 
श्राताः चतुरधिकरातप्रबन्धनिर्माता दासप्ततिवर्षजीवी तन्रभवानष्ययदीक्षितः 
कौ षट्‌चत्वारिशशतक एवावतस्थ इति निश्चप्रचम्‌. । तसिन्नप्ययदीक्षिते 
वैदान्तकल्पतरं भ्याचक्चाणे बाठकविस्तमेवसुपश्शोकितवानिति नीरकण्ठ- 
दीक्षितः स्वनल्चरित्रनाटकम्रस्तावनायां प्रतिपादयति । यथा-- 


स॒ खलु कल्यतरं व्याचक्षाणः खयं बाठकविनैवमुपश्छोकितः- 


“अप्पदीक्षित ! किमित्यतिसतुति वर्णयामि भवतो वदान्यताम्‌ । 
सोऽपि कल्पतरुरथरिप्पया वद्विरामवस्तरं प्रतीक्षते ॥' इति ।" 


तस्य॒ चाप्ययदीक्षितसमकाल्किस्य बालक्वेः कती रलञकेतूदये नाम 
रूपकमस्ति । तदेतदितश्चलारिरावत्सरत्पूवै॑ ऊुम्भवोणे श्रीविचासुद्राक्षर- 
शालायां संपादयता मद्श्रीवारुसरस्वतीपण्डितनारायणघुदशनेन तदुपोद्धाते 
एवमुदीयते - 


“इदं खट रल्रकेतुदयं नाम नाटकं माकौ पश्चारदुत्तरशतसंवत्सरेभ्यः 
प्राक्‌ केरटेषु कुक्कुटक्रोडनगरे (01५४४) कडितिराञ्यमारस्य श्रीमान- 
विक्रमभूपतेः कले तस्यैव रज्ञः सदि स्थितवता तुण्डीरमण्डठमण्डनायमाने 
महति मूलाण्डनामन्यग्रहरे (सुषण्डम्‌) समुपजातेन बाठकविनाः 
तत्काटमसुमेव महीपार्माभश्रितेन महिकामास्तप्रणेतरा- 


'पलायध्वे पलायध्वं रे रे दुष्कविकुञ्जराः । 
कवितावनसश्चारी कामव्युदण्डकेसरी ॥' 


यतय 


१, 2116 1 £0€ 22191702116018112. 1655, (1810016, 
२. 120 [7/12012.8. 


इ्यभिल्यापिताख्येन उद्ण्डकविना स्यधैमानेन कृतमिति श्रूयते । 
कविसंवादोऽप्यस्ि बहुषु पथेषु संविधनेषु च कविभवमूतिनिमितस्य मारती- 
माधवस्य अस्य च महिकामारुतस्य च इति । संपादकेन प्रतिपादितमिदं 
तत्रैव प्रस्तावनायां स्फुटसुक्तमेनेति तत्रैव पदयन्तु समाछोचकाः । अनेनापि 
केविरुदण्डः षटचत्वारिशरातकवतींति समञ्जसमेव पूर्वोक्तमपि । अत 
एवायमस्माकमृषिपत्रपसेश्ररः प्रायः प्रख्यातान्‌ मीमांसाग्रन्थानुदाहर्पि 
विधिरसायनादिकान्‌ नोदाहरतीति युक्तम्‌ ; दवीयानसौ समानकाडिकस्य 
दीक्षितस्य वा ततोऽनन्तरस्य खण्डदेवादेवौ भ्रन्थान्‌ कथमुदाहरतु 


अत्र माघध्यस्थ्यमवटम्न्य वयमैौचिव्यात्‌ गोपाङिकाकतारमृषरपुत्रपरमेश्वर 
मध्यमं निर्दिष्टकारमध्यवर्तिनं च मन्यामहे । अनेन परमेश्वरेण गोपाङ्िकायामन्यप्र 
च “नन्दगोपघुता देवी वेदारण्यनिवापिनी? इव्यादिभिरुडृङ्किताः प्रदेरादयो 
नास्माभिरघुना निरूप्यन्ते साधनवैकल्यात्‌ । वव्छकाटु इति माषायां 
प्रसिद्धः पय्यूर्‌भवनात्‌ नातिदबीयान्‌ देशः वेदारण्यमिति, तत्रत्या देवी 
पय्यूराद्यानां कुख्देवतेति, अद्यापि तैसन्येश्च सा तथा सेन्यत इति च 
किहिमङ्कं ब्रहश्रीनारायणनम्पूतिरिमहामहोपाध्यायः कपया मामविदयति । 


यत्‌ केचित्‌- 
¢५मण्डनाचार्यक्ृतयो येष्वतिष्ठन्त इत्ल्शः । 
तदंस्येन मयपप्येषा रचिताराध्य देवताम्‌ ॥' 


इत्यस्मिन्‌ गोपाछिका्ोके “येनाधीयन्त कृत्छराः' इति पाठं मातृकान्तरस्थं 
प्रतिजानते ; तत्तु वये कथमप्यङ्गाक्ुमः । यन्तु तस्मिन्‌ पठे शेन; 
इति यत्तेन परमेश्वर आत्मानं पराग्र्यतिं 'तद्ंश्येन इति तदुत्तेन 
मण्डनाचायै चेति मण्डनवेश्यममुमन्यामहे--इत्यादि, तत्त॒ न क्षोदक्षममिति 
परीक्षका एव पर्यन्त । 


31 


इतोऽप्यधिकमेषामितिबृत्तमुपददीयन्ति वाच्यानि स्फोटसिद्धिगोपारिका- 
कतुः परमेश्वरस्य पितृब्येन वाघुदेवकविना निर्मितानि (१) रिबोदयः 
(२) देवीचर्तिम्‌ (३) सव्यतपःकथा (४) अच्युतङीखा (५) चकोर्‌- 
सन्देशः इति सन्ति पश्च काव्यान्युपड्न्धानि । सर्वाणि च तानि 
चतुश्रातवषदेरीयानि अङुन्धमातृकान्तराणि अनतिस्फुटाक्षराणि विरारणो- 
न्सुखानि ताङ्पत्रमयानि तदवि अस्मामिर्नियुक्तेः मद्रपुरराजकीयप्राच्य- 
पुस्तकमाण्डागारकृते तत॒ एव प्रणेतृक्कुखात्समाहतानि तदधिकृतैश्च यथा- 
मातृकं विङेखितानि समातृकाणि च तत्रैव वतन्ते । एषु च सन्देश- 
म्यतिस्किनि यमकमयानि चेल्तोऽपि हन्त किमस्ति तच्चरितविरोषस्माखाद- 
लरुसानामस्माकमारामङ्घकारणम्‌ १ तक्कुख्प्रसूतेः विभरमविवेकव्याख्यायाः 
शिथिरप्येका मातृका न ङम्यत ईति, तद्रवेषणेऽप्युदरम्भरयो न वयं प्रभवाम 
इति, केररीयेषु वा कश्चिप्पुण्यपुरषः नात्र श्रद्धत्त हइव्यतोऽपि नापरमस्ति 
निवेदनीयमस्माकं महाजनेषु । चरितिरसिकाः स्वयं समास्वाध ताटसानि 
तुष्यन्तु तोषयन्तु च ताद्ृरानिल्यम्यथनापूवकं श्रकृतपसेश्वरकुरपत- 
निवेदं सङ्ग्रहेण परिमितैः पथः सुग्रहमवतारयामि-- 


अस्ति कुननङ्कठं नाम जनावासोऽधिकेरटम्‌ । 
वर्तते तत्र भूभागः स्यातः पोकंटसंज्ञया ॥ 


गुरवायुपुरकेत्रसुत्तरा दक्षिणा निलाम्‌ । 
तथा शिवपुरात्‌ पश्चात्‌ प्रागन्धेरेष वतेते ॥ 
तत्र पय्यूरिति ख्याते मवने सुचिरादपि । 
विशुद्धा विदुषी काचित्‌ भ्ृश्रीपदमाजनम्‌ ॥ 


वसन्ती वतेतेऽद्यापि केरल्ब्रह्मसन्ततिः | 
पञ्चम्यां च स॒हखान्दां पश्चमे शतके कठो ॥ 


11 


सन्ततौ तत्र समभूटविरन्वथंसंक्ञकः । 
भवदासोऽनुजस्तस्य ्यायान्‌ गोयौ गृदीकृतः ॥ 


उपमे घतं तस्यां परमेश्वरनामकम्‌ । 
श्रीमच्छङ्करपूज्येन विंनीतोऽयं मृहान्‌ गत; ॥ 
निरभयन्‌ प्रह च गृहधमाननाविरम्‌ । 


वाचस्पतिकृतां न्यायकणिका स्फुटयन्‌ स्वयम्‌ ॥ 


क 9 


जुषध्वङ्करणीमेकां स्वदितङ्करणीं पराम्‌ । 
दरे व्याये व्यधितायात्र न च्टा दृर्यते परा ॥ 


किश्वार्कतेजसः पुत्रान्‌ धमदरेष्वजीजनत्‌ । 
तत्रायस्तेजसां राशिरभूटषिरेति प्रथाम्‌ ॥ 


सत्रहमण्यो वासुदेवो भवदासश्च शङ्करः । 
अनिङ्खातक्रमास्तवेते चत्वारोऽवरजाः श्रुताः ॥ 


ऋषिस्तु सहधर्मिण्या साध्व्या गोपाठिकास्यया । 
यथा वसिष्ठोऽषन्धव्या निरुवाह गृहाश्रमम्‌ ॥ 


ब्रह्मवर्वसराशिः स ठेमे तनयमातवान्‌ । 
परमेश्वर इत्यातमपितामहसमाख्यया ॥ 


प्रतीतो भवदाघाधेः स्वपितृव्येर्विंशेषतः । 
विनीतः सपदास््रेषु पर पारमगाहत ॥ 


व्याचचक्षे स्फुटं तच्वाविभीवं तखबिन्दुकम्‌ । 
तं विभ्रमविवेकं च स्फोटसिद्धिमिमां तथा ॥ 


ऋषिस्तनूजस्तस्यामषे श्च परमेश्वरः । 


सुत्राथसङ्पदस्तदरत्कारिकारटिष्पणी तथा ॥ 


ॐ3111 


उभे कृती प्रादुरास्तामेतस्मात्‌ परमेश्वरात्‌ । 
सरखतीवान्तरेव वहन्तीतो न इयते ॥ 


इयती म्रन्थतो दृष्टा पय्यूराव्यपरम्परा । 
मत्या श्रीनीरकण्ठाद्यभट्श्रीरैरयतेऽधुना ॥ 


गोरी षिः भमवदासः 
(पी) | (राता) 


परमेश्वर ¦ 


न्यायकणिकान्याख्याता 


| 


ऋषिः भवदासः वाघरुदेवः सुब्रह्मण्यः राङ्करः 


परमेश्वरः (गापालिकादिप्रणेता) 


| 
ऋषिः 


परमेश्वरः 
सूतरार्थसङ्पग्रह$तां 
अस्याः सम्याख्यायाः स्फोटसिद्धेभुद्रापणेऽस्माभिरवरम्बिता मातृका- 
स्िक्लः, यादु प्रथमा अस्मदीया मूरसंमिलितन्याख्यामयी समप्रा श्युद्धा क. 
सं्गिता, द्वितीया मद्रपुखाच्यपुस्तकमाण्डागारीया तादृश्येव ख, संज्ञिता, तृतीया 
तदगारीया केवखमूलमयी ताद्रयेव मूलसंिता । 


तद्धाण्डागाराधिक्तैश्च यावन्मुद्रणका्य॑कारं दे अपिते मातृके यथा- 
नियममस्मदायत्तीक्त्य बहूपकृतमिति न केवलं वयम्‌ , अस्मन्मुखेन मद्रपुरविश्च- 
विधाख्याध्यक्ष्यमपि विरेषतस्तमुपकारमनुस्मरति । 


+ ९ 


किंञ्च, अधिकारधोरण्या सहङ्कत्वानावपि सखरसतोऽपि बघा 
प्रकृतम्रन्थसुद्रापणे दर्दितोपकारौ सहृदयो सि. कृन्‌ राजमहोदारः 
रि. आर्‌ . चिन्तामणिमहोदयश्चात्र प्ररसापात्रमित्यावेदयामि । 


अन्यच्च, इतः संपादकतः कदाचिदनिवार्यतया समुपनतेष्वपि 
मुदरा्ाङ्किरोषु केष्वपि स्वयमनिव्रिय निरवयमेव निजकार्यभारं निव्यूढवान्‌ 


मद्रपुर खा जरमट्‌ सुद्राख्यस्वामी श्रीमान. आर्‌. नारायणस्वाम्यायेः 
सानुनयं च सप्रमोदं च अभिनन्यते । 


अहो ! आ प्रक्रमोङ्कारमा चोपसंहारेङ्कारमनुपदमन्तरुदश्व्पि कोऽपि 
अनिङ्ञातप्रकारकथ इति अधुनापि वा कथमुपादातव्यः £ अथ वा-- 


अक्षराम्याससन्दमं न वाचस्तिमाददे । 
तादश गुरुकार्थैऽसौ निर्त्ते वतेतां पुरः ॥ 


श. कृ. रामनाथशाश्षी 


ओम्‌ 
॥ स्फोटसिद्धिः ॥ 
(आचार्यमण्डनमिश्रप्रणीता) 
योगदान्तैकटश्यात्मा यो गदान्तकरो चरणाम्‌ । 
तच्वावस्थाणवे तस्मे तत्वावस्थाणवे नमः ॥ १॥ 


भोय, 





9 के थ = कन्ये काणाम क 


॥ गोपालिका ॥ 


स्फोटसिदिव्याख्या 
(ऋषिपुतपरमेश्वरकृता ) 





अभिवन्य महदिवं महदवीं गणेश्वरम्‌ । 
कृतिमण्डनमिश्राणां स्फोटसिद्धिविंविच्यते ॥ 
ग्रकरणमारभमाणोऽविघ्रपस्सिमप्त्यादिपिद्धये गुणसंकीतेनरक्षणया स्तुल्या 
कायवाब्मनःप्रहृतारक्षणया प्रणत्या च विरिष्टदेवतां पूजयति -- 
योगदान्तैकददयात्मा यो गदान्तकरो व्रणाम्‌ । 
त्छावस्थाणवरे तस्मै तच्ावस्थाणवे नमः ॥ १ ॥ इति | 
तस्मे स्थाणवे नमः । कसमै ? योगद न्तैकट्रयात्मा यो भवति ; योगदान्त 
उपरत एको ददयस्यात्मा यः सः । योगः संयोगः परामदौः , एक' केवङः, 
दिः द्रष्टा पुरुषः, दशिस्वरूपस्य पुरुषस्य कमेविषयतामापन्नं इद्यम्‌ , तस्यात्मा 
स्वरूपम्‌ ; तदेव दृस्यात्मनः ईशवरसंयोगादुपरतत्वे वदता संसारदुःखहेतुराहित्य 
दर्ितम्‌ । यथोक्तं योगपातञ्ञटे--^"द्रटटर्यगोः संयोगो हेयहेतुः" इति । 


र्‌ स्फोटसिदिः [प्रथमः शोकः] 


दरा बुद्धः प्रतिरवेदिता पुरुषः, दस्याः बुद्धिस्ोपारूढाः सवेधमोः; तदेवं द्ट- 
दययोः पुरुषप्रधानयोरनादिरथकृतः सयोगो हेयहेतुः दुःखस्य कारणमित्यथेः । 


ननु मुक्तानां ग्रकृतिख्यत्वेवेदेदयग्राप्तानां च द्स्यालसयोगो नास्त्येव । 
अत उक्तमेकेति ; प्रकृतिख्यत्ववैदेद्यप्राप्तानामुत्तरापि बन्धकोटिरस्सयेव, मुक्तानां 
पूवी ; ईरस्य तु दृदयात्मा केवकः ; न केवरं वतेमानकाङे सेयोगरहितः, किं 
त॒ पूर्ोत्तरकाल्योरपि संयोगरहितः; एकरूप एव तैकाल्येऽपीत्यरथः । 


ननु यथा प्रकृतिरन्यान्‌ पुरुषान्‌ बध्नाति, एवमीश्चरमपि पुरुषत्वाविरोषा- 
द्रधात्येव ; अत उक्तं तचाव इति । अथ वा योगदान्तः एकः दशि; आत्मा चेति 
विग्रहः | तत्र तावद्ोगदान्त ईश्वरः, हेरादियोगादुपरत इत्यथः । एकः प्रधान- 
मैश्चर्यबानित्य्थः । दशि; द्रष्टा सर्वस्य, सर्वज्ञ इत्यथः । आतमा उक्कृष्टात्मा, परुष- 
विरोष इत्यथैः । तदुक्तम्‌--“.छेशकर्मविपाकाङयैरपरामृष्टः पुरुषविरोष ईरः" 
इति । अवि्ासितारणद्रेषामिन्विशाः छशा; इराककुराखनि कमणि, 
तद्िपाको जात्यायुर्भोगाः; आदेरत इत्याशयाः कर्मवासनाः, धमौधमौविति 
यावत्‌ ; तैरपरागृष्टः । तथापि सुक्तात्मम्यश्च प्रकृतिख्यत्वैदेदयप्रिभ्यश्च 
दरादिभिरपरमृषटेम्योऽस्य भगवतो न भेद ईइव्याराङ्क्योक्तं पुरुषविंरोष इति । 
मुक्तात्मनां खट पूवी बन्धकोटिः, उत्तरापि विदेहप्रकृतिख्यानां सनक्कुमारप्र श्तीनां 
समस्ति; तस्य भगवतोऽयमेव विरेषस्तेम्यः, यः छरादीनामिह वैकाल्यविवेक 
इत्यर्थः । स्वामाविकमस्थैशवयैमिति योतयितुुक्तमेकेति ; धमंजल्रे हीशरत्वस्य; 
य॒ एव तद्वान्‌ स एवेश्वरः ; बहवश्च तद्वन्त इति तद्रशाद्वहव दंशवराः प्रसब्येर- 
न्निति । तथा सर्वज्त्वमपीश्वरस्यास्ति । तदप्यक्तम्‌--““ तत्र निरतिशयं सवै- 
ज्ञबीजम्‌ ?' इति । अथ वा “्योगश्ित्तदृत्तिनिरोधः” इति छक्षित एव योगः, 
योगेन योगाभ्यासेन दान्तस्य जितान्तरायोपसर्मिकस्य पक्रचित्तस्य योगिनः 
एकस्यैव दद्यः द्रष्टव्य आत्मा यो भवति ; यस्यात्मनो योगदान्तेकटस्यत्वसुप- 
दिश्यते, स एष प्तेखर्थः ] अथ वा ॒योगदान्तेकद्डय आत्मा रूपं यस्य सः 
तथोक्तः । यथाइः-- 


५ स्वाध्यायादयोगमातिषेयोगत्स्राघ्यायमामनेत्‌ । 
स्वाध्याययोगसम्पत्या पर आत्मा म्रकारते ॥ ” इति । 


धोगपातञ्नञेऽयुक्तम्‌--““ ततः प्रयकूचेतनाधिगमोऽप्यन्तरायामावश्च › इति । 


[प्रथमः छेकः] गोपाञ्किसहिता ३ 


तथा--"“ योगन्तरायास्तस्याथ जायन्ते युञ्तः पुनः । 
नदयन्तेऽम्यासतस्तानि प्रणिधनेन वै गुरोः ॥ 
सन्त्याज्यं सवथा स्वमोपसमिकमात्मनः 1 
तथा--““ आत्मविदाग्रदीपेन स्वस्थेनाचञ्चखेन तु | 
प्रसादघ्रतपूर्णेन स्वपात्रसितेन तु ॥ 
तमो निहत्य पुरषः प्यति सख्ात्मनीश्वरम्‌ । 
तस्य प्रसादद्व घरमश्चैशचर्यं ज्ञानमेव च ॥ 
वैराग्यमपवरगश्च नात्र कायौ विचारणा । ” इति । 
““न्याधिस्स्यानसंशयप्रमादारप्याविरतिभान्तिदर्शनारन्धभूमिकलत्वानवस्थि- 
तच्वानि चित्तविक्षेपा योगन्तरायाः” इति । “ दुःखदौ्मनस्याद्धमेजयत्वश्रास- 
प्र्रासा विक्षिपसहमुवः ° इयन्तरायोपसर्गिंककथनं तत्रैव कृतम्‌ । 
यो गदान्तकर इति । यश्च गदानामन्तं करोति, “ग्रथमो दैव्यो भिषक्‌ ” 
इति श्रुतेः । संसाररोगस्य रामयिता वा तन्मूरभूताविादिनिराकरणद्वारेण । 
यथाटः- 
८८अविदां विया तीत्वौ स्थितस्थैवेह योगिनः । 
क्रोधाबा बरामायान्ति धमधम च वै द्विजाः ॥ 
तक्षयाच्च दारीरेण न पुनः संप्रयुज्यते | 
स एव मुक्तः संसारा; खत्रयविवजितः ॥ › इति । 
नृणामिति पुरुषाणामिद्य्थः । न जातिविरषमवस्थाविरशेषं वापेक्ष्य भगवतो 
गदन्तकरत्वमिति मावः । यथोक्तम्‌-- 
८ गर्भस्थो जायमानो वा बार वा तरुणोऽपि वा । 
बृद्धो वा मुच्यते जन्तुः प्रसादात्परमेष्ठिरनः ॥ 
अण्डजो वोद्धिजो वापि स्वेदजो वा विमुच्यते | 
प्रसादादेवदेवस्य नात्र कायो विचारणा ॥' इति । 
न केवलमीश्वरदर्शनस्य दुःखनिद्त्तिः प्रयोजनम्‌, किं तु निरतिरायानन्दग्राधति- 
रपीति सुचयतोक्तं तत्वाव इति । तच्छब्देन इश्वरः पर मृ्यते; तस्य मावस्तत्छम्‌ ; 
न चान्यस्यान्यासता संमवतीति गौणोऽयं वादः; अवति करोति, अवतेः क्रिया्थै- 


४ स्फोटसिद्धिः [म्रथमः शोकः] 


तात्र विवक्षिता; खसारूप्यकर इत्यथः । तथा च श्रुतिः--““ निरञ्ननः परमं 
साम्यपेति” इति ईंशरसाद्रयापतिमेव सक्तस्य दशयति । तथा भगवद्रीता- 
वचनम्‌-- 

८इद्‌ ज्ञानमुपाभ्चिखय मम साधम्पमागताः । 

सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रख्ये न व्यथन्ति च | इति । 


ननु--"“ बत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रदृत्तिरज्ञस्य | 
पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥” 


इति न्यायात्‌ प्रकृतिरेव गदान्तकरीदयत आह--तश्वाव इति । तत्वान्यवतीति 
त्वावः, तच्वानि च पश्च्विरातिः-- 


८५ मूटग्रकृतिरविकृतिमहदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । 
षोडराकश्च विकारो न प्रकृति विकतिः पुरुषः ॥› इति । 
तत च द्विधा समय इति कव्चनम्‌-- 

५‹ कचित्‌ प्रधानं त्रिगुणं कारणं प्रवदन्ति तु । 

ईंश्रस्तदधिष्ठातेयाह्ूरन्येऽनुमानतः ॥' इति | 
ये पुनरीश्वरखूपमाहस्तेषां मतमश्रिल प्रस्तुतं योगेदयादि । अनुमानं च-- विमतं 
सकर्तकम्‌ , कार्यत्वात्‌ , घटवत्‌ ; म्रकरखाद यश्चेतनाधिष्टिताः काथहेतवः, अचेत- 
नत्वात्‌ वास्यादिवदित्यादि । यथोक्तम्‌-- 

८५ प्रधानं पुरुषं चोभौ प्रविदयासेच्छया हरि; । 

क्षोभयामास सम्प्रपति सर्भकारे व्ययाव्ययौ ॥' इति । 
त्वाव इति च प्रख्यकाठेऽपि तावद्पधानपुरुषौ रक्षति, अकगच्छति च 
सर्गकाटः सम्प्राप्त इति, इच्छति च बहु स्यामियादि, प्राप्तिं च प्रधानपुरुषौ 
प्विङति च, प्रविदय च क्षोभयति स्ग्मर्थो करोति, ईष्टे चेति योज्यम्‌ ; 
एकोनविंशतिः किटावतेर्थाः---“ अवरक्षणगति(कान्ति)प्रीतितृष््यनगमप्रवेरा- 
श्रवणस्वाम्यसामथ्ययाचनक्रियेच्छादीष्यावाप्याटिङ्गनदिसादहन(दान)मागनवृद्धिषु 
इत्युक्तत्वात्‌ । स्याणव इति । तिष्ठतीति स्थाणुः | 


("तिष्ठतेः स्थाणुस्यिवे स्थाणुराब्दं निरत्रवीत्‌ ।'' 


१, इंश्वरमाहुः ख. 


[प्रथमः छोकः] गोपाङिकासाहिता ५ 


सं एव च स्थाणुः । यथोक्तम्‌- 

८‹ स्थाणुं तस्य वै विप्राः शाङ्करस्य महात्मनः ॥'' इति । 

अनेनाविक्रियत्वे सूचयति । यथोक्तम्‌-- 

८ यथा सभ्निधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते । 

मनसो नोपकतृत्वात्‌ तथासौ परमेश्वरः ॥' इति । 
एवमौपाधिकेन ख्येण कथञ्चिनिर्दे्ट्यत्वमीश्वरस्य, नैजेन रूपेण स्वनिर्दरेय 
एवेत्युक्तम्‌ । तच्चावस्थाणव इति । तत्वावस्थायां खामाविकरूपावस्थायां निरूप्य- 
माणायामणुरेव सूक्ष्म एव, दुर्विज्ञेय पएवेद्यर्थः; ¢ यतो वाचो निवतेन्तेः" इत्यादि- 
श्रतेः । एवमेव तार्विकपाडुपतपाञ्नरातिकपौराणिकादिमतेनापि छोको व्याख्येयः | 
त्वाव इत्यत्र तु तत्तदङ्गीकृततखविवक्षया तत्पदं व्याख्येयम्‌ ; अन्यततुल्यमेव । 
यथोक्तम्‌- 

¢* वैरोषिकैनेगत्सवे षटूपदार्थोपकक्षितम्‌ ।।” इति । 

८८ घोडदौवाक्षपदेन जगस्संम्रहकारिणा । 

पदाथः सर्ववाग्वाच्याः श्रेयस्सिदरेरनिरूपिताः”' ॥ इति । 

४८ कारणादीश्च दुःखान्तपयन्तान्‌ पञ्च मन्वते । 

पदार्थान्‌ सर्वशब्दानामथौन्‌ पाड्यपताः परान्‌ ॥'› इत्यादि । 

८ पञ्चरात्रे तु संक्षेपाष्धिष्णुसंकर्षणाबुभो । 

प्रयु्नश्वानिरद्रश्च जगत्संग्रहहेतवः ॥ 

एक एव चतुर्व्यूह एष नारायणोऽथ वा ।' इति । 

एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्‌ । सांख्ययोगयोरपि पदार्थौ द्वावेव केषांचित्‌ । 

यथोक्तम्‌-- 

८८ प्रकृति पुरषं चान्ये दैतिनो यमाश्रिताः । 

तत्रैव महदादीनामीश्वरस्य च सम्भवात्‌ |" इति । 
अत्रापि चेतनः पुरुषो मोक्ता, तत्संयोगकृदीश्र इति समानमेव ब्रह्मवादिमतेऽपि 
व्याचक्षते ; ब्रह्मवदेऽपि द्वैतवादिनस्ताब्सन्सेव । यथोक्तम्‌-- 

५ दतमाह्रिदं लन्ये ब्रहमद्यनिबन्धनम्‌ । 

दाब्दब्रह्मपरमरह्यरूयेण ब्रह्मवादिनः 


& स्फोटसिद्धिः [प्रथमः छोकः] 


राब्दन्रह्यैव तेषां हि परिणामि प्रधानवत्‌ । 
वैखरी मध्यमा सक्षमा भागवस्था विभागतः | इति । 


अत्रापि पूववदेव व्याख्या तत्छरब्दे, न तु राब्दत्रह्म विवक्ष्यते । ब्रह्मदितवादेऽ- 
प्यस्य व्याख्या ; तत्रापि द्वैविध्यं परिणामवादो तरिवर्ववादश्वेति | तत्र परिणामवादे 
व्याख्यातप्रायम्‌ | विवर्तैवादे तु तत््वरावस्थाणव शइव्यत्र मेदः । इधरो हि 


संसारावस्थायां स्थूलप्रथिव्यायत्मना विवतेते, परमाथोवस्थायामणुरेव सूक्ष्म एव । 
यथोक्तम्‌-- । 


^“ मायामात्रमिदं चैवमि्याह हि परा श्रुतिः । 
दृरयत्वाद्विमतं मिथ्या श्युक्तिकारजतादिवत्‌ ॥” इति । 
तच्च ब्रह्म अथैरूपमिति शारीरकमीमांसाविदः, शब्दात्मकमिति वैयाकरणाचायौ 
इति । काचित्तु योगदान्तक इति पाठः ; तत्र दान्त एव दान्तक इति द्रष्टव्यम्‌ । 
अस्य पदस्य प्रथमयोव्यौख्ययोर्योगस्य दान्त इति विगृह्य योगादुपरत इति रक्षणय 
व्याख्या ; पश्चिमे तु भ्याख्यने तृतीयासमास एव ॥ 
इति स्फोटसिद्धिव्याख्यायां गोपाडिकायां 


ग्रथमः; इटोकः 


[दवितीयः शोकः] गोपालिकासहिता ७ 


दुविदग्धेरवक्षिसे दशने पदददिनाम्‌ । 
यथागमं यथाप्रज्ञं न्यायछेरो निद्यते ॥ २ ॥ 


रौ कि 1 शि | 


अथ चिकीर्षितं प्रतिजानीते--- 


दुविदग्धैरवक्षिपते दशने पददरिनाम्‌ । 
यथागमे यथाप्रन्गं न्यायञेयो निदर्यते ॥ २ ॥ इति । 


ये पदं परयन्ति दशैयन्ति च पाणिन्यादयस्तेषां दने सिद्धान्ते वणीतिरिक्तं 
पदमिव्येवंख्ये युक्तिः प्रदस्यतेऽस्माभिः । अनेन च प्रकरणस्य प्रयोजनं दर्दितम्‌ | 
तच्च वणीतिरिक्तपदग्रतिपादनं नाम ; शाघ्लस्य हि शनब्दसाघुत्वं विषयः ; वाच- 
कत्वं च साघुतरम्‌ ; तच्च वणातिरिक्तस्यैव संभवतीति वक्ष्यते । शाल्लकायान्तरे 
स्थितल्लादस्य शाल्लैकदेशसम्नन्धोऽपि । “शुपिडन्तं पदम्‌? ““अधेग्रयक्ते शब्द- 
प्रयोगे “येनोचरितिनः इव्यादौ ; अतः प्रकरणमस्माभिः क्रियत इव्यनेन 
सूचितं भवति । यथोक्तं भह्पदैः- 


५ शाल्चैकदेरासम्बद्धं शाख्कायौन्तरे स्थितम्‌ । 

आहः प्रकरणं नाम शास्षभेदं विपश्चितः ॥; इति । 
अत्र च पदं जिङ्ञाघुरधिकारी , पदसखशूपज्ञानं प्रयोजनम्‌ , गौः" इव्यादिप्र्ययो 
विषयः, साध्यसाधनमावः सम्बन्ध इति च सूचितम्‌ । एतच्च अ्रन्थादाववस्य- 
वक्तव्यम्‌-- 

५ सुधस्थेव हि शालस्य कमणो वापि कस्यचित्‌ । 

यावस्मयोजनं नोक्तं तावत्तत्केन गृह्यते ॥'› इति न्यायात्‌ । 

ननु पूवाचररेवोश्षिपमिदं दर्थनम्‌ , किमनेन तावकेन प्रकरणेन 

अत उक्तं दुरविंदग्धैरवक्षिप्त इति । अवक्षेपो निन्दा ; याबन्तोऽन्ये तीर्थिकास्तैः 
सवैरवध्षिपते, प्रतितन्तरसिद्धान्तत्वादस्य । ननु सवैतीथौन्तरविरुद्धत्वादिदमेव 
दरनमसाधीय इत्यत उक्त दुर्विदग्धेरिति । स्वै हि तीर्थिकाः का्तस्यैनास्म- 
सिद्धान्तमजानन्तः स्वसिद्वान्तानुरागबन्तोऽस्यावक्षेपं कुमते ; अतोऽसिन्‌ 
विषये नते निपुणाः; किं तु निपुणमन्या एवेति मावः । एवं च वदता पूवौ- 


८ स्फोटसिद्धिः [द्वितीयः शरेकः] 


चार्योक्ता युक्तयो हेत्वाभासः परोक्तैस्िरोऽधीयन्त, तन्निराकरणेनास्मामिः प्रदस्येन्त 
इति दर्दितं वेदितन्यम्‌ । 


नन्विदं पदं प्रसिद्धमप्रसिद्ध वा? न चेसरसिद्धं नानेन प्रतिपादनीय, 
राराविषाणवत्‌ ; अथ प्रसिद्धम्‌» न प्रतिपाचं, पिष्टपेषणन्यायात्‌ । अत आह-- 
दुर्विदग्वैसादि । "गौः इत्येकं पदमिव्येवं पददर्शैनां ककिकानामृषीणां च 
दशने पदविषये प्रयक्षङ्ञाने अवक्षिप्त सर्ताय्थः । अथ वा अवाक्षिते ददने 
तद्विषयत्वसाधिका युक्तिः प्रद्यते । अवक्षिपश्च-- 


४ वर्णत्रयपरिद्यागे बुद्धिनीन्यत्र जायते ॥' 

४ को हि तकैपथे प्राप्त हेत्वमावादसाधमम्‌ | 

विवादे साधयेदथं योगिगम्यग्रतिन्ञया | इति द्ष्टव्यः । 
अतो गदिविग्रतिपत्तेः सन्दिग्धव्वत््रतिपिस्सितं पदमस्य विषय इतिं दरितम्‌ । 

अपरा व्या्या--किमथे त्वयेदं प्रकरणमारभ्यते 2 ननु वैयाकरणग्रनये- 

म्यः शिष्या एव प्रतिपबन्तां तदरौनं ठोकिकप्रतीतेश्च व्णीतिरिक्तपदविषयताम्‌ ; 
अत आह--““ दुर्विदग्धेरवश्षिते दशने पददरिनाम्‌ ? इति । शिष्या हि भटू- 
पादादयुक्तयुकतिव्यामोषितान्तःकरणा वणौनामेव वाचकल्वममिमन्यमाना वैयाकरण- 
सिद्धान्तमेवावजानते । कथयन्ति च दुर्विद्धा भूत्वा--नैतद्रैयाकरणदरशंनं यद्- 
णीतिरिकतं पदमिति हरिमिश्रादिमिरुक्तम्‌ ; न हि सूत्रवा्तिकयोः स्फोयो नामाङ्गी- 
कृतः; भाष्यमपि येनोचारितेनेलादिकमप्रत्मायकत्ाद्र्णानां तद्विषयमेबेति व्याच- 
क्षते । "गौः इयेकं पदमिदादि डोकिकदर्यनमपि वर्णविषयमेवेव्माहः । 


{~~ 


अतस्तद्यामोहविनिचृत्तय इदं प्रकरणमारभ्यत इति । 
नलु वेदविरुद्धमिदं दशोनं न वेदवादिभिरङ्गीकारयम्‌ । यथोक्तम्‌- 
५ वणौतिरिक्तः प्रतिषिष्यमानः 
पदेषु मन्दं फलमादधाति । 
कार्याणि वक्यावयवाश्रितानि 
सत्यानि कतुं कृत एष यतः |» इति 


अतं आह--यथागममिति । वणोतिरिक्त द्यद्गीक्रियमाणो वेदस्य प्रामाण्यमापाद- 
यति ; इतरथा व्णानाभवाचकतवेन प्रामाण्यस्यैवासम्भवात्‌ वाक्यावयवाभ्रितानि 


[दवितीयः शोकः] गोपाल्कासहिता ९ 


तु कार्याणि गलन्तरासंमवादपोद्रूल कल्पनया सम्यत । “साक्षाक्रृतघर्माणः"' 
इत्यादिस्मृत्यागमाः, “एतं मन्त्रमपद्यत्‌! इत्यादिश्रत्यागमाश्च स्फोटपक्ष एव 
समञ्जसा भवन्ति-इति समथयन्त इति स्फोटपक्षस्यैव बेदानु्ासिविमिति मावः । 
अथ वा--न चाहमत्र विंश्चित्स्वतन््ो भूत्वाभिधास्यामीति दशैयतोक्तं 
यथागममिति । पूरवाचारथग्रन्थानुसरेणेत्यथैः । सम्प्रदायानुरूपेणेति वा ; यथास्मदा- 
चर्यिरस्मभ्यसुपदिष्टं तथेव; न ततोऽन्यत्स्वय किश्चिटुत्क्षयेति भावः ॥ 


न च तदपि करतस्यैन वक्तुं पारयामः, किं तु अस्मच्छक्त्यनुसारेणेवेल्युक्तं 


यथाप्रज्ञमिति । अथ वा--अगमाविरोधि तदुपपादकं च यकिश्चिदस्मत्रज्ञानुरोषे- 
नापि दर्यैत इति । 


न्यायडेरा इति । दिङ्मात्रमत्र प्रदद्यते, रोषन्तूहापोहविचक्षणाः 
खयमेव जानन्विति भावः । निदर्यैत इति । दिते हि न्ययि शुक्तिकाज्ञान इव 
रजतज्ञानं हेत्वामासोवयितो विपर्थयः स्वयमेव विरीयत इति भावः ] नलु पूर्वग्रन्थकरिः 
कृतेऽपि न्यायदरोने हेत्वाभासैविपर्यस्यन्ति रिष्याः; तथा भवक्कृतेऽपि दरौने ; 
अत आह-नीति । नितरां प्रकर्षणेखथेः । यथा दरसिते हेलामासा न प्रादुष्यु- 
स्तथेति यावत्‌ ॥ अथ वा--निद्दौनं दृष्टन्तकथनम्‌ ; गौणश्चैष वादः; यथा 
दृष्टान्त उभयवादिसिद्धः, एवं न्यायोऽपि वादिप्रतिवादिसिद्र इद्र दद्य॑त इति 
प्रकरषीपपत्तिः ॥ 


इति स्फोटसिद्विव्यास्यायां गोपाडिकायां 
द्वितीयः इरोकः; 


(“-? 


१० स्फोटसिद्धिः [तृतीयः शकः] 


किं पुनरिदं पदं नाम ? शब्दः । कः पुनरिह शब्दोऽभिभ्रेतः १ किं 
वणीः ? नेयाह्‌ । अपि तु-- 


अथीवसायप्रसवनिमित्तं ब्द इष्यते । 


दुविदग्धैस्क्षेपमसहमानश्वोदयति--किं पुनरिदं पदं नाम इति । कि 
शाब्द एव, उत तदतिरिक्तं विचिदित्यथः । परिहिरति-शम्दः इति । न खब्दा- 
तिरिक्तम्‌ , विः ठ शब्द एवेलथः। चोदयिता आह--कः पुनरिह शब्दोऽमिप्रेतः 
इति । नौः इत्यत्र मवता कः पुनः शब्दतयायिप्रतः इति । स एवाह-किं वणीः 
इति । वणीतिर्किस्य शब्दत्वामावादिदयमिप्रायः । परिहरति--नेदाह इति । न 
वणी; रब्दतयाभित्रेता इति परिहतहित्यर्थः । रेकस्य पातनिकमाह-अपि तु 
इति । किं पुनः शब्दतयामिप्रेतमित्य्थः । पूर्वाधिमुपादत्त--अर्थति । एवं वणेवा- 
दिनश्वोदयितृवे व्याख्या । 





{^ {~ 


अथ वा--वर्णवायुक्तयुक्तिविप्यासितमतिरवेयाकरणश्चोदयति--फिं पुन- 
रिदं पदं नामेति । नु वणैत्मकमेवेदमितिं भावः । परिहतोद--शब्दः इति । 
५८ येनोचरितेनः' इत्याययुक्तरक्षणो वणोतिरिक्त इत्यभिप्रायः । चोदयिताह--कः 
पुनरिह शब्दोऽभिप्रेतः? किं वणौ ` इति । येनोचरितेनेत्यादिभाष्यमपि बणविषयनमे- 
वेति भावः । परिहतीह-नेत्याह्‌ इति । येनोचरितिनेत्यादिना वणैः रान्दः' इति 
न माष्यकार अदहेत्य्थः । अपि तु इति । कि पुनरनेन भाष्यकार आहत्य, । 


वर्णवादिनश्वोये एवमथः-पददरिनामिति प्रस्तुतम्‌ , गोः" इत्येकं पदम्‌ 
इत्यादि प्रतीयमानं वा पदं नाम यद्रस्तु, किं पुनरिदमिति । उत्तरं शाब्द इति । 
अथ दाब्दानुरासनम्‌! इत्यत्राधिकृतः शब्द्‌ इत्यधेः । चोदयति--कः पुनरिति । 
अनेन च “अथ गौस्यत्र कः राब्दः) इति भाष्यमथत उपक्षिप्तमिति वेदि- 
तम्यम्‌ । अत्र “' येनोचरितेन " इत्यादयक्तमवोत्तरमिद्याह--नेत्यषहिति । अपि 
विति व्याख्यातुं पूवोधमुपादत्ते-- 


नभ्‌ तनति = शतिनो 


१, एवच, खं, 


[तृतीयः शछोकः| गोपाङ्िकासक्षिता ११ 


यथोक्तम्‌--““यनोचरितेन ” इयादि । नन्वेवं धूमादयोऽपि धूमकेतनादि- 
प्रत्ययोपदरितसामथ्यीतिश्षयाः शब्दतामदलुवीरन्‌ , तथेकेकवणश्च तद्विषर्म- 


नामु यतय थ चक 





अ्थावसायग्रसवनिमित्तं राब्द इष्यते इति । 


इष्यत इत्र माप्यकारेणेति दशंयितुमुक्तम्‌--यथोक्तम्‌ “ येनोचरितेन 
इयादयीति । उत्तराधंमवतारयितं शङ्कामाह--नन्वेवे ........ व्यपदिशयेरन्‌ इति। 
धूमकेतनादिकरमकम्रत्ययैरुपदरिंतं स्वगोचरं सामर््यं येषामिति विग्रहः । साम्या 
तिशया इति पठे बह््रीहिणा सह कर्मधारयः । धूमकेतनादिग्रव्ययोपदर्दित- 
समथ्यौः ; अत एवातिराया इति । अतिशयदब्देनातिरायवन्तो रक्ष्यन्ते | अथ 
वा अतिशेरत इत्यतिशयाः, पचादित्वादच्‌ प्रत्ययः ; अतिशायिन इत्यथः । अथ 
वा॒धूमकेतनादिग्रत्ययैरुपदर्दितः सामथ्यौत्मा अतिशयो येषाम्‌ › धूमकेतनादि- 
म्रत्ययोपदहितेन सामर्थ्येनातिशयो येषामिति वा विग्रहः । हेतुहेतुमतेर्भेदद्वियधि- 
करण्यममेदोपचारात्‌ सामानाधिकरण्यम्‌ ; वैयधिकरण्येऽपि दरतः सामर्ध्यनाति- 
राय इति वा विग्रहः । भावान्तरेम्योऽतिशयः येनातिशयेन स्फोटस्य रान्दता 
सोऽतिशयो धूमादिष्वप्यविरिष्ट इत्यनेन दशितम्‌ । येनोच्रितेनेत्यायुक्तं यत्‌ राब्द- 
छक्षणम्‌---अथीवासायग्रसवनिमित्तमित्युपक्षिप्तम्‌ , तस्यात्र समन्वये विग्रहादिना 
दरित ह्यनुसन्धेयम्‌ । एतंचोक्तम्‌-- 


“'अगन्यादीन्‌ गमयन्तोऽपि शब्दा धूमादयो न हि” । इति । 


-" एवमतिन्यापिर्दरिता । अन्यामपि दरयति-तथति । एकैके वणो इति विप्रहः । 
तद्विधर्मतया उक्तरक्चषणशब्दवैरक्षण्येनार्थप्रल्ययोपदर्ितसामरध्यमावादिखथैः। तथा 
राब्दतयेद्यथः । तदप्युक्तम्‌-- 


८८न चाप्रल्यायकत्वात्स्यदेकवर्णष्वराब्दता ।” इति । 


पिाियियनणेोमण्ेनचहिनमकम 


१, विग्रहाधीन क, ख. २, अत एवोक्तम्‌ . क, 


१२ स्फोटसिद्धिः [तृतीयः केकः] 


तया न तथा व्यपदिश्येरन्‌ । अन्योऽपि वाचकः सङ्कतिसंवेदनसमयत- 
शच पुरः श्रवणेन्द्रियावसेयोऽपि न शब्दः इति निगयेत, पश्चाच्च तथोच्येत ; 
तत्र गोः इत्येष शब्दोऽशब्दश्वापयेत । न चेदं चतुरश्रम्‌; रोका- 


लाता ण = तातान तानन नायम 


दोषान्तरमाह-अन्योऽपि.. . .--अराब्दश्चापेत इति । अन्योऽपि वाचक 
इति । एकैकवर्णेम्योऽतिरिक्तः समुदायः, ततोऽप्यतिरिक्तिः स्फोटात्मा वा यो 
वाचकल्वसंमतः शब्द्‌ इत्यर्थः । सङ्गतिसंवेदनसमयत इति । सम्बन्धौत्पत्तिकल्ववा- 
दिना ङ्घतिस्वेदनात्‌ कृतिमसम्बन्धवादिनां समयादिति । अथ वा सङ्गतेः 
संवेदनात्‌ समयाच, ग्रहणादुपदेशाचेति । 


अथ बा सङ्गतिस्वेदनकारादिखयथः । सङ्गतिसवेदनसमयस्येति वा पाठः; 
अर्थस्तु पूववत्‌ । चशब्द उत्तरपिक्षया । पुरः पुरस्तात्‌ । श्रवणेन्दियावसेयोऽपीति । 
अनेन राब्दशब्दम्रवृत्यहैतां सूचयति । यथोक्तम्‌--^ श्रोत्रग्रहणे यथ॑ रेके 
रब्दशाब्दः प्रसिद्धः” इति । न शब्द इति निगदयेतेति । अथेप्रत्यायकल्ामावात्‌ । 
पश्वन्चेति । सङ्गतिसंवेदनसमयनन्तरमिलयथः । तथोच्येतेति । राब्द इति व्यप. 
दिद्ेतेद्यधः । तदप्युक्तम्‌-- 


४न च प्रागथेविज्ञानाच्छोत्रम्राह्ये न रउब्दधीः । 
न चार्थज्ञानतः पश्वादशरैत्रेऽपि च शब्दता |} इति । 


ततः किमिल्यक्तम्‌-तत्रेति ! तथा सतीव्यथैः । गौखियिष राब्दोऽराब्दश्वापयेतति | 
यो मैस््यिष शब्दः सोऽरब्दश्वापयेत; श्रवणेन्दियावसेयोऽपि न रान्द्‌ इति 
निगचेतः इव्येतद्दूषणम्‌ , न पश्चाच तथेोच्येत' इलेतत्‌--इत्यनेन दरितम्‌ । 


अथ वा-गौर्लिष इत्युदेश्यं रन्दोऽरान्दश्चेति विधेयम्‌ । इदानीं 
पुरःश्रवणेत्यपिं पश्चाबेखपि द्वयोरपि दूषणत्वमेव । न हिं नियतशब्द्वराछिनो 
नित्यस्य च दन्दस्य काठमेदेन रान्दत्वाराग्दः्वभाक्त्वमुपप्चत इति । अस्विति 
चेत्‌ तत्राह--न चेदं चतुरश्रम्‌ इति । इदमिति धूमादथोऽपीव्येतत्तयैकेकेत्येतचच 





१. ततो व्यतिरिक्तः. ख. २. वादिनामसकङ्गति--क, ख. 


[तृतीयः शोकः] गोपाठिकासहिता १३ 


धीनावधारणो हि शब्दार्थसम्बन्ध'; ठोके च शरत्रन्द्ियविज्ञेयमात्रानुपातिनी 
शाब्दश्॒ब्दप्रवृत्तिः । अतः श्रवणग्रहणतेव शब्दटक्षणं न्याय्यम्‌ । वणौ एव 
चेदं शब्दलक्षणमनुपतन्तीलयभिषेयधीदेत॒भावमनुपयन्तोऽपि रोकप्रिद्धेस्त 
एव शब्दाः; तदतिरच्यमानश्सी रं त्थवस्तु सयुपेतसत्वामिधातूभावमपि 


प्रसिद्धिषिरह (0 


न-शब्दः इति व्यपदेशमनुपतितुम्ैति, रोकम्र्िद्धिविरहात्‌ । 


तान्‌ भानि नक जना जन 





1, णधणििणगणरीरीणे । 


अन्यो ऽपीव्येतच्च त्रयमित्यर्थः । कारणमाह--लोकाधीनावधारणो... . . 
रोकग्रसिद्धिविरहात्‌ इति। ठोकाधीनेति । “ सिद्धे राब्दा्थसम्बन्धे"? ““लोकतः? 
इति ^“ लेके येष्व्षु” इति चाङ्गीकरणात्‌ । ततः किमिव्याह--टोके चेति । 
ठोको भुवनम्‌ ; तत्रापि बृद्धव्यवहयरस्थानं जनो वा । स च न्यवहतमूतः, 
भ्यवहाराधीनत्वात्‌ सम्बन्धावधारणस्य । अत्र छोक्येते राब्दाथविति वृद्धम्यवदहयर्‌ 
एव वा लेकः, व्यवहतृसमुदायो वा । यथोक्तम-- 





५ पूवैप्र॑नन्धराब्दाथसम्बन्धन्ञाः प्रयुञ्नते । 

यं राब्दं यत्र तस्याः स पार्खेर्निरूप्यते ॥ 
अटृष्टन्यवहारस्य रातकृत्वोऽपि श्रण्वतः । 

न कस्यचित्‌ स्वतन्त्रस्य शब्दात्‌ स्यादथनिर्णयः ॥ 
टोक्येते चात्र ान्दार्थौ खोकस्तेम स उच्यते | 
व्यवह्ारोऽथ बा ब्रद्धव्यवहर्तृपरम्परा ॥ ›! इति । 


लोकाधीनमवधारणं यस्येति बहुत्रीहिः । रान्दाथसम्बन्धः शब्दस्यार्थेन संम्बन्धः 
राब्दा्भयोः सम्बन्ध इति वा । श्रत्रन्ियविज्ञेयमात्रानुपातिनीति । ्रोत्रसं्ञिते- 
- नेद्धियेण यद्टिजञेय॒वस्तु तन्मात्रानुपातिनी, न तबतिरिक्ताचुपातिनीति । राब्द- 
राब्द्रवृत्तिरति । शब्द इति शब्दस्य प्रदृत्तिरिति । अत इति । यतः; श्रत्रन्दिय- 
निङञेयमात्रानुपातिनी, अस्मात्कारणादिलथः । श्रवणग्रहणतेवेति । प्रहणराब्दः 
कर्मसाधनः । एवकरेणाथबोधकत्वे शब्दत्वं च न्यावतेयति, “श्रत्रग्रहणि हरथ 
राब्दशाब्दः प्रसिद्धः" इ्युक्तत्वाव्‌ । शब्दलक्षणं न्याय्यमिति । रब्दस्य रक्षणं 
1 





९ , पूवग्रसिद्ध--ख | २ 9 संज्ञकेन. र, 


१४ स्फोटतिद्धिः [तृतीयः शोकः] 


सजातीयविजातीयव्यावर्वकं रूपम्‌ , न्याय्यं न्यांयादनपेतम्‌ । खेकानुसारो हि परमो 
न्याय इति भावः । बणीं एव चेदं शन्दरुक्षणमनुपतन्तीति । न स्फोटात्मा, 
न च धूमादय इति । तदप्यक्तम्‌ । «ते च श्रोत्रग्रहणाः इति | व्यास्यातं च~ 


५ परस्परानपेक्षाश्च भश्रोत्रबुद्धया स्वरूपतः । 
वणी एवावगम्यन्ते न पूर्वापरवस्तुनी ॥ '' इति । 


पूर्ववस्तुनिराकरणेनात्र वणीवयवा निराकारतया प्रतिज्ञातः ; अपरवस्तु- 
निराकरणेन च गत्वमत्वमवयवी गोराब्दत्वं समुदायस्फोटात्मा च निराकार्यतया 
प्रतिज्ञाता वेदितव्याः । सै॑चेदं पूर्वापरतया वर्गीकत्य पवोपरवस्तुनी इति 
द्विवचनं प्रयुक्तम्‌ । ₹ब्दत्वन्यावर्तनं प्राभाकरमतायसतरेण । ततः किमिव्याह- 
इव्यभिधेयेति । इति हेतोरमिधेयविषयां धिये प्रति हैतुभावमनुपयन्तोऽपि अनुप- 
गच्छन्ताऽपि ठोकम्रसिद्धेः कारणात्‌ त एव वणौ एव शब्दाः शब्दङब्दवाच्याः; । 
अनुपयन्तोऽपीलङ्गीकृदवादः । 


अथै वा उभयी हि वणौवस्था, कचिदमिषेयधीहैतुभावं नोपयन्ति 
यथेकैकवणीः; क्षचिच्वोपयन्ति यथा गौरिदयादिसाहित्ये । तत्र यदि भवदुक्तयुक्त्या 
साहिव्येऽपि नोपयन्ति , तथापीति व्याख्येयम्‌ । तदतिरिग्यमानदरारीरं विति । 
वीभ्योऽतिर्व्यिमानरूपमिति । अथवस्त्विति । द्रयी हि वस्तुखितिः--र्दोऽ- 
धश्वेति । ततरेदमर्थवस्वेव; न शब्दवस्तु, ोकप्रसिद्धिविरहादियमिग्रायः ! ससुपेत- 
सत्वाभिधातृमावमपीति । ससुपेतावङ्गीकृतौ स्ताभिधावृभावौ सद्वाववाचक- 
मावो यस्य तत्तथोक्तम्‌ । रोषं ुगमम्‌ । तदप्युक्तम्‌- 


'“तस्माच्छोत्रपारच्छिनो यर्थ गमयेन्न वा । 
सर्वथा तस्य शब्दत्वं छोकसिद्ध न हीयते ॥ 


यदि त्वभगता शक्तिम स्यादस्य ततः पुनः, 
वस््वन्तरं प्रकस्येत विना शब्दप्रसिद्धतः ॥‡ इति । 





१. न्यायोपितम्‌, ख, २. 79६4 अथवा. ख, 


[तृतीयः शोकः] गोपाडिकासदहिता १५ 


तदिदमनिूपितपरावरस्य पस्वोदितम्‌ । तथा हि- 
तदेतत्मकमपेक्षं भाष्यकरसत्यपीपदत्‌ ॥ ३ ॥ 


“अथ गौरियत्र कः शब्दः" इति हि प्रक्रमः । तत्र च नानाजातीयाथमातो- 
परितोपरागां प्रख्याम्‌ ‰ति' परेण गोक्षब्देन निर्दिशति; ष्टो द्ययमितिरब्दो 


 नन्नदि्मत 


परिहरति--तदिदमनिरूपितपरावरस्य इति । न निरूपितः परो म्रन्य 
उत्तरो म्रन्थः, अवरश्चाधस्तनो ग्रन्थो येन चोद्यवादिना स तथोक्तः । 
येनोचसििनेलेतावन्मातरं गृहीतम्‌ , न तस्य पौरबापयोलोचनेन तात्य निरूपितम्‌ । 
पर्चिोदितं चयम्‌ । तथा हि--शयुपस्कारः । उत्तराधमुपादत्त- 
तदेतद््मक्मपिक्ष भाष्यकृस्प्रलपीपदत्‌ । 

तदेतदिवेको मिर्देशः । यदेतदथोवसायग्रसवनिमित्ततवं शब्दखृक्षणम्‌ तदेतव्मक्रम- 
मपेक्ष्य माष्यकारः प्रतिपादितवान्‌ । प्रकरमविक्षमियत्र प्रक्रम दरदयति-- 
“अथ गौरियत्र कः शब्दः" इति हि प्रक्रमः इति । प्रकरमादिति पटे स्यन्छोपे 
पञ्चमी; प्रक्रममपेश्येत्यथंः । तथा च प्रक्रमपेक्षमिलयस्य कृत्ल्स्य व्याख्यानमेतत्‌ | 
अस्तु स प्रक्रमः, तमपेक्ष्य वा प्र्पीपदत्‌ ; ततः किमित आह-- 
तत्र च नानाजातीया्थमालोपहितोपरागां भस्याम्‌ (इति ' परेण गोशब्देन 
निर्दिशति इति । तवेति । अथ गौरित्र माप्य इयथः । नानाजातीये- 
नार्थमत्रेणोपहित उपरागो यस्या इति विग्रहः । अर्थशब्दो वस्तुवचनः, जाति- 
द्रन्यगुणक्रियावर्णस्फोटसाधारणल्वात्‌ । उपरागस्योपहितत्वं कृतत्वमेव, उपरागस्यो- 
` पधानत्वात्‌ पाकं पचतीतिवत्‌ । 

अथ वा--उपराग आकारमेकनम्‌ ; स चाधमात्रोपहितः, न स्वाभाविक इति । 
प्रत्यां प्रतीतिम्‌ । इतिपरेणेति । इति; परो यस्मादिति बहुव्रीहिः । गोशब्देन 
गोप्रा्तिपदिकनिष्पनेन रब्देम गौः" इति---इति । निर्दिराति अभिधत्ते । इति- 
शाब्दस्य प्रस्थानिर्देराकत्वं मिदरीयनाह--ष्ठो ह्ययमितिश्चब्दो विज्ञान- 
मात्रप्रयोगः इति । विज्ञानमात्र प्रयोगो यस्येति बहुत्रीहिः । विज्ञाननिरदेरमात्रग्रधान 
इति वा पाठः । विज्ञानस्य निर्देशो विज्ञाननिर्देशः विक्ञाननिर्देरामत् प्रधानमीस्सितं 


१६ स्फोटसिद्धि [तृतीयः शोकः] 


विज्ञानमत्रभ्रयोगः यथा भौ इति मेऽभवदिति । तामेव च “इतिः शब्दनि- 
दिष्ट प्रल्याम्‌ अत्र' इति स्वेना्नाधिकरणतया परामरर्लयाधेयमुपरक्षयितुम्‌। 

तसख्याप्रातिमाक्षि च जातिद्रव्यगुणाक्रियावणेरफोयससकमनेकमाधेयम्‌ ; ततः 
शब्द निधौरयितुमनाः पृच्छति--“कः शाब्दः” इति । यथा क इह शाटायां 











यस्येति बह्ीहिः । उदाहरति--यथा गौः इति मेऽमवदिति ऽति । 
गवयं पर्यतो मे मरति विज्ञानममवदिति चथेधंः | 


अथ वा ह्येको वदति-मया हि गवयसद्टशी गौरति श्रुतं नागरिकव- 
चनात्‌; तद्वछन्मे पूवैमदृष्टामपि गां पश्यतोऽन्यानपेश्षमेव गौस्यिवामवदिति 
ययेति । ततः किमित्याह--तामेव च ५इति' शब्दनिरदिंशं प्रख्याम्‌ 
८यत्र ` इति सर्वनाम्नाधिकरणतया परागृशलयाधेयगुपरक्षयितुम्‌ इति । 
निर्दिशतीव्यत्र परामृशवीव्यत्र चाधिकारात्‌ माष्यकृदिति सिध्यति । किम 
पुनः इतिशब्दनिर्दिष्टमिव सवन प्नापि परण्रशति, अत उक्तमधिकरणतयेति । 
इतिशब्दो हि सेविसक्तिसावारणः; तेन तननिदि्टा प्र्यां सर्वनान्ना 
सप्तम्यन्तेनाधिकरणतयावच्छिच परामृरातीति । अधिकरणतया परामशश्च न 
तन्मात्रपरः, किं तु तद्गतमाधेयमेवोपछक्षयितुमिति । अधिकरणघेयशब्दाम्यां 
रक्षणानिमित्तं सम्बन्धोऽपि सूचितः । एवं नोख्यिव' हेत्यतब्याए्यातम्‌ ; ‹ कः 
राब्दः' इत्येत्यास्यातुमारभते--तल्मस्याप्रतिभासि. -.... -..-देवदत्त इति 
इति । तस्याम्‌ इतिरब्दनिदिष्टायां प्रस्यायाम्‌ प्रतिभासि प्रतिभासमानमिलर्थः | 


अनेन च{धाराधेयभाव इदो गौणोऽत्र विवक्षित इति दरितम्‌ । जातिद्रव्यगुण- 
क्रियाव्णस्फोटात्मकमिति । 


(शगुणानामाश्रयो द्रव्ये कारणं समवायि वा | 
'षक्र्मणो व्यतिरिकिले जातिमात्राश्रयो गुणः |" 
“वकम चासमवायि स्यात्‌ यत्संयोगविभागयोः । 
“सामास्य नित्यमेकं सदनेकसमवायि च | 


[ततीयः छेकः] गोपाड्कसहिता १७ 


देवदत्त इति । प्रयय एव वा प्रयेतव्योपलक्षणप्रवणतया निर्दिद्यते । 
तदुपठक्भितं यत्तत्‌ अत्र" इति निधौरणसप्म्या शब्दनिधौरणाय पिर्दिशति । 





गकारादयो वणौ; पदं वाक्यं च स्फोटः; एतच्च ग्रकृतविषये भाष्यत 
एव द्रष्टव्यम्‌ । अनेकमाघेयमिति । गौस्यिकवचनान्तामिषेयस्यैकत्ादाधेयमि - 
त्येकवचनम्‌ । तस्य नानाजातीयासमकलात्‌ अनेकमिन्युक्तम्‌ । तत इति । अधे- 
यस्यनेकत्वादिलयथः । राब्द॒निर्घारयितुमनाः अनेकात्मकादाधेयान्निष्कृष्य राब्दं 
ग्राहयितुकामः । अथ वा ततोऽनेकस्मादाधेयच्छब्द निर्धारयितुमना माभ्यकृत्युच्छति 
---कः राब्द इति । अस्यां प्र्यायां प्रतिमासषमानानमाधेयानां जायादीनां मध्य 
कः शाब्द इत्यथः | अत्रैव दष्टन्तमाह--ययेति । यथेव हि क इह रारायामिति 
राटराब्दः शाखस्थपुरुषोपरक्षणाथः शाखस्थानां पुरुषाणां मध्ये को देवदत्त 
इति प्रश्नामिग्रायः, एं गौख्ित्रापि सर्वनाम्ना प्रस्याया अधिकरणत्वनिर्द- 
शोऽधिकर्तव्योपरक्षणा्थः; तद्प््याप्रतिमासिषु च जातिद्रव्यगुणक्रिया- 
वर्णस्फोटात्मकेष्वनेकेष्वाधेयेषु कः शाब्द इति प्रश्रः । एवं तावत्‌ इति- 
राब्दसवैनाम्नेरेकविषयत्वमद्गौकृत्याधिकरणत्वस्य षिमक्त्यथ॑स्याघेयोपरक्षकतय। 
भिघानमिति कृत्वा अधेयस्य च निधौरणावधित्वमार्थिकमाश्रिय व्याख्यातम्‌ । 


सम्प्रति प्रकारान्तरेण व्याच््टे--प्रययय........ . -निर्दिरशति इति । 
म्र्यय एवेति । प्रथमं तावद्रैरिति गोरान्दनिर्दिष्टैः प्रवयेतव्यैः इतिराब्दनिर्दि्टः 
्रत्यय उपरक्षितः ; पुनः स॒ एव प्रत्ययः प्रवयेतम्योपड्क्षणाथेः इति एवकोरेण 
सूचयति । अथवा-ईतिप्रातिपदिकोक्तः प्रत्यय एव प्रधानभूतः) न पुनः "अत्र" इति 
, मिर्दिष्टमधिकरणत्वमङ्गमिति । अत्रापि प्रव्ययप्रतयेतव्यशब्दाम्यां सम्बन्धः सूचितः । 
प्रतयतन्योपलक्षणप्रबणतयेति । न पूर्ववत्खग्रणतयेति । निर्दिश्यते इतिरब्देन । 
तदुपलक्षितं यदिति । प्र्ययोपरक्षितं जात्याघनेकात्मकं यद्रस्तवत्यर्थः । तदिति । 
निर्दिरातीखन्वयः । भाष्यकृदिति सिष्यति । केन निर्दिंशतीत्यत उक्तम्‌ अत्रेति 
इति । एषा च सप्तमी नाधिकरणे, किं तु निधौरण एवेति सूचितम्‌ निधौरण- 


१, विधान, के. 
(--3 


१८ स्फोटसिद्धिः [तृतीयः शोकः] 


एवंगते च प्रकृतप्रययभ्रतिमासिष्वेवार्थधीहेतोः शब्दत्वमवधायेते इति 
कुतोऽन्यत्र प्रसङ्गः १न॒हि--क इह शाखायां कठः ¢ इति, यः 
कुण्डटी--इत्यश्ाखाधिकरणे कुण्डखिनि सम्प्रययः । उपरक्षणत्वाच्ाथप्रत्य- 


भमव "पं 





[ मि । `) 800) 


सप्तम्येति । शब्दनिर्धारणायेति निधौरणसक्तम्यद्ीकरणस्य सामश्चस्यं दशेयति । 
पूर्वेम त्यत" इतिरान्दसामञ्चस्थम्‌ , इदानीम्‌ अत्र कः' इति सामञ्नस्यमिति 
= (५ 


तुल्यबरुत्वाय्याख्ययोर्विकल्पः । एवं तावत्‌ “अथ गौसि्यत्र कः दाब्दः?” इति प्रक्रमः; 
तस्य चैषोऽथः; शट्शाश्च प्रश्षमपेक्षय येनोचार॑तेनेति परिहार इति व्याख्यातम्‌ । 


इृदानीमनेन पूर्वोक्तदोषपरिहारो यथा मवति तथा व्याच्टू---एवेगते च 
.... ....सम््रययः इति । एवंगत इति । चोयभाष्यस्यैवम्थऽवगते सतीत्यथः । 
प्रकृतग्र्ययग्रतिमासिष्वेवेति । प्रकृते प्रकान्ते गौरेति म्रव्यये प्रतिभासिष्बेव 
जात्यादिषु मध्य इति, नान्येषु वस्तुष्विति । अर्थधीहितोः शब्द्त्वमवधाय॑त इति । 
प्रकृतप्रत्ययप्रतिमासिषु योऽथधीहितुस्तस्यैव राब्दलमवघा्थेते “ येनोचरितेन "' 
इति भाष्येणेति । एषां मध्ये कः राब्द इति पृष्टे एषां मध्ये एवंरूपः--इत्युत्तरं 
सङ्गच्छते । इति कुतोऽन्यत्र प्रसङ्ग इति । इति हेतोः कुतोऽन्यत्र धूमादौ राब्द्व- 
प्रसङ्गः । प्रसन्गरशब्दानन्तरमिति शन्दशचेत्‌ तदा अन्यत्र प्रसङ्ग --इति ज्ञानं 
वचनं वा कुत इति । एतदेव दृष्टान्तेन द्रढयनाह- न हीति । क इह शाखायां 
कठः--इति चोद्यस्य परिहारात्‌ य. कुण्डडी--इव्येवंरूपात्‌ अशाखाधिकरणे 
वुण्डडिनि संप्रत्ययो न हि भवतीति । 


एवे तावत्‌ नन्वेवं धूमादयोऽपि इव्युक्तातिन्य्चिः परिता । अन्योऽपि ` 
वाचकः-इत्यादुक्तं परिदरनाह--उपरक्षणताचाथेग्रययस्य. ....... -. 
कृठताम्‌ इति । यस््मेयमनुप्रविदय प्रतिपादयति, तछछक्षणम्‌ यथा सम्यगनुभव- 
साधनत्वं प्रमाणताम्‌; यदनयुप्रविं्य प्रतिपादयति, तदुपठक्षणम्‌ यथां काक- 
निख्यनं देतदत्तगृहस्य । अत्र च प्रक्रमपिक्षत्वदुपरुक्षणस्यैवपेशक्चा, न ठक्षण- 
सयेद्मभिप्रयणोक्तम्‌--उपरक्षणत्वाचार्थप्रययस्येति । संविदवैकल्यादिति । सम्बन्ध- 


[तृतीयः शोकः] गोपाड्कासहिता १९ 


यस्य संविदैकल्यादनुपजनयन्नप्यर्थप्रत्ययं न शब्दतां जहाति यथा विमुक्त- 
कुण्डलः कठताम्‌ । अन्वाख्येयशब्दलक्षणं चार्थप्रययः, “अथ शब्दानु- 
शासनम्‌ इति प्रकमात्‌ , तस्य च निर्विज्ञासनात्‌; एकैकव्णैषु चाप्र्याय- 
केषु नान्वाख्येयता ; शब्दमात्रटक्षणं तलुपकारकमेवेति न ते शब्दताम- 


(~ {५ 


संविदैकल्यादिति सिध्यति । अनुपजनयननप्यर्थप्रययमिति । उक्तरूपविकखो- 
ऽपीव्यथः । न शब्दतां जहातीति । रोकसिद्धां शब्दतां न परियजति । अन्लापि 
दृष्टान्तमाह-- यथेति । न जद्ातीलेव । एकौकवणाश्वेदेतत्परिहर्नाह-- 
अन्वाख्येयश्ब्दलक्षणं...- ....- -शब्दतामतिप्स्यन्ति इति । अन्वा- 
स्येयशब्दलक्षणमिति । छक्षणराब्दनोपरृक्षणमेव विवक्षितम्‌ । अनेन चार्ध- 
छोकस्य व्याष्यानान्तरमुपक्रान्तमिति वेदितव्यम्‌ । कुतो ज्ञायत इति चेत्‌ 
तत्रोक्तमथेति ; अन्वाख्यान ह्यनुशासनमिति भावः । यदन्वाख्येयत्वेन शान्ञे- 
ऽधिक्रतं तस्येव छक्षणं दाश्लोपयोगि, नेतरस्येति भावः । 


यदप्यन्वाख्येयशब्दाधिकारस्तथापि “अथ गौरिित्र कः शब्दः? इत्यत्र 
यदि रान्दमात्रे जिज्ञासित स्यात्‌ तदा “ येनेच्रितेन ` इति राब्दमात्रक्षणं 
्रियत इति शङ्कबेतापि, न चैवमि्युक्तम्‌--तस्य च निर्जिज्ञासनादिति । अन्वा- 
स्येयब्दस्येख्थः । निजिज्ञासनादिति । निष्कृष्य ज्ञातुमिष्टतवादिव्ययथेः । “अथ 
गौसि्यत्र कः शब्दः” इति भ्ये हि “^ केषां शब्दानाम्‌” इति पृष्ट “ीकि- 
कानां वैदिकानाम्‌ ”“ इष्यादयुक्ला छोकिंका वैदिकाश्च विभञ्य दरिताः । “तत्र 
गीर्रः पुरुषो हस्तीयेवमादयो ठकिकाः'” इत्युक्तम्‌ । तत्र छौकिकेषु प्रथम- 
, मुपन्यस्तेषु “गोखियित्र कः उाब्दः+--इति जिज्ञासा अथेलादिभाष्येणोक्ता, 
अन्यस्य काकटन्तवदनजिक्ञास्यतादिति मावः | 


ननु व्णनामेवान्वाख्यानं प्रतिन्ञातम्‌ , त एव च निर्जिज्ञासिताः, अत 
आह-एकेकवर्णेषु चेति । एकेकवर्णेषु च नान्वाख्येयता कुत इत्युक्तम्‌ अग्रत्याय- 
केणिति । अप्रयुक्त हि राब्द॑ः; न चाप्रत्यायकरथः सिध्यतीति । एकैकग्रहणिन 


बामनिया नेका 


१, शब्दप्रयोगः, ख, .. 


२० स्फोटसिष्धिः [तृतीयः शोकः] 








डम छम नम ८०२० 





[02 का , 1) न्मे केकऽ कक चकन क्य क कमे १ "क । षं 


च वर्णसमुदाये स्फोटे वान्वाख्येयता संभवतीति सूचयति । ननु वेरोषिकादिव- 
च्छ्दमात्ररक्षणे कर्वूसुचितम्‌ , न तद्विरोषटक्षणमात्रम्‌ ; सामान्यलक्षणपूवेकं च 
विदषरक्षणं वक्तुमुचितम्‌ यथा “गुणानामाश्रयो द्रव्यम्‌; (तत्र गन्धवती 
भूमिः”--इत्यादि । अत आह--राब्दमात्रेति । अलुपकारकमेवेति । न ह्ययं 
भाष्यकारः प्रमाणादीनि पदार्थान्‌ वा ठक्षायितुमभिप्रबृत्तः, किं त॒ साघुरब्दान्वा- 
यानाय । न च सामान्यलक्षणपिक्षा तस्य॒ शओोकसिद्धतात्‌ । श्रोत्रग्रमेयो गुणः 
दाब्द इति | यथोक्तम्‌-- 


“नेत्रायेकाक्षगम्यत्वमथवे सति क्षणम्‌ । 
ख्पस्य च रसस्यापि गन्धस्य स्प्रराब्दयोः ॥ इति । 


अतो यदन्वाख्यानायोपययुज्यते तदेव छक्षयितुमु्वेतमिति तदेवकृतमिति भावः | 
ति न ते शब्दतामतिधैत्स्यन्तीति । यतो न रन्दमारुक्षणमनेन क्रियते कि त॒ 
अन्वास्येयरान्द रक्षणे न चैककवणौ अन्वाख्येया इति सितमित्यतो हितोर्नैव त 
एकैकवणी ठे कप्रिद्धां शन्दत्ेसमवायकृतां शब्दशब्दवाच्यतामतिक्रामन्तीति । 
तदतिरिव्यमानरारीरं वित्यादिनोक्तमदुभाषते-- यदप्युक्तम्‌ सतोऽपि वर्णाति- 
रोकेणोऽथज्ञानहेतोमै शब्दशब्दवाच्यता , शब्दग्रसिद्धयभावादिति । तदति- 
खि्यमानरारीरं वरथ॑वस्तु समुपेतस्वाभिघात्भावमपीव्यस्यानुमाषणम्‌--सतोऽपि 
वणीतिरेकिणोऽधज्ञानहेतोरेति । न रान्द इति व्यपदेशमनुपतितुमर्हतीत्यस्यानु- 
भाषणम्‌--न शन्दशब्दवाच्यतेति । छोकप्रसिद्धिविरहादित्यस्यानुभाषणम्‌-- 
रब्दप्रिद्धयभावादिति । शाब्द इति प्रसिद्धवमावादिव्यथः । 


अथ वा राब्दस्य, शब्द इति शब्दस्य तस्मिन्‌ प्रसिद्धथभावादिति । 
अथ वा शब्द ईति भावप्रधानो निर्देशः । तस्मिन्‌ राब्दत्वस्य प्रमाणान्तरेण 
प्रसिद्धथभावादिति । गब्दत्वेति वा पाठः । इतिराब्दः प्रकारार्थः । उक्तमिलनेन 


निनिन्द 





१, 011६६68, इति, ख, २. "यन्तीति, ख, 


[तृतीयः शोकः] गोपार्िकासहिता २१ 


तिपसस्यन्ति । यदप्युक्तम्‌ सतोऽपि वणातिरेकिमोऽथेज्ञानेतोम शब्दशब्द- 
वाच्यता, शब्दप्रसिद्धयमावादिति) अहो ठोकशाश्प्रसिद्धयोः परः परिचयः 
यदिदमपि न दृष्टम्‌ “शब्दादर्थं प्रतिप्यामरे” “भावाथौः करमशाब्दास्तेभ्यः 
संबन्धनीयः । परिहरति--अहो ! ठोकशाश्चप्रसिद्धयोः परः परस्वियः इति । 
अहो इत्याश्चर्ये । ठोकप्रचिद्धिः शास्रप्रसिद्धिश्च ॐेकरा्प्रसिद्धी तयोर॑ति षष्ठी 
सप्तमी वा । परः परिचय इति महानम्यास इत्यथैः । अनेन च वैपरीत्यं रक्षयति 
कातरे धीरशब्दवत्‌ उपहासार्थश्चैवे प्रयोगः । अनेन चानिरूपितपरावरय्येव्येत- 
दस्मिन्‌ विषये न निरूपिताः प्ररे राखकारा; प्राञ्चः अवरेऽ्तना रोकिकाश्च 
येनेति व्यार्यातमिति वेदितव्यम्‌ । प्रक्रमपिक्षमिव्येतदपि । रोकशाञप्रसिद्धी हि 
पदा्थतत्छग्रतिपादनस्योपक्रम इति भावः । 





कुत इत्याह-यदिदमपि. . . - -... -.-आचष्े इति च इति । 
यदित्यन्ययम्‌ , यस्मांदित्यथः । अहो छोकेत्यनेन संबन्धः । तस्य चायमर्थः । 
तदप्ययुक्तं छोकरालप्रसिद्धिविरोधादिति । खोकरान्लग्रपिद्धिविरोधे कारणमुच्यते 
- -यदिदमपीति । इदमिति निर्दिष्टं ॒तरधा वक्ष्यते । इष्टमित्यत्र एवेवादिनेति 
सिध्यति । परिचय इत्यतैवंवादिन इतिवत्‌ अपिशब्देनातिस्थूकतां दरयति । 
खोकप्रपिद्धिमाह--शब्दादिति । हेतो हि पञ्चमी । हेतुत्वं चार्थग्रतिपत्तौ 
स्फोयदन्यस्य न संभवतीति वक्ष्यते । अतः स्फोटविषयोऽयं राब्दराब्दप्रयोग 
इति मावः । प्रतिपवामह इत्यस्यानन्तरमितिरान्दो द्रष्टव्यः । 


मीमांसाराखग्रसि द्धिमाह-- भावाथ इति । एतनानाकर्मटक्षण आं 
सूत्रम्‌ । “(येनेनामिचरन्‌ यजेत “चित्रया यजेत पञयकामः” इत्याद्युदाहरणम्‌ | 
अत्र सन्देहः--कि मावशब्देभ्योऽपूेग्रतिपत्तिः, उत दव्यगुणरब्देभ्य इति । किः 
तावस्राप्तम्‌ * मावडन्देम्यो वा द्रव्यगुणशन्देम्यो वेति विकल्पः, बिरेषाभावात्‌ 
इति ग्राप्त उक्तम्‌ “मावाथौः कमेशाब्दास्तेम्यः किया प्रतीयेत एष ह्यर्थो विधीयते" 
इति । मवन्ति केचित्‌ कमरब्दा न भावार्थः, यथा स्येनैकत्रिकादयः । केचि. 
द्वावाथो न_कमैशब्दाः यथा_माव इत्यादयः । तत्र ये भावाथौः कर्माब्दाश्च न कमराब्दाः यथा भाव इत्यादयः । तत्र ये भावाथीः कर्मदाब्दाश्ं 

१. धीरे कातरशब्दबत्‌ , ख, २० यस्मादर्थे: ख, 





२२ स्फोटसिद्धिः [तृतीयः शोकः 


1 


करिया प्रतीयेत" इति ““भावमाख्यातेनाचष्टे" इति च । भ्रोत्तम्राह्यतापि च 





यजेत जुहोतीरवयेवमादयः रन्दास्तेभ्यो व्याबृत्तास्तेभ्य एव क्रिया प्रतीयेत 
यजेतेत्येवमादिम्यः । कुतः ? भावार्थत्रदेव । य आह्ः-किमपि भावयेदिति 
ते खगेकामपदसंबन्धात्‌ स्वगे भावयेदिति ब्रूयु; । तस्माततम्योऽपूर्वक्रिया प्रतीयेत | 
कुतः एष द्यौ विधीयते यागेन स्वगे भावयेदिति । यस्य॒ च रब्दस्यार्थन 


फटे साध्यते तेनापूवे कृत्वा नान्येति ततः अपू गम्यत इति । शोकश्च-- 


(८ सावा्थाः कर्मराब्दा ये तेम्योऽपूरवीक्रियागतिः | 

तैः कुर्याबजिना स्वमेष ह्यर्थो विधीयते || ›' इति । 
अत्रापि भावाथो इति भावोऽ येषामिति विग्रहः । वाच्यवाचकमावश्च शब्द 
थयोः सम्बन्धः; वाचकत्वं च स्फोयत्मन एव संभवतीति तद्विषयता । तथा कर्म- 
राब्दा इति । कमणदशन्दाः कर्मरान्दा वाच्यवाचकमावश्च सम्बन्ध इत्यादि पूर्ववदष्ट- 
व्यम्‌ | तथा तेम्यः क्रिया प्रतीयेतेति हेतुत्वनिर्देशात्‌ स्पोटगोचरमेव । तथेष ह्यथी 
विधीयत इत्यत्लापि स्फाटगोचरता । निरुक्तशा्प्रसिद्धिमाह--मावमिति । तत्र हि 
“चत्वारि पदजातानि, नामाख्यते चोपसगनिपाताश्च । तानीमानि भवन्ति | 
तत्रैतन्नामाख्यातयेरेक्षणं प्रदिशन्ति । मवप्रधानमाख्यातं सच्प्रधानानि 
नामानि । तचयत्रोमे भावप्रधाने मवतः । पूवौपरी भूतं भ।वमाख्याते- 
नाचष्टे व्रजति पचतीव्युपक्रमप्रशृत्यपवरीपयन्तं मूते सखभूतं स्वनाममिर्ैज्या 
पक्तिसि्यिद इति । सत्वानापुपदेशो गौरश्चः पुरूषो हस्तीति भवतीति मात्रस्य, अस्ते 
दोते व्रजति तिष्ठतीति? म्नन्थः । अत्र भावमास्यतेनेति तृतीया करणवाचिनी । 
करणत्वं च स्फोटस्येव संभवतीति तद्विषयता पूरवैवदूदरष्टम्या । सम्प्रति छोके च 
ेत्रन्धियनिज्ञेयमातानुपातिनप्यितद्दूषयति--श्रो्रग्राह्यतापि........ ^. 
शब्दरक्षणम्‌ इतिं । अनेन चानिरूपितपरावरस्येवयेतदस्मिन्‌ विषयेऽपि व्याष्या- 
तम्‌ । न निरूपितानि परसामान्यं सत्तातमकमवरसामान्यानि च गुणलराब्दत्व- 
बर्णत्वानि येन स्‌. तथोक्तः ।,.श्रोर्राह्ता न शब्दरक्षणमिति सम्बन्धः । 


|तृतीयः शोकः] गोपाड्िकासहिता २६ 


स॒त्वगुणतशब्दसरवणत्वातिव्यापिनी न शब्दलक्षणम्‌ । तथा हि -श्द्‌- 
समवायिनः सत्रादयः श्रोत्रावसेयाः । न च श्रेत्रेणेवेयवधारणम्‌ , वणोनां 





कुत॒ इत्यत्रोक्तम्‌--सषत्वगुणत्वराब्दत्ववर्णत्वातिग्यापिनीति । रन्दव्यतिरिक्तेषु 
सत्लशब्द तगुणत्ववणवेषु शब्दमतिरम्य यतः ्रोत्रग्राद्यता वतैते, अतो हेतोर्नेषा 
राब्दरक्चषणमिव्य्थः । कथमधरूपाणां तेषां श्रोघ्नग्राह्यता 2 न हि खूपगतं सच 
गुणत्वं च श्रोतेण गृह्यते । अत आह-तथा हि-श॒ब्दसमवायिनः स्वादयः 
श्रोत्रावसेयाः इति । यपि वस्वन्तरगतं सं गुणत्वं च न श्ोत्रम्ाह्मम्‌ तथापि 
रब्दसमवायिनस्तावत्सच्वादयश्चत्वारोऽप्यथौः समवेतसमवायनच्छत्रेण गृह्यन्त एवे । 
यथोक्तम्‌--“श्रोत्रसमवायच्छब्दप्रहणं तदाश्चितसामान्यज्ञानं सम्बेतसमवायात्‌?! 
इति । न च ते राब्दात्मानः, शब्दस्य गुणत्वात्‌ तेषां च जातिव्वा्रुणजात्योश्च 
भेदादित्यथंः । 


ननु न श्रेत्रेणापि ग्राह्यता श्रोत्रप्राह्यता, किं तु श्रोत्रेणेव प्राह्यता; 
वणी एव च तथा $ सत्वगुणत्वयोरिन्दियान्तरेणापि प्रहणात्‌ , अतो नातिग्य्तिः; 
अत आह-न च श्रोत्रेणेवेत्यवधारणम्‌ , वणौनां मनसाप्यवधारणात्‌ 
इति । न च श्रत्रम्राह्यतेद्यत्र श्रत्रेणेव ्रा्यतेत्यवधारणं विवक्षितम्‌ ; अतो 
नातिन्यातिः, स्लगुणत्येश्वशचुषापि ग्रहणादिति वाच्यम्‌ › मनसापि बणोनामव- 
धारणात्‌ । मनोयुक्तानि हि इन्द्रियाणि लिङ्गादीनि च खकायय पयीप्तानि 
भवन्ति । (ध्युगपञ्ज्ञानानुतत्तिमनसो लिङ्गम्‌" इति तस्य सवज्ञानसाधारण्या- 
दिव्य्थः । यदा च ज्ञानं द्व्यान्तरसंयोगासमवायिकारणकम्‌ अनिदयतवे सति 
निखद्रन्यगतविरोषगुणलात्‌ पार्थिवपरमाणुरूपवदिति मनस्सिद्धिः, तदा स्फुटमेव 
सर्वज्ञानसाधारण्यम्‌ । यैरपि सुखाबयापरोक्ष्यस्येद्धियव्याप्तलादिन्दियतेन मनः 
साध्यते, तेऽपि सर्वज्ञानसाधारण्यमङ्गीकुर्बैत एव । यथोक्तम्‌-- “मनसो वेन्दि- 
यर्योगः' इति । 


१, सचशब्दत्वगुणत्वाति- क, ख, | 


२४ स्फोटिद्धिः [तृतीयः शोकः] 


मनसाप्यवधारणात्‌। वणते च प्रसङ्गानतिवृत्तः । न च सन्तर््रत्वा्पहवः 
साधुः, सर्व॑सामान्यापहवप्रसङ्गात्‌ ; न हि सामान्यविरेषान्तरक्पनेऽपि निब- 
न्धनमस्त्यन्यद्तोऽनुवृत्तावभापिनः प्रख्यानात्‌ ; न हि शबञ्यजुपटन्धवतो 
वाहुर्येऽन्यः पूवौकारावमर्शोऽन्वितावभासाखकायात्‌ । न च ध्वानिमात्रा- 
दयाव्रृत्तः कृचटतपेष्वन्वयी न विद्यते प्रख्यावमासः । वणाश्वाथंप्रलयय- 


यात्मा तानन मधा म तम्यमोनयममे 


ननु मनस्सहकृतेन श्रोत्रेणैव प्राह्यता रक्षणमिति चेत्तत्राह--- वर्णते च 
(५ ऋ [क ( हक हिति 
प्रसङ्गानतिवृत्तेः इति । यद्यपि श्रेत्रेणव मनसा सहितेन भ्राह्यतेति क्षणे 
सवगुणत्वयोः प्रसङ्घस्यातिवृ्तिभबेत्‌ , तथापिं वर्णते यः प्रसङ्घः तस्यानतिचृत्ते- 
रनतिक्रमणादिति । चकारेण शब्दत्वे चेति सिध्यति, वर्ण॑त्वशब्दत्वयोः समवेत- 
समवायेन मनसा सहितेन श्रोत्रेणेव ग्रहणादिति मावः । 


नयु न सत्वराब्दत्वगुणत्वव्णत्वान्यस्माभिरद्गीकरियन्ते गुरुदरने तेषाम- 
भावात्‌ । अत आह--न च सत्ववणेत्वा्यपहवः. ...- -----प्रस्यावभासः 
इति । हेतमाह-सवंसामान्येति । यो हि गोल्वादिसामान्याङ्गाकारे हेतुः सोऽवि- 
शिष्टः सच्वादावपि । यद्यत्र न तस्य प्रामाण्यम्‌; इतस्त्राप्यप्रामाण्यापातः, 
अविरोषादिव्यथंः । 


तुल्यत्वमेव द्ैयति- न हीति । सामान्यविरोषान्तरेति । सामान्यान्येव 
विषाः सामान्यविशेषाः । सत्ता हि महासामान्य द्रव्यत्वादीनि सामान्यविरोषाः; 
राब्द्तवर्णत्वयुणत्वपेक्षयान्तररब्दः; । अथ वा सामान्यानि विशेषाश्च सामान्य- 
विरोषाः । विशेषरब्देन व्यक्तीः पराग्रराति । सवशब्दत्वगुणत्ववणैत्वजाती- 
स्तदबक्तीश्वपेक्ष्य सामान्यान्तराणां विशेषान्तराणां च पारिकल्पन इति कुतोऽन्यदिय- । 
पेक्षायामुक्तम्‌--अत इत्यादि । अनुदृत्तव्यादृर्तेति । सामान्यविरेषेदस्य कम~ 
धारयते व्याद्ृत्तग्रहणमनुचत्तवदाब्यीय । दरन्द्रत्वे यथाक्रम सम्बन्धः; । 

ननु यत्रैकस्मिन्‌ पदाथैऽमुभूयमाने पूर्वदरौनसम्बन्ध्यवमर्यो भवति, तत्र 
सामान्यमिष्यत एव यथा शाबख्ेयादिषरु । इह तु नानालस्वेवं गकारादिष्बेके- 
द्धियप्रहणोपाधिकमेकरन्दशन्दप्रयोगमात्रं बाचकत्वोपाधिकमेकबणरब्दप्रयोग- 


[तृतीयः शोकः] गोपाछ्कासदिता २५ 





मात्रं वा; न तु पृवोकारावमर्योऽस्तीखयत आह-न हि राबञ्यमिति। 
अन्वितावभासादिति । अनुदृत्तावभासादधियथेः । इदमाकूतम्‌--पूवाकारा- 
वमर गकारादिषु नास्तीदययस्य कोऽभिप्रायः £ अस्ति हि तत्रपि व्यावृत्तमनुगतं च 
रूपम्‌ ; तदि गकारादीनामितरेतरव्यादृत्त आतमा नान्यत्र प्रतिसन्धीयत इत्युच्यते) 
तदिष्यत एव । न हि गवादिष्वपि व्याबृत्तात्मप्रतिसन्धानमस्ति; यथा तु तत्र स 
एवायम्‌ › इ्यनुगते ूपमवभावसते, एवमिहापि भावान्तरेम्यो व्यावृत्तमनुगतं च 
गकारादिषु रूपसुपङूममाना न सामान्यान्तरवच्छन्दल्रवणैलसामान्यापहवं कतु- 
मुप्सहामह इति । एवं स्वगुणघ्वयोरपि दशैयितव्यम्‌ । निबन्धनकारस्तु केवरं 
वणत्वमधिकृल्याह--न च॒ ध्वनिमात्रात्‌ इति । कचटतपेष्वि्युपठक्षणम्‌ , 
पञ्चारात्यपि वर्णेधित्य्थः । ध्वनिषु वर्णीषु च उन्दत्वम्‌ , ध्वनिमात्रन्यादृत्तं 
केवख्वणैव्यक्तिब्रत्ति वणैलमिति विवेकः । यथाहुः-- 


५तद्धि शृन्दत्ववर्णैत्वपञ्चारादहवक्तिबन्धनम्‌ । 
तथा ध्निततद्धेदमहाभूतगुणाश्रयम्‌ ॥” इति । 


अथ वा कचटतपेष्िति वरैप्रथमगतजातिस्तमयना्थमुक्तम्‌ । यथाइः-“तथावान्तर- 
जातिरपि वर्गतृतीयेष्र गकारादिम्वनुडृत्ता ककारादिम्यो व्यत्त काचिदस्ति, तथा 
वर्मप्रथमेषु द्वितीयेषु चतुर्थषु पञ्चमेषु च यथास्वमनुदृत्ताः सन्ति जातयः” इति । 
एवं च ध्वनिमात्रा्यादृत्त इत्यस्यानन्तरं वर्णेष्वन्वयी ष्वनिभ्योऽन्येभ्यश्च व्यादृत्त 
इवयर्थतो द्रष्टव्यम्‌ । उपरक्षणं चैतत्‌ बगद्वितीयादिजतिः । अतः श्रत्रम्राह्यता 
तास्वप्यतिन्यापिनीति भावः | प्रस्यावभास इति । अवभास आकारः । एवमन्विताव- 


मनि णोन ककम वोन 





१, अन्यवर्णेभ्यश्च, ख, 
(-4 


२६ स्फोटसिदधिः [तृतीयः शोकः] 


ठतुमावमनुपयन्तोऽपि यदि शब्दाः, कामम्‌ ; अन्वाख्येयस्त्व्थप्रययेन 
निरूप्यत इलदोषः । 





1, 8 1 जारि त को क पिः कययर वममभ चेमे भमिति किनि 


भासादिति । बह््रीहिश्वायम्‌ । अलुचृत्तव्याद्त्तावमासिन इति मव्वर्धौयः । अथ वा 


ग्रकाश्च एवावभासः अवभासिन इति णिनिप्र्ययान्तः । 


नन्वेवमेकैकवर्णेष्वपि शब्दत्वसमवायात्‌ येनेचरितेनेति स्फोटस्येव 
दाब्दत्ववणीनं विरुध्यते । अत आह-वणश .......... इलदोषः इति । 
अनुमनुते--काममिति । वणौश्वाथैप्रत्ययहेतुभावमनुपयन्तोऽपि कामं राब्दा 
भवन्तु, का क्षतिरित्यथेः । 


नन्वेवं छक्षणस्यान्या्ति दोषः, अत उक्तमन्वाख्येयसिविति । अन्वा- 
स्येयस्तु राब्दविरोषोऽथैप्रत्ययेनोपरक्षणेन निरूप्यते प्रतिषाचते, न तु राब्द- 
मात्र रक्षणेन रक्ष्यत इति । अनेन च~--अन्वास्येयशब्दलक्षणं चार्थप्रत्ययः ; अथ 
राब्दानुशासनमिति ्रक्रमादिति याधेश्छोकन्या्या, सैवास्मिन्‌ विषये पुनरपि कृता 
सम्प्रतयुिताशङ्कापरिदाराथैमुचचरमन्थोत्थानाय चेत्यनुसन्पेयम्‌ । इत्यदोष इति । 
अते नाबव्या्तिदोषस्तावत्‌ । यच्च नन्वेवं धूमादयोऽपीत्यारभ्य दोषजातमुक्तं तदपि 
न किश्विदस्तीत्यथः | 


पृवी्धनेह भाष्यस्य तावत्प्रस्तावना कृता । 
उत्तरार्धेन तत्रोक्तदोषपश्चकवारणम्‌ ॥ 


इति परमर्षिसिद्धान्तानुसाश्ण्यां गोपारिकास्यायां 
स्फोटसिद्धिन्याख्यायां तृतीयः शोकः | 


चतुर्थः शोकः] गोपाङिकासहिता २७ 


नमु च षणौ एवामिषेयाधिगमनिमित्तं स्वाभिधेयावभोधावधि- 
ठन्धपरिच्छेदाः पदपरिकल्पनामाजः । नैतत्‌ सारम्‌ ; प्रयेकमप्रयायक- 


पिता अजा माना णा नमन, म्‌, 


(५ (४ (५ 


अन्वाष्येयत्वमथेग्रतिपत्तिनिमित्तत्वं च वणौनामेव युक्तमभिमतं चान्वाष्या- 
तृणामिलमिमानाचोदयति-- ननु च वणी: ..--......-.परिकस्पनामाजः इति । 
वणौ एवामिधेयविषयमिगमं प्रति निमित्तं कारणम्‌; न तु स्फोटात्मा । नयु 
पदं पदार्थस्य वाचकम्‌, न वणैः । सदयम्‌ ; पदत्वमप्येषमेवेद्युक्तं पदपार- 
कंल्पनाभाज इति पदत्वेन परिकल्पनां विषयतया भजन्त इति । 


न्वेकं हि पद नाम, यतो गौस्यिकं पदमिति प्रतियन्ति । अतः कथं 
बहनां पदता १ अत उक्त--स्वामिधेयावबोधावधिर्न्धपखिच्छेदा इति । स्वाभि- 
धेयावबोधदेवावधेरन्धः पदत्वेन पर्च्छेदो यैरिति विप्रहः । कारणप्रदृत्त्ि 
काथैनिष्पत्तिरवधिः । रएकाभिधेयधीहेतुभावं निमित्तीकृयैकत्वोपचार इति । 
अतो बणीतिरिक्तस्या्थीवसायप्रसवनिमित्तत्वमभिदधद्भाष्यमयुक्तमिति मावः । 
अथ वा येनोचरितेनेति भ्ये वणौ एवार्थावसायग्रसवनिमित्तत्वेनाभिमता 
इति भावः । एष च पूर्वपक्षसंक्षेपः कृत इत्यनुसन्धेयम्‌ । सिद्धान्तमपि सेगृह्णाति 
- नैतत्सारम्‌ ........ -. * --ईपकल्पयति इति । अयमथः--यदेतदुक्त 
वणी एवामिंधेयाधिगमनिमित्तमिति ; नैतत्सारम्‌, अतिफल्गुत्वात्‌ । तथा हि-- 
देषा हि कारणानि काथमारभन्ते, प्रयेकं वा यथा नागदन्तकाः रिक्यावटम्बनम्‌ , 
संहदयय वा प्राबाण इव उखाधारणम्‌ । तत्र न॒ तावद्रणौः प्रत्येकममिघेयधिय 
. जनयन्ति, अददनात्‌ । नाप्येते समूयाथेप्रत्ययं कुवते, योगपबाभावात्‌ । एक- 
देशकाख्वर्तित्वे हि यौगपद्यम्‌ यथा भ्राव्णाम्‌ । न चेषां काक्यम्‌, 
क्रमवर्तित्वनियमात्‌ । नियतक्रमवर्तित्वं च कारणसाहित्याभावात्‌ । निरन्वयनिर- 
द्त्वा म देशतोऽपि साहित्यम्‌ । 


व । 


१, 0111160 च, ख, २. अनुसन्धेयः, क. 
३, न -अव्रकर्पयति, रतु, 





२८ स्फोटसिदिः [चतुथः शोकः] 


त्वात्‌, साहित्याभावात्‌, नियतक्रमवतिनामयोगपचेन सुम्भूयकारिता- 
नुपपत्तेः, नानावक्तृप्रयुक्तेम्यश्च प्रययादरनात्‌ कमविपयैये योगपचे च । 
तस्मात्‌ व्ैन्यतिरोके वर्णेभ्योऽसम्भवन्नथैम्रययः स्वनिमित्तमुपकल्पयति । 

ननु च यं प्रकारमध्यासीनेभ्यो नार्थप्रययदशैनं वर्णेभ्यः; कामं 
तस्मकारजञ॒षो मा भूवन्‌ वाचकाः ; समधिगतातिश्चयान्तराणासुपरि परि- 
दस्यमानानन्तरामिषेयप्रययकायीणां को वाचकतस्य विरोधः ? तथा हि- 


स जि य माजि भिमक नाक 





अपि च न तावद्वणौनां स्वरूपतः साहित्यं संभवति । नापि ज्ञाने 
साहित्यम्‌ , तत्रापि नियतकरमव्तितया ज्ञानानां तदर्विनामपिं वर्णानां योगपदा- 
भवेन संभूयकारित्वायोगात्‌ । यदि तु क्रमवर्तिम्यो ज्ञनेम्य उष्वै चित्रबुद्धौ घा 
केवठस्मरणे वा यौगपद्यमिष्यते , ततो नानाप्रयोक्तृप्रयुक्तेभ्योऽपि वर्णेभ्यः प्रथमे 
प्रत्येकगृहयीतेम्य उन्तरकाख्मेकज्ञानवर्तिभ्योऽथग्रत्ययो श्दयेत; न च दइदयते | 
तथेकस्मिन्नपिं वक्तरि पूर्वज्ञानानाममिमतक्रमविपर्थये सति यच्चरमे चेतसि वणौनां 
योगपद्ये तत्राप्यथप्रत्ययादशनाव्‌ । क्रमविरोषाभावात्‌ तत्राथप्रत्ययादरनमिति 
चेत्‌, न ; नियतक्रमवर्तिनामयैगपचेन संभूयकारिलानुपपत्तेः । न द्यकज्ञान- 
वर्तिनां यौगपवे क्रमो नाम कश्चित्‌ । करमविप्ययो हि यौगपरयमिति भावः| 
तस्मादिति । यत एतदसारं तत इत्यथः । अनेन च पारिेष्यं दरितम्‌ । व्णैव्य- 
तिरेकीति । वर्णन्यतिरकरमित्यर्थः। स्वनिमित्तमित्यनेन च सम्बन्धः । वर्णेभ्योऽसम्भ- 
वाननेति ¡ असम्भवश्च प्रव्येकमित्यादिना दरित एव । व्णैन्यतिरेकीति पुद्ठिङ्गपठेऽथे 
प्रत्ययविदोषणम्‌ । तत्रासम्भवः पूवेभागेनोक्तः । नानाप्रयोक्तप्रयुक्तेभ्य इत्यादि- . 
नोत्तरभागेन वर्णम्यतिरेकित्वमुक्तम्‌ । वर्णेषु सत्खपि व्यतिरेकित्वै वरणन्यतिरेकितवम्‌ | 
एवं सिद्धान्तसंक्षेपः । उन्तरन्तस्यैव प्रपञ्चग्रदरितमुच्यमाने सुखं ग्राहिष्यते 
त्रोतुश्च बुद्धिः समाधीयत इति । “ष्टं हि विदुषां रेके समा- 
सव्यासधारणम्‌ ।› इति च वदन्ति । 


पूर्वपक्षी साभिप्रायं विदृणोति--ननु च ये प्रकारमध्यासीनेभ्यो ,........ 


[चतुथः शोकः] गोपाड्किसहिता २९ 


कार्यं कस्यचित्‌ सद्धावेऽप्यनवासत्ताकं पुनराप्तुवत्सत्ताकं तस्य॒ भाव 
एव परगृहीतातिशयान्तरस्य कारणतां सूचयति ; न तलकारणतामेवः 
विशेषान्तरशालिनि तस्मिन्नेव पुनमौवात्‌ , तदभावे चामावात्‌ ; न खल्वङ्कर 





....निमित्तमवकल्पते इति । इदमाकूतम्‌--मीमांसामाष्यकारेणोक्तम्‌ “अक्षरेषु 
निमित्तभावः, सद्भवे भावात्तदभवे चामावादिति!” । तदेव च पूर्वैमुपन्यस्तम्‌ -- 
ननु च वणी एवेति । तत्र नैतत्सारमित्यादिना अन्वयन्यतिरेकावपि प्रमाणन्तर- 
बाधितल्वादर्णेषनिमित्तमावं साधयितुमरक्तावित्युक्तम्‌ । तत्रेदमुच्यते- यं 
प्रकारमध्यासीनेम्य इति । प्रत्यकसाहित्यदिकमध्यासीनेम्योऽवरुम्बमानेम्यः । 
वर्णेभ्य इति पश्चमी । कामं तस्प्रकारेति । य प्रकारमित्यत्रत्येन यच्छब्देन तच्छब्दस्य 


सम्बन्धः । मा भूवन्‌ वाचका इति । तथापि न नः पक्ष्षतिरिति भावः । 


नयु वणौनां वाचकत्वाभवि इष्टस्याथप्र्ययस्योपपत्तये वणीतिरिक्तकस्पना 
स्यदेव । नेव्याह-समधिगतेति । समधिगत प्राप्तमतिरायान्तरं यैरिति विग्रहः । उपार 
पैद्िस्यमानानन्तराभिधेयप्र्ययकार्याणामिति । अतिशायान्तरसमधिगमस्योपर परि 
ददयमानमनन्तरम्‌ अतिरायस्यान्यवंहितम्‌ अमिषेयस्यार्थस्य प्रयय एव कार्य येषु येषां 
वेति विग्रहः । को वाचत्वस्येति । न कोऽपि । एतदेव विन्रणोति-तथा हीति । 
यं प्रकारमिद्यादि च “यावन्तः” इव्यदेरुपादस्यमानस्य छोकस्यार्थकथनम्‌ । तदेव 
व्यातिपूरैकसुपपादयते--काथमिलादिना । कस्यचित्सद्भवेऽप्यनवाप्तसत्ताकमिति 
विंरोषणम्‌ अकारणताकल्पननिदानम्‌ । पुनरप्ुवत्सत्ताकं तस्य भाव एवेति । 
सत्तामिति पाठः । तस्य-शब्देन कस्यचिदित्युक्तस्य परामशः ; तस्य सत्येव मवे पुन- 
रुत्तरकारं सत्तामाप्तुवदिति विशेषणं सूचयतीत्यत्र निबन्धनम्‌ । आ्नुवत्सत्ताकमिति 
पठे पुनरप्लुवन्ती सत्ता यस्येति बह्तरीहिः । न त्कारणतामेवेति । सूचयतीति 
सम्बन्धः । कारणमाह--विरोषान्तरेति । अनेन अक्षरेषु निमित्तमाव इत्यादिभाष्य- 


१, 07्प्ल्व परि, ख, 


३० स्फोटसिद्धिः [चदथ शोकः] 
बीजसमवधानेऽप्यरश्ये कुसूठे समवहितकषियादिसदकारिग्रामबीजप- 
मवधानसन्दस्यमानम्‌ तीव्बीजकार्य॑तां प्रतियन्ति ; अपि तु तदेव बाजिं 
स॒मवहितक्षियादिसदकाशिप्राममस्य जनकम्‌ , नेतरथेति गभ्यते । तथेमे- 
ऽपि मा मूवन्‌ अन्यथा वाचका. । परियृहीतानुपएल्यैविरेषादिभेदास्तरथै- 


प्रययहेतवः; न हि ष्टे दृष्ट्रकाराुपातिनि सति हेताव्टपरिकल्पना- 
(1 ~ 


[म १ 1 रि , 1 


स्योपस्कृल व्याख्या दिता । तच्छब्दपुनर्रन्दौ व्याख्यातचरौ । तदभावे चति । 
विगेषान्तरशालिनस्तस्यामवि चेत्यथः। मावाद भावादिति च कायय्थत्युक्तघुज्ञानम्‌ | 
एतदेव दृष्टान्तनोपपादथति -- न खल्विति । न॒ खल्वङ्करे छोकिका अबीज- 
कायना प्रतियन्तीतिं सम्बन्धः । कस्यचित्सद्धविऽप्यनवाप्तसत्ताकमित्यस्य सपक्ष 
सखदरौनायोक्तम्‌--बीजसमवधनेऽप्यङ्च्पे कुस इति । कुसूठेऽधिकरणे बीज- 
समवधाने सत्यप्यरुब्ध इत्यङ्करविरोषणम्‌ । पुनराप्लुवत्सत्ताकं तस्य भाव एवे 
स्य॒ सपक्षे सत्वदर्डनायोक्तम्‌--समवहितेत्यादि । समवहित. क्षित्यदिसह- 
कारिणां प्रामो यस्य तस्यैव त्रीजस्य समबधानेन संद्ह्यमाना मूर्तियस्याङ्करस्य स 
तथोक्तः । 


[10 त ज्म 0 ज न ~ ० ~ न न~ न 











एवं न त्वकारणतामेवेत्यत्रोक्त परिगृह्यीतातिशयान्तरस्येत्यत्राप्याह--अपि 
विति । तदेवेति । यत्र पूवे सत्ता न ख्न्धा । समवहितक्षित्यादिसहकारिग्राम- 
मिति । पूववत्‌ रामशब्दः समूहवचनः । कचितपाठः समवहितक्षित्यादिसहकारि- 
प्रव्ययमिति । समवहिताः क्षित्यादिसहकारिप्रव्यया यस्येति । प्रत्ययशब्दः कारण- 
पयायः । अस्य-रन्देन अङ्कुरं परामृर्शा । इतरथेति । सहकारिकरारणसमवधाना- 
भाव इत्यथः । उपनयमाह--तथैवेमेऽपीति । वणी इत्यर्थः । अन्यथेति! आुपूर्वी- ` 
विरो षादिभेदामाव इत्यथः । पुनरप्चुवत्सत्ताकं तस्य भाव एव--इत्यस्य पक्षधर 
दरीयितुसुक्तम्‌ । परिगृहतानुपूर्वाषिरोषादिभेदाक्िति । परिगृहीता आसुपू्वी- 
विरेप्रादयो मेदा येर्रणैस्ते तथोक्ताः । आदिरब्देनैकवक्त्रदिरुपादानम्‌ । 


पषण वोन कद भन स जनगतनमानयोममननिमेकन 


१, अङब्धोपरून्धौ इति मूरपुस्तकपाटः। 


[चतुथः छेकः] गोपाडिक।सहिता ३१ 


वकारोऽस्ति । तदिदयुक्तम्‌- 

“यावन्तो यादृशा ये च यदभैप्रतिपादने । 

वणीः प्रज्ञातसामथ्यौस्ते तथेवावबोधकाः ॥'” 
तथा- 

““नान्यथानुषपत्तिश्च मवत्यर्थमितिं प्रति । 

तदेवास्या निमित्तं स्याज्ञायते यदनन्तरम्‌ ॥ 

सा च वर्णदरयन्ञानेऽतीतेऽन्त्यज्ञानतः पुरा । 

भवतीतीदगेवास्या निमित्तमवकल्यते ॥" 

नन्वेवमनेककल्पनातः एकस्यैव वणातिरक्तस्य कल्पना ख्वीयस्ती, अत 
आह-न हीति । दृष्टे हेतावित्यन्वयः । सत्यै वणां द्दयन्ते, तथापि तेषां 
ग्रमाणबाधिततवाद्वाचकत्वमशक्षयाम्युपगमम्‌ ; समधिगतातिरायान्तरत्वकस्पनेऽनेक- 
कल्पनैव दोषः | अत उक्तम्‌--दृग्रकारानुपातिनीतिं । यावन्तः प्रकारा वणीनां 
विरोषणतया कल्प्यन्ते, तेऽपि स्वे वणवददृष्टा एव । अन्वयव्यतिरेकाम्यां च तदनु- 
पातिनां हेतुत्रमधिगतमेवेति कथमदृष्टचरहेतुकल्पनावकार ख्मत इति । एत- 
च नास्मदुत्मे्तामात्रम्‌ › भद्ृपदैरेवोक्ततादित्यभिप्रायेणोक्तम्‌--तदिदमुक्तमिति । 
मनु खामिधयावबोधावाधिङन्धपरिच्छेदा इति विरेषणस्य कुत्र प्रक्रमः ? 
“तदप्राहयैकाथताम्यां च इन्देषु वदतैकताम्‌? इत्यादो मविष्यति । नु च यं 
व्रकारि्यादिस्तु सकर एव अभिधेयाधिगमनिमित्तमिति आदस्यैव विरेषणस्य 
प्रपञ्च इति । 


अथ वा स्वामिधेयावबोधार्वधिर्न्धपरिच्छेदा इव्यस्यान्या व्याख्या-- 
ननु कुतो वणानां निमित्तत्वम्‌ 2 न हि प्रवेक संहत्य वा तेषाममि- 
धायकत्वं संभवति । अत उक्तम्‌--खन्धपर्च्छिदा इति । कबन्धो विशेषणैः 
क्रमादिभिः पर्च्छिदो यैः । रुन्धिक्रियाविशेषणं स्वाभिधेयावबोधावधीति । यावता 
पर्च्छेदखमेनामिधेयावबोधोऽवसितो मवति, स स्षीऽङ्गीक्रियत इति । इदानीं 
द्वितीयस्य विशेषणस्यापि प्रपञ्चः--यं प्रकारमित्यादिः । यावन्तो मिङिताः नैकैकः- 


३२ स्फोटसिद्धिः [चतुथः छौकः] 


| ॥ ता णा 1 त नी नी 





द्येन, यादा निरन्तरमेकेन वक्त्रा नियतक्रमेणोचरिताः, ये गकारादयो वणो 
यस्य॒ गवदेरर्थस्य प्रतिपादकलेन बृद्धन्यवहारेऽवगतास्ते तल््रकारभाज एव 
प्रतिपादका इत्यस्थेयम्‌ ; न तप्रमाणकशब्दान्तरकल्पना युक्तेवेति । प्रत्यक्षत्वं 
वर्णानामेव न स्फोटस्य ; अतस्तेषामेव वाचकत्वमित्यत्र वार्तिकं पठितम्‌ । 
अन्यथानुपपत्यापि न स्फोटस्य वाचकत्वं कल्प्यम्‌ , वर्णैरेवोपप्यमनत्वात्‌ इत्यत्र 
वार्तिकद्वयमुपादत्त-- तयेति । नन्वर्थधी रवैतैः क्षणिकैरशक्या कुम्‌ , अतः स्थयि 
नम्थम्थापत्या कल्पयिष्यामः ; अत आह--नान्यथेति । कः पुनरसति 
स्थायिनि शब्दे अर्थप्रतीतेर्निमित्तम्‌ १अत आह-तदेवेति । एतदेव दश॑यति 
-सा चेति । ईखवेति । वर्णद्वय्ञानानन्तरकाखीनमन्त्यवणैविज्ञानमेवेति । 
अत्रापि पूर्वो ग्रन्थो व्याख्येयः । खामिधेयवबोधावधिरुन्धपारच्छेदा इति । 
स्वाभिधयबोधस्य कृतेऽवधौ वर्णैऽन्तिमे पूरवपूववणेजनितसंस्करेम्यो खन्धवि- 
दोषणा इति । तथा अस्येवान्यथा व्यास्या-स्वामिधेयनोधावधीति क्रियपि- 
रोषणमेव । पश्च्छेदो बुद्धिः रुन्धः समस्तवणैविषयः चित्रबुद्धिरूपः 
केवरुस्मृतिरूपो वा पल्न्छेदो येर्ते । अथ वा प्रत्यक्षा वणौ एव पद्‌- 
परिकल्पनामाजः; प्रत्यक्षदृष्टेषु धर्मिषु पदत्वं नाम धमेमात्रं कस्प्यताम्‌ । कं पुन- 
रुपाधिमाश्चिव्य बहुषु वर्णड "दम्‌? इत्येकवचन प्रयोगः ? तदुक्त विरोषणद्भयेन । 
तत्र अमिषेय।धिगमनिमित्तमित्यनेनेकाथेत्वसुक्तम्‌ ; खामिधेयनेधार्वधिङग्धर्परिच्छेद- 
इति पुनेरेकज्ञानम्राह्यत्म्‌ । एवं यावन्तः प्रकाराः पूवेपक्षिणोपन्यक्िष्यन्ते, तेऽव 
ददैयितुं राक्यन्ते । वेषां तु निराकरणं क्रमेणेव यथायोगं भविष्यति । नैतत्सारमित्यादि- 
सिद्धान्तम्रन्थश्च एतन्निरकरणाय स्वयमेव व्याख्यातव्यः । तत्रादितस्तावत्‌ यावतां 
परिच्छेदेनामिषेयावबोधोऽवस्ितो मवति, स सर्वेऽङ्गीत्रियत इति व्याख्यामङ्गी- 
कृत्येतस्यविरेषणस्यावतारं दशयितुमभिधेयापिगमनिमित्तमित्यत्र नैतत्सारमित्यादिना- 
राङ्कां दरीयित्वा, नु च यं प्रकारमित्यादिना व्यार्यातवानित्यसु्न्धेयम्‌ | सर्वथा 
तवत्‌ शनसु च व्ण एवे इत्यादिना वणानां वाचकलमुपक्षिपतम्‌ , नैतत्ता- 
रम्‌? इत्यादिना च तनिराकरणेन स्फोटवाचकलप्रस्तावना $ पुनश्च ननु यं 


[चतुः शोकः] गोपाछ्िकासदहिता ३३ 


अत्रोच्यते- 
अविरिष्टादजातस्य विरिटाद्भाव इष्यते । 
सयं स त॒ विशेषोऽत्र न कश्चन निरूप्यते ॥४॥ 


इदं तावदयं वृभवादी प्रष्टव्यः“ गौः, अश्वः इति वा 
-केवरोचारे वा को विसभनीयस्य भेदः, यच्छृतोऽथेधीभेदः प्रत्ययभावा- 
आवौ च ? नन्वेष विरेषः--कचिदसदायः कचिद्वणैविरोषसहायः--इति । 
क पुनरियं सहायता, यदा न विसभैनीयसमये वणन्तरोपरन्धिरस्त ' कायै 
खलु व्यापारतः सदायता ; न चासतस्तदानीं व्याएतिरस्ति ; स्वकाटेऽपि 
\च व्यापारस्तदानीभेव प्रष्वसाज्नदानीन्तनकार्थोपजननिमित्तम्‌ । एष तदि 


विेषः- वृत्ता वणविशेषोपरुभ्विः कचित्‌, अन्यत्र न तथा । नैतत्‌ 
सारम्‌ ; न दि वृत्ता वणविशेषोपठन्धर्विसजंनीयं भेचुमेतिः असत्वात्‌ ; 


न ह्यजातानन्वयप्रध्वस्तयोरतिशयः कथित्‌ । 











भभ नमनन- 


परकारम्‌- इत्यदिना पूरक्तदृषणे द्वीरेण वार्तिककारेणादितः कृता वणैवाचकस्व- 
समथनेपक्षिपतेलनुसन्धेयम्‌ । 





अत्र प्रतिविधत्ते अत्रोच्यते "““““““ ""““कशित्‌ इति । अविरिशदिति 
चतुथेश्छोकः का‡ कस्यचिद्िखदेः--नेतरयेति गम्यते * इ्यन्तस्यालुकररणं 
पूर्वद्धैन क्रियते । सप्यमिति ततनालुमति करेति । ^तथेवेमेऽप 
इयदिभणीष्वनवसरतां ददयति-- स लिति । येन ताददानामपि कायकर्वं 
. संमाव्यते, स इव्यर्थः । अत्र वर्णेषु । उत्तरा व्याचष्टे--इदं तावदिति । 
इदमा वक्ष्यमाणपरमशैः । गौरश्च इति वेति । गौरति चाश्च इति च 
बर्णीन्तरसाहिेनोचारणे वेलरथः । वाशब्द उत्तरपेक्षया । केषञेच्चारणे वेति 
पूर्वपक्षया । को विसर्जनीयस्य मेद इति । भेदो विरोषः । रिवृत्तं प्ररन 
क्षवे वा | न च न कोऽपीति वक्तव्यमित्मिभ्रयणाह--यछृत इति । 
यत्कृताऽधषीमेदः येन भेदेन कृत इति । अथषीमेद इति । गकारौकारसाहि- 
लेनोच्चारणे गोत्वसमवायवति प्रयः; अकारदाकारवकाराकारपरोचारणे अश्वत्व- 
(--2 


३४ स्फोटसिदिः [चतुथः शोकः, 





समवायवतीति योऽपधीमेदः स यत्कृत इति । यश्च सादहिव्येनोचारणेऽभप्रत्यय- 

सद्भावः, केवरोचारणे चार्थप्रत्ययस्यासद्धावः, तावुभावपि यक्कृताविति िपरिणता- 

नुषह्ः । वर्णवायाह-- नन्वेष इति । एतच्छब्दनिरदिष्टमेव द शेयति-क्चिदिति । 
केवखेच्वारणे । कचिदर्णेति । गौर इत्यादौ । अह च-- 
४८ विना संस्कारकल्पेन तदनन्तरद्त्तितः । 

कृतानुप्रहसामर्थ्यौ वर्णोऽन्त्यः प्रतिपादकः ॥' इति । 

उत्तरमाह-- क्र पुनरियमिति । उपकाथसमये वोपकारकसमये वेद्यर्थः | 

न कापीति भावः | एतदेव दरेयति--यदेति । यदैवं तदा क पुनरियं सहायतेति 

सम्बन्धः । उपका्स्षमये तवनेत्याह-न विसजैनीयेति। न खदु विक्जनीयोचार- 

णकलि पूतैूषैवणोपटन्धिरस्ति, क्षणिकत्वेन विन््वात्‌ ; नित्यतेऽभ्युच्ारण- 

विनाशेन विनष्टभ्रायतलादिति मावः । ननु तदनन्तरम्र्रत्तत्वमत्रेणोपकारिष्यति ; 

अत आह-कार्ये ह्यीति । न द्यनन्तखद्रत्तितामत्रेण सहायता कि तु कार्य 


५ (0. 


व्यापौरात्‌ । व्यापारत इति ग्रन्थः । भ्यापारवत इति पटे व्यापारयोगिनो व्याप्रियमाण- 
स्येव्यधः । ततः किंमिद्याह-न चेति । तदानीं विसजनीयसमयेऽतीतवणैस्यासतः 
क्षणिकत्वपक्षे ; निदयतेऽप्यसत्कल्पस्य न व्यापारः समस्तीव्यभरः । नाप्युपकारकसमय 
इ्याहट--सखकार्ऽपि चेति। तदानीमेव स्वका ‡ | प्रष्वंसादिति पूर्ववत्‌ । 
इदानीन्तनेति । विस्जनीयकार्यस्य य॒ उपजनस्तस्य निमित्तमिति विरहः । 


(र (५ 


अथ वा, इदानीन्तनस्य कार्योपजनस्य निमित्तमिति । अनेन च पूर्व॑ 
अजातस्येत्यत्र कायस्येति विशेष्यं भावङब्द श्च जननवचन इति सूचितम्‌ । एवं 
तावत्‌ संह्यायतापरनामधेय सहकाीरल विशेष इति कृला (न निरूप्यतेः इत्यस्यामि- . 
प्रायो दरितः । सम्प्रति विरेषान्तरमाशङ्कते--एष तद्ीति । वक्ष्यमाणः । यदि 
सहकारित्व न संभवति तददौत्यथै; । तमेव दशयति--टत्तेति । कचित्तु यद्रृत्तेति 
पाठ; । यदेतत्कचिद्र।रश्च इखयत्र वणविरेषोपरन्धिश्ैत्ता, अन्यत्र केवरोच्चारणेम 
तथा न वर्णविशेषोपरुन्धिदत्ता; एष एव विशेषः ; एकत्र वर्णविशेषोपरुभ्धे 
परध्वे्ामावः, इत प्रागमाव इति महान्‌ विदोषः । 


१, न्यापारवत इति मूरूपाठ, । 


[चतुथः शोकः] गोपाठिकासहिता २५ 


अत्राप्युत्तरतेनोत्तराधमेव योजयति-नेति। न हीति सुगमम्‌ । कारणमाह-- 
असत्वादिति । नन्सचेऽपि प्रध्वंसाभाव एकन, अन्यत प्रागभाव इत्यस्ति विरोषः 
इत्युक्तमेव $ अत आह-न हीति । न ह्यनुखन्नस्य घटस्य प्रध्वस्तस्य वोदकाहरणे 
काशिद्विरेषोऽस्ति इति । नु प्रष्वस्तमभ्मिहोत्रादि काखन्तरे फं प्रसूते, अतीतं 
चानुभवज्ञानं स्पृतिज्ञान जनयति, तद्दिह किं नेष्यते अत उक्तमनन्वयेति । 
निरन्वयविनादा श्चात्र “विना संस्कारकल्पेन! इृ्युक्ततात्‌ सिद्धः । अभनिहयत्रादे- 
स्वपूर्वामना फरकटेऽन्वयादनुमवस्य च संस्कारात्मना स्प्रतिकाङेऽन्वयाम 
निरन्वयविनाराः, इह तु संस्कारो न स्वीक्रियत इति विरेषः । तन्न 
निरूपितमेव- 

४ संस्कोरेऽनिध्यमणे तु पूदृत्तत्वकल्पनम्‌ । 

निष्प्रमाणकौमित्येवं नाुप्रहफरं मवेत्‌ 1! इति । 

न॒ कश्चनेति वचनस्यनेकामिप्रायलदेतद्विरोषदयनिराकरणम्‌ । एष 
च श्चोकः श्रत्येकमप्रत्यायकल्वात्‌ इद्यदेः स्गूह इत्यवसेयम्‌ । “नन्वेष 
विशेषः, इत्यादिना च “अतिशयः कश्चित्‌, इयन्तेन निंबन्धनेन--प्रलकं 
वर्णानामप्रल्ायकलात्‌ स्वरूपतश्च तेषां साहित्याभावात्‌ नियतक्रमवरतिनां च 
णीनां क्षणिकलेन व्यापारतः कार्य योगपबासेमवेन संस्कसनम्युपगमे सभूयका- 


. रित्राभावादिति- प्रवयेकमिव्यादिरतुपपत्तेत्यिन्तो म्रन्थो व्याख्याता वेदितव्यः ॥ 


इति स्फाटसतिद्धिम्याख्यायां चतुथः छेकः 





५ [गि 


१, निष्पमाणे इति २.--कमेवेति इति च चौखाम्बागरुदितवार्तिकपाटे । 


२६ स्फोटसिद्धिः [पञ्चमः शोकः] 


न॒नु च यथा ददयपू्णमासादयः क्रमवन्तोऽपि संभूयकारिणः, 
अभ्यासाश्च स्वाध्यायग्रहणादिपरु, गमनक्षणाश्वामिमतदेशम्राप्तो; यथा च 
तत्र कैवल्ये योगपये च क्मविपयैये कर्मभेदे च न फरोखादः; 
केवखादिभ्यश्च विशेषात्‌ फरोत्यादः, तथा वर्णेष्वपि किं नेष्यते 


धमः 





ध्न कश्चन निरूप्यतेः इत्यनेनान्योऽपि न विरेष; कथित्‌ संभवतीति 
सूचितम्‌; तदमृष्यमाणः प्रवतिष्ठते-- ननु च... ... नेष्यते ? इति । 
दरपूणंमाक्तादय इति । आदिशब्देन चातुमौस्यादेरुपादानम्‌ । कचित्पाठः 
दशौदयः डिति, पूणीमासादयः षडिति वा । तत्र ददीरब्दन च पूर्णमा- 
सराब्देन च समुदायिनामुपादानम्‌ ; आष्टशब्देन समुदय्यन्तराणामाभ्रयोऽष्टक- 
पाठः उपांञ्चयाजश्वाम्नीषोमीय एकादराकपाक इति पूणमास्यगाः, अघ्नेयोऽष्टक- 
पाठः एन्द्रं पयः रेनदरं दधीति दश्यैयागाः । क्रमवन्तोऽर्पीति । वस्तुस्मावदिव 
करमस्तावस्सिद्धः । कमनियमस्तु बाचनिकं इतिं भावः । तदुक्तम्‌ - 

““ध्दश्न पूर्णेमासदेः क्रमः संहत्यकारिणः ।› इति । 

टृष्टान्तान्तरमाह--अम्यासाश्वेति । क्रमव्न्तोऽपिं संभूयकरिण इतिं 
चकारेणाङ्ृष्यते । तदप्यनन्तरमुक्तम्‌-- 


(“अभ्यासानां च ठोकेऽपि स्वाध्यायग्रहणादिषु !'› इति । 
अत्र दृष्टः क्रम इव्यनुषङ्घः । 


अपरमपि दृशान्तमाह -गमनक्षणाशवेति । अत्रापि स एवादुषङ्गः । तदप्युक्तम्‌-- 
“साधनादित्रयाणा च व्यापारस्येककार्ता । 


सर्वत्रास्तीति नेह स्यादुपारम्भः क्रमं ग्रति ॥" इदयादि । 


ननु त्वया शयथ द्ंपूणंमासादयः षट्‌ क्रमवन्तोऽपि'इति पाठो न प्रदितः+ 


[पञ्चमः छेकः] गोपािकासहिता २७ 








^ गी 








सत्यं न प्रददितः, षटृशब्दानन्वयात्‌ । किं हैय एव स पाठः कः संडायः १ अथ 
वा षडि्युपङक्षणारथं व्याख्येयम्‌ । षडादिसंख्यायुक्ता इयथः । अथ वा षटूकरमवन्त- 
ह्येकं पदम्‌ । श्रुलैपठनस्थानमुरयासतिपरदततिपरमाणकषह्क्रमवन्त 
इव्यथः । एवं तु व्यास्यने इृत्तिस्थस्य कमवन्तं इत्यस्य निष्कृष्यानुषक्तव्यलमिति 
द्राः । अत्र च क्रमवन्तोऽपि सेमूयकारिणः" शलकत्ानन्तर्थण पठितमुत्तरयोरपि 
अनुषङ्गाधिकरणन्यायच्छेषमूतमेव । यथोक्तम्‌--““अनुषङ्खो वाक्यसमाप्तिः 
सर्वषु तुल्ययोगिलवात्‌" इति । तच व्याल्यतम्‌-- 


८८अनन्तरेण सम्बद्धः स्यात्‌ परस्याप्यनन्तरः । 


ततः पुनस्तदाख्ः परानन्तथमरतुते ।। इति । 


सत्यम्‌ । टोक्वेदथोः संहत्यकारिणामपि क्रमो द्ट एव ; ह 
तु भ्रव्येकमप्रत्याय कतात्‌ ` इत्युक्तमेव वेपरीत्यमित्यत आह --यथा 
च॒ तत्रेति । पूरणमासादिषु अम्यासेषु गमनक्षणेषु चेत्यथेः । कैवल्य 
इति । न फरेत्पाद इति सम्बन्धः । अनेन प्र्ेकमप्रव्यायकत्वादिति वर्णेषु 
चोचस्य, प्र्कमनुत्पादकस्वादिति दृ्न्ते तुल्यतव दरितम्‌ । यौगपद्ये चेति । न 
तावत्तत्रापि साहित्य स्वरूपतः समस्ति, नियतक्रमवतितवात्‌ ; यदिः तु ताश्यानामपि 
व्यापारतः साहित्यमिष्यते, तदपीत्यः ! यौगपवेऽपि न फलोत्पाद्‌ इत्यन्वयः । कदा - 
, पुनर्थोगपगये सति न फठो्पादः अत उक्तं क्रमविपेये कर्मेदेऽपीति । अनेन च 
-ध्नामाप्रयोक्तप्रयुकते्यशच प्र्यादशनात्‌ कमविपये यैगपेऽपि चः इति चोद्यस्य 
तुल्यता दरता । केवलादिम्यश्च विशेषादिति । यथा च तत्रैव केवरखादिभ्य अभे 
यादिम्मोऽम्यातिम्यः करक्षणेम्श्च केवकेभ्यः; अदिशब्दादविपरीतक्रमेम्यः क्रन्त - 
सरयुक्तेभ्यश्च सकाशाद्विरेषात्‌ कारणात्‌ फरोत्पाद इति समाश्रीयते, न त्वन्यकारण- 


.____--------------- ~ 





१, १५6५. अपि. ख. २, 001५६60. अपि. ख. 


३८ स्फोटपिद्धिः [पञ्चमः शछोकः] 


विषम उपन्यासः ~ 

एकार्थकारिणो येऽपि द्यन्ते कमवार्तिनः | 

इष्टं विपधितां तन्न कार्यं स्थाय्युपकारकम्‌ ॥ ५ ॥ 

दशौदिषु तावक्रमवस्स्वपू्वाणि कमेजन्यानि स्थायीनि शक्त्य- 
मिमतानि व्यापारामिमतानि वोपकतैणि । तत्र॒ शक्तितो व्यापरतो 
वा पूर्व प्रं सहायतामुपयद्धिनत्ति, नतु केवराकरोपजनः । 
करमकिगिषाक्नानसामथ्य्चि तत्रादृष्टपरिकस्पना । पूैकमौपजनितक्रायैषिशे- 
प्पेक्षमुत्तरस्याभिमतकार्योपजननिमित्तत्वमिति कममेदे न फलायादः । 


नमतत कनयम 








कल्पनेलर्थः । कचि्पाठः केवरद्विरेष्टादिति । तत्रापीतरतिशिष्टात्‌ करमविरेषा- 
दिविशिष्टाच केवरुदिव फटोत्पादः, न तन्यस्मात्‌ कुतश्वनेव्यथैः । तथा वर्णे- 
पीति । “अविशिष्टादजातस्य विशिष्टाद्वाव इष्यते! इत्यष प्रकार इश्यथः । किं नेष्यत 
इति । किं कारणं कस्मात्कारणादिःव्यर्थः । 

अत्र समाधानमाह--विषम्‌ उपन्यासः इति । उपन्यास उपवर्णन 
दष्टन्तवचनमित्यथः । दृष्टान्तस्य वैषम्यमुपन्यासर एवोपचरितम्‌ । अथ वा विषमे 
दृष्टान्ते तमधिकृत्य तवायघुपन्यास, वीकूप्रारम्भः ! अथ वा--उपन्याप्तो दृष्टन्तः; 
दाष्टीन्तिकसमीपे हि स्व॑त्र न्यस्यते इति क्रिषमोपन्यासश्चब्दयोः समा- 
नाधिकरण्यम्‌ । 

एकथकारिण इति पञ्चमः शोकः । भनियतक्रमवर्तिनामवौ- 
गपयेन संभूयकारेलानुपपत्तेः' इत्यत वणौ न संभूयक्ारिणः ऋमवर्ति- 
तेनायौगपदयात्‌" इत्युक्तम्‌ ; तत्रनिकन्तिकलवम्‌४ यथा द पूर्णमासादयः क्रमवन्ताऽ- 
पि इत्यादिना पैरापादितम्‌ ; तदूत्ररधनालुभाषते । यथप्येकाथक्रारिवं क्रमवर्तिलं 
च संभूयैकत्र वतमानं दर्यत इत्यथः । उन्तरर्धेन वैषम्यं दितम्‌ । तत्र तेषि- 
स्र्थः । उत्तरार्थ व्याच््े--दशदिषु-- न फलोसखादः इति । दशीदिषु ताव. 


कित परिनि =` प्त पान्न -० ० सधान 








१, 71६60 वाक्‌, ख. 


(पेञ्लमः ककः] गोपाखिकासहिता ३९ 


त्रमवस्िति । तावच्छब्देनाम्यासेषु च गमनक्षणेषु च पश्वादरक्ष्याम इति सूचयति । 
क्रमवस्सिति दरोदिषिरेषणम्‌ | अथ वा दर्शादिष्विति विशेषणम्‌ , कमवत्सिति 
विशेष्यम्‌ | त्रिविधा हि क्रमवन्तः पूत्ैमुपन्यस्ताः) तत्र दशदयः प्रथमे क्रमवन्तो ये 
तेषु तावदि यथः । अनेन तत्र-शब्द एकतरत्र व्याख्यातः । अूर्रणि कर्मेजन्या- 
नीति काथमिद्यस्य व्याख्या । सायीनि फलोत्पत्तिं यावत्‌ स्थिराणि । राक्त्यभिमतानि 
न्यापाराभिमतानि वेति { अपृवौणि कर्मणामेव राक्तयोऽवान्तर्यापारा बा इति 
दयी किंड विपश्चितां सिद्धान्तस्थितिः । यथाह -- 
“धयागदिव फठं तद्वि शक्तिद्रारेण सिध्यति ।” इति | 


तथा “यस्य च ३ व्दस्यार्थेन फठं साध्यते, तेनापूर्वं कृत्वा, नान्यथेति ततोऽपूवे 
गम्यते! इति | तथा "तस्मादस्स्यपू फठसाधनस्य क्मेणोऽवान्तर्यापारल्यमङ्गानां 
च फठ्वदुपकारसाधनानाम्‌?? इति । उपकारकमित्यस्य व्याख्या उपकतृणीति । 
सन्तीति सिष्यति । इष्टानीति वा शोकानु्ारात्‌ › उपकतुणीलयेव वा समातिः । 


एवं श्छकार्थमुक्ला प्रकृते पर्यवसाययति-तत्रेति । अपू्ीणामुपकारकत्वे 
सवीत्यथः | शक्तितो व्यापारतो वा इति पूर्वैवत्‌ । पूर्वमिति । दशौदिक कर्मैत्यथं;; प्रथ- 
मान्तमेतत्‌। परमिति । उपांञ्चयाजादिक कर्मत्यथः दवितीयान्तमेतत्‌ । सदहायताु- 
पयदिति पूर्वविशेषणम्‌ ; शक्तितो व्यापारतो वा सहायतामुपगच्छदित्यथः । मिन- 
त्तीति । सातिशयं करोतीष्य्थः । उत्तराधैस्यामिग्रायो दितः । न त॒ केवखत्‌ 
. करोपजन इति । केवरादशदेरिति सिध्यति । कि पुनः कारणं विपश्चितं 
पैमि्टमिष्यत आह-करमविरेषेति । तत्र दशादिप्ु । यथाहुः-- 

“अ्थापत्तेरिदापुत पूरवमेकं प्रतीयते । 

ततस्तु सिद्धये भूयः स्यादपूवोन्तरप्रमा ॥' 


[9 प पं जरान कुः | 1 १, 1) "री षणी रपि) 9 


१, विपध्चितामपूवै- ख. 


० स्फोटासिदिः [पञ्चमः शोकः) 


नाज्मन णतम ययोतनमः माकम 





प्रधानानां फं प्रति अङ्गानां च प्रधानानि प्रति, युगपदुपादानात्‌ अपेश्षावशेनै- 
कापूवैकल्पनया तस्म्भवात्‌ नप्रौन्तर्कन्पनाप्रमाणमस्तीतमे कमेव तावदपूवं 
कल्प्यते | ततः पुनबरह्मिः कमवर्तिभिरव करममिस्तद शक्यं युगपत्करत॑मिति 
ततोऽपि पुनरपू्ीकषिष्व्थ प्र्ा्मकापृ्वाणि कल््यन्ते । सतत्र च-- 


धप्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यपि । 
अदृष्टरतभमगोऽपि न कै्प्यसूवप्रमाणकः ॥ ', इति । 


नलु च य्यमयादिमिसपूर्वाणि जन्यन्ते, तैश्च समुदायपूरवम्‌ , समुदायापू- 
वम्यां च परमापूर्वम्‌ , तते दर्शस्य व्रथमानुष्ठनेऽपि पौणेमास्या अग्नीषोमीयोपक्रम- 
त्रेऽपि कायतादगप्रसङ्गः $ नैतदेवम्‌ ; अत एवाह----कमविशेषाम्ननसामध्यी- 
चेदि । यथा तत्र परमपूवैपिष्यथेमुतयत्यपूबौणि कल्प्यन्ते, एवं क्रम- 
विरोषाम्नानसामर्ध्यात्‌ अग्रेयादिड क्रमनियमादश्टानि कल्प्यन्ते । कीटसी 
कल्पनेत्यत उक्तम्‌----पूवेकर्मेति । प्रच कर्मेणाग्नेपेनोपजनितं काथमाग्नेयापुवै- 
मपेश्येत्तरस्योपांञ्याजस्याभिमतं यत्स्वकायं उ्पां्चयाजापूर्वं॑तस्येपजननिमित्त- 
स्वमिति । एवं चाग्नेयानन्तर्यस्योपांश्चयाजङ्गलात्तदमावे कमनियमङ्ृतापूर्वाभा- 
बेनोपांश्चयाज पूवमेव विगुणं स्यादिति पू्वकर्मजनितकायेविशेषपेक्षोततस्स्य स्रकार्थ- 
जनने, न तु साक्षादिति दषटम्यमिति | करममेदे न फलेत्पाद इति । इति्ैतो, उव्त्य- 
पूवाणामेव वैगुण्यप्रसङ्गादिति भवः । अथ वा, न तु केवखात्‌ फठोपजन इति । नतु - 
केवलत्परस्मात्‌ कर्मणः, किं तु पूरवेसहितदिव ; साहित्यं चपू्वदयारकमिर्थः। किः 
पुनस्तत्रपूसद्भवि प्रमाणम्‌? तदुक्तम्‌ (कमविरेषरान्ननसामभ्यीत्‌ तत्रादषटपरिकल्प- 
ना ईति । एतच तद्पुनेहमिः क्रमवर्तिभिव कभभिस्तदशक्यमिति उपात्तवा- 
तिंकानुसारेण व्याख्येयम्‌ । एवं च कैवल्ये योगपयेऽमिमतादुपू्यमेदे करतैमेदे च न 


१, कर्प्यन्ते इति २, कर्प्यो हयप्र इति च चौखाम्बाशुदितवा्तिकपायौ । 


[पञ्चमः ®] गोपास्किसदहिता १. 


अभ्यासाश्च पूर्वेपूवोहितसंस्कारसदकार्युत्तरोचरावृतिजमितसेस्कार- 
क्रमेण स्वाध्यायग्रहणरक्षणटग्रस्वदेतवः । गमनक्षणाशाएुपरिमाणदेशाति- 
कऋमक्रमेण समीहितदेशाधिगतये प्रमवनिति । तथा हि- 


कपो कि 


फठोपजन इव्येतदत्र समञ्ञसमेवेति दर्दायतोक्तम्‌--पूरवैकरमैति । पूर्वेण कर्मण्नेये- 
नोपजनितमुतपस्यपूर्वेमपेक्षयोत्तरस्योपांद्ययाजस्यामिमतका्योपजननिमित्तत्वम्‌ अभि- 
मतस्य स्वर्गीख्यस्य कार्यस्य तदपूर्वस्य वा जननं प्रति निमित्तमिति न क्रमभेदे 
फरोलादः । अभिमतायुपुर्यमेदे न स्वगोख्यफटोत्पादः; यथाचोदितसाहित्या- 
भावात्‌ । उपलक्षण चैतत्‌ कैवल्यकवैमेदयोः । अम्यासाश्च खाघ्यायग्रहणादिषि- 
सयत्रापि व्याचे--अभ्यासाश्च....प्रसव देतवः इति। अम्यासाश्चेति। स्वाध्याय- 
ग्हणटक्षणफख्प्रसवदहेतव इति सम्बन्धः । स्वाध्यायस्य वेदस्य म्रहणं साष्याय- 
ग्रहणम्‌, स्वाध्यायप्रहणलक्षरणं फठं यत्‌ तस्य यः प्रसवः तस्य हेतवः । कथमित्या्- 
ुमैपू्वैति । पूर्वपूर्ैरम्यासैरुत्तरोत्तरत्राहिताः संस्काराः सदकारिणेद्षयासां तद्रग्वि- 
धाभिरुत्तरोतच्तराभिरादृत्तिमि्जनिता ये संस्कारस्तेषां क्रमेण पारम्पर्येणेति । आह च- 


५आदरत्तिभियेधाष्येये संस्कारो भवति कमात्‌ । 
वाक्यावयवरूपेण तथपूवं भविष्यति ॥ इति । 


यत्पुनरुक्तं गमनक्षणाश्चामिमतदेराप्रप्ताविति तत्रापि वेषम्यं दरौयति- 
. मस्दक्चणाश्च ...-सेभवति इति । गमनक्षणाश्चेति । अभिमतदेरासङ्गतये प्रसव- 
नीति सबन्धः 4 भसिमतो यो देशः तस्य ग सङ्गति तस्ये । समीदहितदेराधिगतय 
इति प्रठे अधिगतिः प्राप्तिः । समधिगतदेशेति पठे -समधिगमेनेदेशषे 'खक्षयते 4 
कथमित्याह-भणिवति । अणुख्पं पार्माणं यस्य देरस्य सोऽणुपस्मिणः, अघ्युपार 
माण्देरास्यातिक्रमः अणुपरिमाणदेद्ातिक्रमः, तत्करमेण । नतु युक्तमपूरवसंस्कष््रोः 
स्थायित्वात्‌ तदद्वारा दशीदिरम्यासानां च संहप्यकारतवम्‌. ; अणुपरिमाणदेशातिकरम- 
~--6 


४२ स्फोरसिद्धिः [पञ्चमः शोकः] 


प्राचीनाभ्याशदेशश्रापिस्तथाविधोत्तरदेशषिरोषाश्रयनिमित्तं तत्रेति 
करप्यतेऽनवाप्तयोगपयेभ्योऽपि कार्यदारा एकाथक्रिया ; न चैष कल्यो वर्णेषु 
संभवति । 


गीं 


सतु न स्थायी ; कथं तेन गमनक्षणयोगपचम्‌ १अत आह-तथा हीति | प्रा्चीना- 
म्यारादेराग्रापिरिति । प्राचीनस्याभ्याशदेरास्य प्रातिः यत्र देशे देवदत्तः पूर्ैमस्थात्‌ 
तस्योत्तरः तत्परस्य प्राचीनो योऽम्यादोऽणुपारेमाणो देश्चः तस्य प्रापिरियथः । 


अथ वा कीट्रदयम्यारदेरप्रािखपेश्षायामुक्तम-प्राचीनेति । या खल्वायेन 
कर्मक्षणेन निष्पनना सा प्रथमेद्यथः। तथाविषोत्तरदेशविरेषाश्रयनिमित्तमिति । तथा- 
विधस्योत्तरदेशाषिरोषस्याश्रय आश्रयणं प्रातिः तस्य निमित्तमिति | तथाविधलमणुपरि- 
माणत्वम्‌ ; विरेषरन्देनाभ्यारात्वं दरोयति । अथवा उत्तरदेशविरेषाश्रयः कीदशाः ? 
तदुक्तम्‌--तथाबिधेति । यथाभ्यारादेरप्रािः प्रथमक्षणजन्या तथा द्वितीयक्षण- 
जन्यषा । दशेप्रतेदिं गमनक्षणोऽपमवायी ; देहदेरौ समवायिनौ; पूर्वदेशप्रापि- 
िमिमित्तेऽश्सर्मबतीति निमित्तशब्देन सूचितम्‌ । प्रथमद्वितीयक्षणयेोस्ताबदेवम्‌,; तथा 
द्वितीयतृतीययोः ; एवमन्यदेरप्रा्ियावत्‌ । सा त फर्मेव, स्रेषामुदेस्यत्वात्‌ । न 
तत्रान्यत्रेवाद््टपेक्षा द्रेवावान्तरकार्यैस्तानेरवाहयादिति । तत्रेति । गमनेषिद्य्थैः । 
ततः किमिवयाह--इतीति । तस्मादियथः । कल्यते उनीयते । कल्पत इति वा 
पाठ; ; अवकल्पत इत्यरथः | एकार्थरियेति संम्बन्धः । कायेद्वारानवाप्तयौगपयेम्योऽ- - 
परीन्वयः । अपूर्वसंस्कारस्थानीयेन केनचित्कार्येणानवाप्ं योगपचं येः तेम्यः कर्म- 
्षणेम्य इति पञ्चम । अपिशब्देनापातप्रतीतो विरोधाशङ्कां सूचयति । एकार्थ- 
क्रियेति । एकस्यार्थस्य प्रयोजनस्य समीहितदेशसङ्गतिख्पस्य कर्तुः क्रिया निष्प- 
ततिरूपा । अथ वा एकार्थस्य कर्मेण रम्तिततमस्य क्रिया निष्पादना भावना 


1 1 के नम भके पिनगोणक्ोय 


१, निमित्तवर्भे; ख, 


७९ स्फोटसिद्िः [षष्ठः शकः) 


कथं न॒ संमवति ? यदा तेऽपि खोपरुब्धिनिबन्धनसंस्कार- 
दवारमन्यव्ण॑प्रययेन सदैकाथक्रियायुपगन्तं क्षमन्ते । यथोक्तम्‌-- 
“धू्ैवणैजनितसंस्कारसदहितोऽन्त्यो वर्णो वाचकः-- इयदोषः ।” 


नेतत्सारम्‌- 


संस्काराः खलु यद स्तुरूपप्रख्याप्रभाविताः । 
विज्ञानहेतवस्तत्र ततोऽथ धीन, कल्पते ॥ ६ ॥ 





वर्णवादी पुनर्म चेवयेतदसहमान आह--कथं ... . - इत्यदोषः इति । 
कथमिति । विव्त्तमाक्षेपे, समवव्येवेदलयर्थः । कारणमाह-यदेति ) तेऽपीति | 
पूणमासादिवद्रणौ अपीत्यथैः । स्वोपन्धिनिवन्धनसंस्कारद्ारमिति । स्वशब्दस्यात्म- 
बाचित्वे स्ेषामुपर्न्धि; स्वोपरन्धिरिति षष्ठीसमासः;आत्मीयवाचित्वे स्वीयोपरन्धिः 
स्वोपरुन्धिरेति कर्मधारयः । खोपरुन्धिर्निबन्धनं कारणे यस्य संस्कारस्य स 
स्वोपरन्धिनिबन्धनः तादृशः संस्कारो द्रारमस्येति पुन ह्ीदिः । एतच्चोपगन्तुमिति 
प्रयोजनाधितियाविशेषणम्‌ । क्षमन्त इति क्रियाथंक्रियाविरोषणं वा ; क्रियाथेकरिया- 
विशिष्टप्रयोजनक्रियाविशेषणं वा । अन्द्यवर्णप्रययेन सहेति । अन्दयवणविषयेण 
प्रल्मयेन सहेति तस्य न संस्कारापेक्षा, अन्यवधानादिति भावः । एकाथैक्रियामिति 
त्यास्यातप्रायं पूवैत्रैव कृतेन व्याख्यानेन ] उपगन्तुं क्षमन्त इत्यत्र तदेत्याक्षिप्य कथ 


मिति पूर्वण सम्बन्धः कतेम्यः । अस्य पक्षस्य माष्यसम्मतिमाह-- यथोक्तमिति । 
पूर्वेति । कार्यद रौनबस्नं वर्णीरात्मनि निहितो विशेषः संस्कारापरनामा वर्णावान्तर्‌- 
भ्यापारः स्थायी कटप्यते, तस्सहकृतादन्त्यवणादर्थबुदधिर्यथः । पूर्ववर्णजनितश्च 
संस्कारोऽन्य एव कोऽप्यपूर्ववदिति भाष्याभिप्राय । 








१. 0पपतत्प्‌. अर्थ, ख, २, बलेन हि, ख, 


[षष्ठः छेकः] गोपारिकासहिता ४५ 


संस्काराः खटु यद्रस्तूपरुम्मसंभावितातमानस्तत्रेव नियतनिमित्तरम्ध- 
प्रतिबोधा पियमाविमीवयन्ति, नाथोन्तरे ; न हि जातु गवावग्रहमत्ययप्रमा- 
वितः संस्करोऽशवस्मरणसुपकल्पयति ॥ 


[9 


दूषयति- नैतत्सारम्‌, संस्काराः... .. -उपकल्ययति । संस्काराः 
इति षष्ठ; शोकः । संस्कारो नाम गुणविरोषः । यथोक्तं ताकिंकरक्षायाम्‌-- 


°'्यजातीयसमुत्पायस्तल्नातीस्य कारणम्‌ । 


स्वयं यस्तद्विजातीयः संस्कारः स गुणो भवेत्‌ ॥' इति 


खद्धुः प्रसिद्धौ, तत्प्रयोजनं च हेत्नभिधानम्‌ ! येषां वस्तुरूपाणां प्रस्यामिरमुभवै- 
निष्पादित इति । विज्ञानहेतव इति षष्ठीसमासः । तत्र वस्तुरूपेषु । ततो वणीनुभव- 
जनितेम्यः संस्कोरेभ्यः। अर्थेऽमिघेये धीने कल्पते अवकल्पते। संस्काराः खल्विति 
भ्याख्यातम्‌ । यद्रस्तूपरम्भसभावितातमान इति । सम्भावितजन्मान इति वा 
पाठः । आलजन्मनो्रहृणममिन्यक्तितो मेदग्रहणाय ; यथा आत्मा ततः संमावितः, 
तथा तत्रैव धियमाविमौवयितुं शक्तिरपि तत एव र्न्धेति भावः । 
ननु तत्र रशक्तिरस्माभिः स्वीक्रियत एव, अतः सिद्धसाधनम्‌ ; अत उक्तं 
तत्रैवेति । एवकारः छोकेऽथसिद्ध इति भावः । नियतनिमित्तरुन्धग्रबोधा इति । 
नियतानिमित्ताछन्धः प्रोधः प्रतिबोधो वा येरिति विग्रहः । ननु संस्काराः सुपा इवा- 
तिष्ठन्ते ; यस्तु तेषां कश्चित्‌ प्रबुध्येत, स स्मृतिं जनयेत्‌ ; स च प्रतिबोधो न 
स्वायत्तः, कि तु पराधीनः इव्युक्तम्‌-ङन्धेति । कुतस्तहिं कामः ? तदुक्तम्‌-निमि- 
तेति । अन्यस्मात्कादाचित्कात्कारणादिति प्रणिधानादि च निमित्तममिपत्रेतम्‌ । 


६ स्फोटिद्धिः [षष्ठः छोकः] 


निमित्तं च तत्‌ न सर्वषां साधारणम्‌ , कि तु व्यवस्थितमिति दरितम्‌--नियतेति। 
एकनिमि्तप्रसूतः प्रबोघः प्रायेणेकमेव संस्कारं विषयीकरोति । अत्र च सवत्र 
काथदशीनमेव प्रमाणमिति वेदितव्यम्‌ | नाथीन्तर्‌ इति । स्वकारणन्नानविषयादन्यासि- 
नित्यर्थः । यो यः संस्कारः स स सखकारणज्ञानविषय एव ॒पियमादधाति; नात- 
दविषय इत्यर्थः । अनव दृष्टान्तमाह--न हीति । जातु कदाचिद्रवावग्रहप्रत्यय- 
प्रमावित ईति । अवग्रह आकारः ; गवाकारज्ञानजनित इत्यथः । 
अथ वा अवग्रहो ज्ञानम्‌ , प्रत्ययः कारणम्‌ । अग्चस्मरणमिति षष्ठीसमासः । 
उपकल्पयतीति वतभानरनिर्देशः संग्रतिपत्तियोतनाय । प्रयोगश्च भवति--बणौ- 
नुभवजनितः संस्कारो नारथप्रत्ययनिमित्तम्‌ अतदिषयज्ञानजन्यलात्‌ गवावग्रह- 
्रत्ययजनितो यथा अश्चलप्रत्ययस्य । न चानुमानस्यारथप्रवीत्यन्यथानुपपत्िप्रसूताथौ- 
पत्तिवाधः, अन्यथोपपत्तेः साधयिष्यमाणत्वात्‌ ॥ 


इति स्फोटपिद्धिभ्याख्यायां गोपाडिकायां 


ध्रः शकः 


[सप्तमः छोकः] गोपाङिकासहिता ४७ 


यदि मन्वीत--प्रयकममिमतकार्यदद्ैनामावाद्र्णेभ्यो योगप्यामावा- 
चावस्यकल्पनीयं तस्य किंचन बरीजस्‌ । तन्न शब्दः, अनेकक्पनादोषात्‌ ; 
तस्य खल्वात्मा अथधिगमनिमित्तमावश्रेति दयसुपकल्पयितन्यम्‌ । संस्कारं 
तु वासनद्वितीयनामानं पटुतरसंवेदनसमसुभूतवस्तुगोचरं सवै एव 
संगिरन्ते स्मरणफटप्रसवोन्नीयमानात्मानं प्रवादिनः; अथौधिगमनिमित्ततायां 
तु तस्य विवादः । तत्र च कार्यान्तरे इव तद्धावे भावो निणेयनिबन्धनम्‌ । 


यनानिभ 


(४ 


नयु पूवैवणजनितसंस्कार इति भाष्य स्मृतिहैतुम्यतिरिक्तसंस्कारामिप्राय- 
मिति मन्यन्ते ; तत्कथं स्प्रतिहेतुसंस्कारनिराकरणम्‌ संस्काराः खदु, इत्यनेन 
संगच्छते ? उच्यते-- सत्यं संस्काान्तरपरं भाष्यम्‌ ; तथापि स्वोपरन्धिनिबन्धन- 
संस्कारदरारमिद्युक्तम्‌ । तत्रेदमुच्यते । न तावदपूर्वमिव सस्कारान्तरं वर्णज्ञान- 
जन्यं संभवति इद्युपरिष्टद्रक्ष्यामः । अतः स्वोपरन्धिनिबन्धनरसंस्कारद्रारमिति 
वचनात्‌ स्मृतिहेतुपस्कारोऽथमुपन्यस्त इत्यापा् (संस्काराः खदु इत्यादिना दूषण- 
मुषन्यस्तम्‌ । एवं च कृते किमिद स्पृतिहेतुत्वमापाचते ? सिद्धान्त एवायमस्माक- 
` मिति--वार्तिककारीयथे वासनापक्षसुपन्यस्यति--यदि मन्वीतेत्यादिना । 


केचितु भ्याचक्षते-““अथ वा वासनैवास्तु"” इत्यपि माष्यम्याछ्यानमेव ऽततो 
द्वेधा भाष्यं वार्तिककरेण व्या्यातम्‌--स्परतिहेतुव्यतिरिक्तविषयं वाप्तनाविषये 
. वेति | व्यतिरिक्तविषयतं पश्चादनुसरिष्यते । वासनाविषयत्व तावदङ्गीक्त्य दूषितम्‌ 
""सुस्काराः खदु" इत्यादिना । सम्प्रति वासनावार्दाप्रत्यवतिषते-- यदि मन्वीत 
ˆ" * "“""परिक्षयात्‌ इति । अयमथैः--यदि मन्धीत वर्णवादी, किं पुनः स 
मन्यते ? तदाह--म्रत्येकमिति | प्रयेकं वर्णीम्योऽभिमतका्ंद्शनामावात्यन्वयः | 
अभिमतं काय॑ वाक्यारथज्ञानमन्न तच्छेषतया च पदाथेज्ञानमपीति त्देवातरामि- 
मतकार्यतया विवक्षितम्‌, दरनस्य परात्वादिति न्यायात्‌ । दरौनमुचचारणम्‌ 


४८ स्फोटसिद्धिः [सप्तमः छोकः। 


न खु पुरस्तनवणैविज्ञानोपदहितसंस्कारविरदे केवलाद्विसजेनीयादथेषिय- 
मुदीयमानासुदीक्षामहेः तद्धावे च पयामः । यथपि चान्यत्रास्य कायौ- 
न्ततोदयप्रययता न प्रतीता, तथापि न कायान्तरोपजनगोचरसामर्थ्य 
म्रतिरुष्यते केनचित्‌ । तस्मात्‌ कायौन्तरपरिकिलिपितसत्ताकस्य संस्कार 
स्यैव शक्यन्तरपरिकल्पनामात्रमस्तु, इद विषये कायौन्तरदशेनात्‌ ; न तु 
स्फोटपाछिल्यना युक्ता, कुपसत्ताकस्य तस्यैव शकतिमात्रकल्यनया कार्योपप- 


तावथापत्तिपरिक्षयात्‌ । 


[सि +) 





खोज विण, चमो मिपि कने 


द्दयतेऽनेनाभ्र इति । तत्पराथमर्थप्रयायनार्थमिति । दहेलन्तरमाह-- 
योगपयेति । अयमथैः-- ननु यथा ग्रावाणः स्म्भूयोखां धारयन्ति, तथा 


रणी अपि सम्मूयारथप्रययमाविभीवयन्तु । विषम उपन्यासः, वणीनां 
नियतक्रमव्तितया यैगपयासंमवात्‌ भ्रान्णां चेकदेरकाख्वतिंतया तत्संभवा- 
दिति अवर्यकल्पनीयमिति भवति तावदाभेमतक्ायदरोनम्‌ । न च सा भान्तः, 
कारणद्वयामावात्‌ ; न च निर्निभित्तं काथमिति संभवति ; आकस्मिकत्वे गगनवकन्नि- 
खलापातः, शराविषाणवद्वा अलन्तामाव इति प्रसङ्गात्‌ तस्यामिमतस्य कयस्य बीजं 
क्रारणमवस्यं कल्पनीयमिलय्थः । कचित्पाठस्तस्य तद्वीजभिति । तस्याभिमतस्य 
कार्यस्य कृतं वर्णानां योगपयस्य बीजं कारणमिवय्थः । सलयमेवमेतत्‌ ; ` 
तत्त॒ बीजं तथाविधस्फोटामिधानशब्द एव वरणबुद्धिभिम्रौह्य इति कल््यताम्‌. › 
अत॒ आ्---तन शब्द इति । त्रीं न फोट इयथः । अभिमतकायस्यो- 
त्मादकं यगप्ोपेतं च यत्कारणं तस्य न वणौतिरिकशब्दतेखथः पाठ- 
न्तरे दष्टग्यः । क्रारणमाह---भनेकेति । अनेककल्पनमाशब्दस्य दोषराब्दस्य त्र 
कर्मधारयः । कचित्पाटस्तत्रानेक इति 4 तद्रुतेन शब्दस्य परामशः, अनेककटपनामेव 


| सप्तमः शोकः गोपाछिकाप्ताहिता ४९ 


पक ण 











व्याचष्ट-तस्य खल्विति । तस्य॑ खच्वित्युपपादनथोतनापर प्रभिद्धवर्थमेव वा । 
आत्मा रूपम्‌ , अप्रसिद्धतवात्‌ । अथांधिगमनिमित्तभावश्वेति सुगमम्‌ । तस्य 
खल्वितीदं द्वयं कल्पनीयमित्यन्वयः । संस्कारपक्षे नानेककल्पनादोषं इति 
ददोयन्ाह--संस्कारं विति । वासनाद्वितीयनामानमिति । वासनेतीद्शे संस्कार 
इति नाम्नो द्वितीयं नाम यस्येति बहूत्रीहिः । स्परतिहेतुं संस्कारो वासनेति 


गीयते । यथोक्तम्‌-- 


“अथवा वास्नेवास्तु संस्कारः स्वं एव हि । 
टृदज्ञानगृह्दीतेऽथ संस्कारोऽस्तीति मन्वते | इति । 


संस्कारान्तरपक्षे हि रान्दकल्पनवदद्रयमपि कल्पनीयम्‌ , न वासनापक्ष 
इति भावः । पटुतरसंवेदनसमनुमूतवस्तुगोचरमिति | एष च “"ददज्ञानगृहीतिऽर्थै"ः 
इ्यस्योपन्यासः । पदुततरेण संवेदनेन समनु मूतं वस्तु गोचरो यस्यति ब्र हेः । 
कारणक्ञानस्य यो विषयः स एव कार्यजानस्य स्मरणस्यापि विषयः । कारणज्ञानं 
कार्यज्ञानं चान्रा यथाक्रमं कार्यभूतः कारणमूतश्च यः संस्कारस्तस्यापि तद्विषय 
एव विषय इत्युपचर्यते । अव्यक्तानुभवादिव्यावृत्यथं समनुभूतमिति समा विरोषणम्‌। 
बेदनमानरस्य समनुभवहेतुत्वाभावात्‌ संवेदनमिति संरब्द; । संवेदनस्याप्यपटुनोऽ- 
कारणत्वात्‌ पटुग्रहणम्‌ । पटुमात्रस्यापयापत्वात्तरप्प्रयोगः । सवं एव संगिरन्त इति। 
मन्वत इति न ममनमात्रे विवक्षितम्‌, कि तु तदपूवेकं सगिरणमेवेति मावः । 
` स्मरणफल्प्रसबोल्ीयमानात्ानमिति । स्मरणमेव फर तस्य प्रसवेनोन्लीयमान 
आषा रूपं यस्य सैस्कारस्येतिं । स्मरणं हि पूवेमनुभूतविषये, नाननुभूतिधये 
इव्यनुभूतवतः कश्चिदतिरायोऽनक्षगोचरेऽपयु लीयत इति । प्रवादिन इति । 


वातिकगतस्य सर्वशब्दस्य विरेष्यं दर्शितम्‌ । यथाट्ः--“वस्तुघमें ह्येषः यदनुभवः 
१, ^५५6५ शब्दस्य, ख. 
(-7 


[क्् 


५५ स्फाटसिं [सप्तमः शयोक ४ 








वक = नोः कोन ०७०० गगनः = सनन 





क 


पटीयान्‌ स्मृतिबीजमाधत्ते'” इति ¦ अतश्च सवैतन्त्रसिद्धान्तोऽयं यत्संस्कारोऽस्तीति । 
अथाधिगमनिमिन्ततायां तु तस्य विवाद इति । तस्य संस्कारस्याथौधिगमं प्रति 
निमित्ततायां केवरं पिवादः, वर्णज्ञानजन्मनः संस्कारस्य वर्णस्मरणवदर्थाधिगमं प्रति 
या निमित्तताश्रीयते तस्यामेव विघादः-- भवन्तो निमित्तता न युक्तेति, वयं 
पुनयुक्तेति। 

ननु का नामात्र प्रतिपत्तिः अत आह-तत्र चेति | विवादे च 
सतीत्यथेः । कार्यान्तर इव तद्भावे भावो निणैयनिवन्धनमिति ] स्मरण इव संस्कारस्य 
मवेऽथंग्रतिपत्तेमौवः संस्कारनिमित्ततानिणैयकारणमिति । अथवा कार्थान्तर 
इव यथा बीजादिकर्यैऽङ्करादाविति । तदप्युक्तम्‌-- 

““तस्यार्भवुद्धिहेतुवे विसंवादोऽर्थनिर्णये । 

तद्भावभाविता हेतुरन्यत्रेव प्रतीयते ॥* इति ! 

अत्रे तद्भवि भावो निर्णंयनिबन्धनमिव्युक्तम्‌ । एतदेव तश्चतिरेके व्यतिरेक 
पूवकं व्याचष्टे--न खल्विति । पुरस्तनवर्णीविज्ञानोपहितसंस्कारविरह इति । 
पुरस्तनेन वणेविक्ञानेन पुरस्तनस्य वर्णस्यं विज्ञानेन वोपहितस्य संस्कारस्य 
विरहे, उपहितेन वा संस्करण विरहे सर्ताव्यथैः । केवखद्विसर्मनीयादिति । 
(अख, इलयत्र गकरौकारविरहितो विस्तजेनीयः केवखो न गोत्प्र्ययनिमित्तमिति | 
अथवा यत्र॒ वणीन्तररहितः केव विसजनीयः केनचिस्मयुज्यते तदुदाहरण- 
मिति । अथषियसुर्दीयमानासुर्दक्षामह इति । वयमिति सिष्यति । एष च 
लोकिकत्वेन प्रतिवादिनैकीभूय निर्देशः । एवं व्यतिरेके व्यतिरेको दर्दितः 
अन्वयेऽन्वयमप्याह-- तद्भावे च पर्याम इति । पुरस्तनवर्णविज्ञानोप- 
हितसंस्कारभावे च विक्षजनीयादथधियमुदीयमानां पर्याम इति । ननु 
स्पृतिहेतोः कायं कायान्तरे सामरयम्‌ १ उक्त हि- सेस्काराः खट यद्रस्विति, 


मनणमन्‌ ममम से 








9 । 


१. ^. मन्यामह इति, ख, 


[सप्तमः छोकः] गोपाड्कासषिता ५१ 





अत आह--ययपि चान्यत्रेति । वर्णैम्योऽन्यत्रेयथः । अस्येति । वासना- 
द्वितीयनाग्नः संस्कारस्येष्यथः । कायौन्तरोदयप्रव्ययतेति । स्मरणादन्यस्य कार्यस्य 
य उदयस्तं प्रति प्रव्ययता कारणतेव्य्थैः ! कचित्ाठः का्यीन्तरोदयप्रकारतेति । 
कार्यान्तरोदयेति पूवैवत्‌ । प्रकार इत्थमावः रोष इति पर्यायाः | तेन शेषतेत्यथः | 
स्मरणोदये हि मनः करणं सैस्कारः देष इति विवक्षामाश्चित्य काययान्तरेऽप्य्थप्रत्यये 
वर्णानां कारणता संस्कारः शेष इत्यश्रित्योक्तमिति वेदितन्यम्‌ । न प्रतीतेति। 
केवरुस्मृत्युदयप्रकारतादश्नात्‌ । तथापि न कार्यान्तरोपजनगेचरसामर्ध्यमिति । 
कायीन्तरेति पूर्ववत्‌ । कार्यान्तरस्य य उपजनस्तद्वोचरं सामर्थ्यमिति । प्रतिरष्यते 
केनचिदिति । न केनचित्परतिरुध्यते बायैत इत्यन्वयः । संभवति द्येकस्याध्यनेकत्न 
सामर््यं कमवत्सयोगविभागयोः । न च दाहपाकविभागेन वहेभदः । तदय्युक्तम्‌-- 
“यद्यपि स्मृतिहेतुतं संस्कारस्य व्यवस्थितम्‌ । 


(+ 


कार्यान्तरेऽपि सामथ्यै न तस्य प्रतिषिध्यते |” इति । 


उपरसहरति--तस्मादिति । प्रमाणविरोधामावादित्यथः | कायौन्तरपर्किल्पितसत्ता- 
कस्येति । कायीन्तरेण स्मरणेन परिकल्पिता सत्ता यस्येति विग्रहः । संस्कारस्यैवे- 
स्यवकारेण सस्कारस्योमयवादिसिद्धतां दर्शयति । शाक्तयन्तरपरिकल्पनामात्रमिति । 
यथा स्मरति प्रति संस्कारस्य काचिच्छक्तिः कल्पिता, तथेहाप्यन्या कल्प्यतामिति 
 दरितम्‌। शक्त्यन्तरेति । मात्रशब्देन धर्मिकल्पना व्यावर्तयति । अस्िह विषय इति। 
वर्णेभ्योऽरथप्रतिपत्तौ पृव॑वर्णजनितसंस्कारस्य शक्त्यन्तरकल्पन।मात्रमस्विलयन्वयः | 
कुत इत्यपेक्षायामुक्तम्‌--का्यान्तरदशेनादिति । नैतावता घटाुभवजनितात्‌ 
संस्कारातपटज्ञानप्रसङ्गः । यत्र का्यदशंनं तत्र शक्तिः कल्प्यते, यत्र न दृद्यते तत्र 
न कल्प्यत इति द शनादरौनाम्यां व्यवस्थोपपत्तेसियथैः । एतदुक्तं भवति- सर्वत्र 


नति ययम "रयि ~ 1 





१. रध्येत, क, 


५२ स्फोदसिद्धिः [सक्तमः शकः] 
तदिदमसमञ्जसमिव रक्ष्यते । तथा हि- 


राक्तेः शक्खयन्तरायोगस्तत्र सयप्यदशेनम्‌ ! 
विलक्षणस्योपजनो नाविशेषाच कारणात्‌ ॥ ७ ॥ 


ज्ञान(न्तरोपजनगोचर सामथ्यैमेवात्ममि प्राचीनविज्ञानाहितमवेकं 








हि सस्कारः केव स्मरणमेव प्रसूते । अस्तु विषये कायोन्तरस्यापि टरैनात्‌ 
स्मरणवत्तदपि करोत्येव, का वां क्षतिः इति । तदुक्तम- 


८४ तेन संस्कारसद्धाबो ननेनैव प्रकल्पितः । 
तस्याथेप्रत्ययार्थत्वमदृष्टं केत्ररं कृतम्‌ || इति । 


रखोके चासमिन्नेनेति रब्देन वर्णवादी परामृश्यते, यदि वार्तिककारीय एव 
वासनाक्स्कारपक्षः । अथ तु भाष्यकारीयोऽपि तदनेनेति भायष्कार एव निर्दि्यत 
रति । "तन्न दाब्दः" इति यदुक्तं तदुपसंहरनाह--न तु स्फोटपारिकल्पनेति । 
वर्णान्‌ परिलञ्य “अस्ति स्फोःे वाचकश्चः इति पारैकल्पना । अत्र कारणमाह-- 
कटप्तसत्ताकस्येति । कपा सत्ता यस्य संस्कारस्येति । गक्तिमात्रकल्पनयेति 
मात्रशब्देन शक्तिमन्तं व्यावतेयति | कार्योपपत्तो अर्थप्रतीतिः काम्‌ । अर्थापत्ति 
परिक्षयादिति । अनुपपन्तिदय्थीपत्तमूखम्‌ , सा चान्यथोपपच्या क्षीयत 
इति तन्मूलाथापत्तिरपि क्षीयते ; अतो न स्फोटपारेकल्पना इति । तदप्युक्तम्‌- 


“श्षीणाथोपत्तिरेवं च न स्फोटं परिकल्पयेत्‌” इति । 
एवं च संस्कारस्याथांपत््या हेतुत्वकल्पनात्‌ “संस्काराः षटु यद्रसतु! 


इत्यर्थापततिबाधि तमेवेदवस्थिदगिति । 


एतदपि दुषयति--तदिदमसमन्ञसमिव रुक्षयते। तथा दि-.... .. 


१, 0011166 वा. खं, २, (0101५६4 एव. ख. 


[सक्तबः शकः] गोपाङ्कासषहिता ५५३ 
अयोगादि्युक्तम्‌ इति । असमञ्नसमिवेति इवशब्देन तीकष्णवाक्यलं परिहरति । तथा 
दीव्युपस्कारः। रक्तैः शक्स्यन्तरायोगः इति सप्तमः छेकः । तत्र राक्तरिति संस्कारस्य 
निर्देशः । कथं संस्कारस्य राक्तित्वमित्यपेक्षायां तत्तावदाह--ज्ञानान्तरेति । धीरा 
बुद्धिमन्तः ज्ञानान्तरोषजनगोचरं समर्यं संस्कारमाचक्षते । ज्ञानान्तरस्योपजनो 
गोचरे यक्यति । एवकारेण वस्त्वन्तरत्वं व्यवच्छिनत्ति । अत्मनि प्राचचीनिन 
विज्ञनेनाहितो निवेशो यस्येति । तथा चाह-- 


॥“शक्तिभिः स्वेमावानां व्यवहारानुपातिता । 

तेनान्यदे कालेऽपि रूपे ताभिः स सिध्यति | इति । 

एषा च प्राचीनज्ञानस्य राक्तिः; आत्मनि च तिष्ठति ; कथमन्यराक्तिरन्यत्र 
समवेतीति चेत्‌ , तात्राप्याइुः-- 

५५ ञक्तिः का्ानुमेवत्वाद्तेबोपयञ्यते । 

तद्रतैवाम्म॒पेतम्का स्वाश्रयान्कश्रयापि वा ।॥'‡ इति ॥ 


अथवा अत्मनः शाक्तिः पूवैविज्ञानेन जन्यते, (आब्त्तिमिर्थथा क्षेये संस्कारः! 
इति न्यायात्‌ । भमिन्यञ्यते षा । यथोक्तम्‌-- 


आत्मस्थोन्मीरनं तेन व्यक्तिरस्य भविष्यति इति | 
दाक्तेः प्रतिवबन्धनिवृत्तिवौ तेन क्रियते । तदप्युक्तम्‌-- 


““सर्वावाप्तिसमर्थो वा प्रकृत्यात्मा सदेष्यते । 
कश्चित्तु प्रतिबन्धोऽस्य कमभिः सोऽपनीयते ॥' इति । 


एतत्सर्वमपूवे प्रति उक्तमपि तुल्यन्याधतयात्रापि भवतीति द्रष्ट्यभिति । 
यदि विज्ञानस्य राक्तिः+ यदि वामनः) उमापि दाक्तित्वं सिष्यति ; तदेवात्रोप- 
युज्यते इति शक्तिमद्विरोषो न निर्देष्टव्य इत्यभिप्रायेण सोऽत्र न निर्दिष्ट इ्यव- 


५५४ स्फोटसिद्धि [सप्तमः शोकः] 


सस्कारमाचक्षते धीराः । न च सामथ्यौनां सामथ्यान्तरयोगः, अनवस्थापा- 
तात्‌। अपि च कमव्यतिक्रमभावितपूववर्णसम्पादितसेस्कारसद्धावेऽपि नार्था- 


[य ००००।००।10 क । [1 





गन्तव्यम्‌ | एवं राक्तेतवमुपपाय श्राक्तः राक्यन्तरायोगः' इदयतद्थाचष्टे-- न चेति । 
साम्यानां साम्यान्तरयोग इति शाक्तिपदस्थाने सामथ्यपद प्रक्षेपः पयौयत्वात्‌। अयं 
चाभिप्रायः --सम्थस्य हि भावः सामर्थ्यम्‌ ; न च भावस्य भावान्तरयोगः 
संभवतीति प्रसिद्धतसेवेति । साम्यान्तरेण योगः सम्बन्ध इति । अनेन च 
राक्यन्तरायोग इव्यस्य ₹ाक्खन्तरेण योगाभाव इत्यर्थो दर्दितो बेदितन्यः | 
हेतुमाह--अनवस्थापातादिति । यदि शक्तेः शक्यन्तरयोगोऽद्धीकरियते 
ततः शक्ययन्तरस्यापि राक्छयन्तरयाग इद्यनवस्थापातः । नयु बणौचुभवजनित- 
सस्करेम्योऽथप्रतीतिकार्यदरनात्‌ तेषां तच्छक्तिः कल्पिता $ न ततोऽपि पुनः 
कार्यान्तरं दस्यत इति न तद्विषया राक्तिः कल्प्यत इति व्यवस्थेति । तन्न ; 
वर्णातिर्तशब्दत एवाथप्रतीव्युपपत्तौ न संस्कारस्य राक्तिकल्पना प्रमाणवती | 
प्रमाणं विना स्वातन्त्येण कल्पने कुतो व्यवस्थेत्यभिग्रायः । द्वितीयपादं 
व्याचष्ट--अपि च क्रमेति। क्रमव्यतिक्रमेण मावितेर्निर्मितेरमिव्यक्ञितैवी पूरववर्णैः 
सम्पादितानां सस्काराणां सद्भावेऽपीति विग्रहः । अनेन तत्र सत्यपीति व्याख्यातम्‌ । 
तत्रराब्देन शक्त्यामनः संस्कारस्य परामशः पूर्वश्छोकनिर्दिषटत्वात्‌ , न त॒ रक्तः; 
सुत्यपीत्यनेनान्वयायोगात्‌ इति दर्दितम्‌ । 


अदरनमित्येतद्रयाचष्ट--ना्थाधिगमः समीक्ष्यत इति । अनेन पूर्वेकगतम्‌ 
८अथे धीः! इत्येतस्मकरणादथंधिय इति विपरिणामेन संबध्यत इति सूचितम्‌ | 
हेषमाह--तन्नेति । तस्मादित्यथैः । यतः संस्कारसद्धावेऽप्य्थीधेगमे न भवति, 


भकना कायरः आमना पन्ने री की 


१, 4464 वेदितव्यम्‌. ख. 








नन 





[सप्तमः छेकः] गोपाटिकासाहती ९५५ 


| अ जस न=) भम ५ = भक 





ततेऽसावर्थीधिगमो न तद्धेतुः तद्धेतुकः संस्कारो हेतुथस्येति बहुत्रीहिः । अथवा 
तदा अथीधिगमे परमृद्य षष्ठीसमास एवास्तु, अदसा च संस्कारपरामरोः इति । 


ननु कमभेदे सैस्कारा एव न संवर्तरनिति कुतस्तदन्वयेऽथाधिगमन्यतिरेकः! 
सस्कारब्यतिरेक एष तुं तद्धतिरेकः । तथा हि- क्रममेदे तावत्‌ अर्थमेदः, 
यथा "जरा राज इति । यदा हि सपर्ोऽष्टमः प्रथमः, आचस्वरो द्ितीयः, अन्तःस्थ- 
द्वितीयस्तृतीयः, द्वितीयस्वर चतुथः; तदा पूवैवणजनितसंस्कारत्रयदितीयस्य स्वरस्या- 
न्तिमवयोऽवस्थावाचकत्वमापादयति। यदा पुनरन्तःस्थद्वितीयः प्रथमः, द्वितीयस्वरश्च 
तत्परः, स्पराष्टमश्च तृतीयः, प्रथमस्वरश्च चतुथः; तदा राजतेर्खोण्मध्यममावेन 
प्रथमस्वरस्य दीपतिविधिनिमन्त्रणादिवाचकत्वं संस्कारत्रयेण सम्पदयते । ईददाः 
खट क्रमस्य महिमा यत्तद्वेदात्त एव वणः स्वानुमवद्ररेणान्यादशानन्यादां श्च 
संस्कारान्‌ जनयन्ति । एवं च कचित्‌ सहकारिणोऽपि वणेस्य कचिदन्यतया 
वाक्त्वं समञ्जसं मवति । एवं क्रमभेदे तेषामेव वणौनां परस्परविरक्षण- 
संस्कारजनकःवं कमकृतदेव वैलक्षण्यादुपपयते । एवं च तत्र सत्य्यदरोन- 
मिद्धमित्यत आह-न खघ्विति । कऋमभेदेऽपि प्रलयेकमक्षराणामुपलम्भेः 
प्रमाषिताः संस्काराः परस्परमन्योन्यमातेशेरते । जरेत्यत्रत्याः संस्कारा न रजेदयत्र- 
त्यानतिरोरते, न च राजेत्यत्रव्मा जरेतयत्र्यान्‌ । नान्योन्यस्माद्विरक्षणा भवन्तीति 
यावत्‌ । इदमाकूतम्‌--ते खद्॒वणोः संम्भूय वा संस्कारानादधति प्रत्येकं वा? 
न ताबत्संमूथ, अरसमवात्‌ । अतः प्रत्येकं वैणोलुभवाः संस्कारहेतव इति वाच्यम्‌ । 
जरा रजेत्यत च कऋमान्यतवेऽप्यक्षराणि तान्येव प्रत्यमिज्ञायन्ते । तदनुभवाश्च 
तजनातीयाः संस्काराश्च न विक्षणाः । ततः क्रममेदेऽपि त एव संस्काराः, न तेषां 
करमभेदाद्वेदः । प्रयोगश्च भवति-राजेत्यत्रवयाः संस्काराः न जरेत्यत्रत्येभ्यो विरक्षणाः, 
समानवर्णजनितत्वात्‌ , यथा जरेत्यत्रैव प्रयोगान्तरस्थेभ्यः प्रयोगान्तरस्था इति 


केकयो 





भनि कमः = क भनि = पकणणनममोककृ 


१, 01160 दु. ख, २. स्पषु, ख, 


५६ स्फोटसिदिः [सप्तमः शोकः] 


भिगमः समीक्ष्यते । तज्नासौ तद्धेतुभवितुमदैति। नखलु कऋरमभेदेऽपि 
म्रत्येकमक्षरोपठम्भप्रमाविताः संस्काराः परस्परमतिशेरते । अपि च अन्यत्रा- 
समीक्षितेवेविधस्वभावोऽमिमत एष संस्कारो न विरेषविकलाद्धेतार्देतु- 
मुत्सहते । न च वीतमानः प्रयेकं॑विशेषवन्तः ; नाप्यपरसमवधानमेतान्‌ 


[0 पिर 








कषयम क च क 


नच वैरक्षण्यं प्रमाणान्तरपिद्धम्‌ + येन कारत्ययापरिष्टत्वे स्यात्‌ । 
न॒ चार्थापर्तिविरक्षण्यसाधिका $ अन्यथाप्युपपनतवादिद्युक्तमेव । उत्तरा 
व्याचष्टे--अपि चेति । अथवा न खलु क्रममेदेऽपी्यादि कमविटक्षणस्यो- 
पजनो न कारणाद्त्यस्यांस्य व्याख्यानम्‌ । विरक्षणस्येत्यत्र भार इति चनेन 
व्याख्यातम्‌ । अविरेषेति व्याचष्टे--अपि चेति । अन्यत्रासमी्षितेवंविधस्वमाव 
इति । वणीनुभवजनितेभ्योऽन्यत्रास्मीक्षित एवंविधः का्यान्तरजनकतया विरुक्षणः 
स्वेमवे यस्येति । एतच विलक्षणस्येत्यस्य व्यास्यानम्‌ । वेरक्षण्यं च परामिमत्यो- 
्तमित्युक्तममिमत इति । मवद मिमतत ह्यथ; | विंरोष्यं दितम्‌ एष संस्कार इति। 
एतदा खधिकाररम्यसं सूचयति । न विशेषविकटद्धेतेरदेतुसुत्सहत इति । उप- 
जनो नाविरेषाच कारणात इत्यस्य व्यास्यानमितिं । यथा पू्वीधगतयेर्दैतवोः रेषे! 
दरतः तथात्रापि ददैयति--तन्गासौ तदधेतुर्भवितुमहंतीति । सेव व्याख्या । 
करचिचेष ग्रन्थो न दृस्यते । ननु कमभेद वणं। एव विरुक्षणा विटक्षणानेव सस्कारा- 
नादधतीत्यािद्धतेत्यत आह-न चेति । वणोः प्रत्येकं वातिरायराडिनः, संहता वा? ` 
म तावद्त्येकमिद्युक्तम्‌ । न च वर्णानः प्रयेकं वििषवन्त इति । विशषस्यास- 
त्वात्‌ अनभिमतत्वाच् | द्वितीये विकल्परियो दूषमति--नापीति । अपरसमबधान- 
मिति । अपैवर्णैः सम्भूयावधानम्‌ एककयैन्सुख्यमित्यथः । सक्चिधानमिति बाथ: । 


१, इत्यादिकब्पपि. ख. २. अयं निर्मसर्थायः ४ चि 


[सप्तमः शोकः] गोपाञ्किासहिता ५५७ 


विरिनष्टि, नियतानुपूर्व्यतया असम्भवात्‌ समवधानस्य; निरुदागामिनोः 
खट तदामीमत्यन्तासतोरनतिद्यतया कार्योपजनोपयोगायोगादिल्युक्तम्‌ ॥ 


1 1 ष आ 1 1 तषि 





तथेव कचित्‌ पाठः| एतान्‌ विशिनष्टीति { वणौलने विरेषयुक्तान्‌ करोर्तात्य्थः । 
कारणमाह-- नियताुपून्यतया असम्भवात्‌ समवधानस्येति । नियतमानुपूव्यं 
येषा ते नियताुपू्यौः, तेषां मावो नियतानुपूम्यैता तया कारणेन बणौत्मनां परस्प- 
रस्तमवधानस्यासम्भवादित्य्थः। एष तर्हिं विरेषः-इृत्ता वणैविरेषोपख्न्धिः कचित्‌ , 
अन्यत्र न तथेति $ अत आह--निरुद्धेति । विनष्टाजातयोव॑णयोः तदानीं 
कायीपजनकाटेऽत्यन्तास्ततोरनतिरायतया निरुद्धस्यागमिनो वणीदविशिष्ठतया 
कारणेन विरक्षणसंस्काराख्यकार्योपजनं प्रव्युपयागासम्मवादित्यर्थः । अथवा 
क्रमनियमात्‌ पूरव॑स्योत्तरसमवधानं उत्तरस्य च पूर्वसमवधानं न संमव- 
तीलयुक्तम्‌ । एतदेव विवृणोति--निरुद्धागामिनोः खल्विति । निरुद्धवतेमानकराठे 
नास्जातम्‌ , अजातवर्तमानकाडे नास्ति निरुद्धमित्येवमन्योन्यकठेऽ्यन्तासतेर्वि- 
ठक्षणसंस्कारोपजनोपयोगिषिशेषापरपयायातिरयाधारतवासम्भवात्‌ विरुक्षणसंस्का- 
रोपजनकार्यीपयोगासेभवात्‌ । इत्युक्तमिति । उक्तेश्च “सत्यं स तु विरेषोऽत्र इत्यस्य 
व्याख्यान । न च सेस्कोरण विशेषणमिति मितन्यम्‌ , विरक्षणसंस्कारोत्पत्तय 
एव विरेषान्वेषणादिति ॥ 


॥ इति स्फोटसिद्धिव्यास्यायां गोपार्कायां सप्तमः छेकः ॥ 





(--8 


५, ^ (^ 


५५८ स्फोटसिद्धिः [अष्टमः छोकः] 


योऽपि मन्यते-न खल साक्षाद्धावनानां व्यापारमभिधेयभ्रययविषय- 
मुपेमः, अपि तु ताभ्यः ायित्वेन प्रतिरन्धयोगपद्यभ्यः प्रयवमृष्टसकर- 





1 





1 3 ए 





अन्येषां प्रत्यवस्थानमाह-योऽपि मन्यते ....तदिदमक्तम्‌ ..ज्ञानकार- 
णम्‌ इति । अस्याथेः-पूवैत्र पूवैवर्णंजनितसंस्कारसष्ितान्त्यवर्णवाचकतवस्यैव प्रकारा- 
न्तरत्वात्‌ ध्यादे मन्येतः इत्युक्तम्‌ ; इदानी त॒ सर्येषमेव वणीनां वाचकत्वमिति 
वायन्तरत्वात्‌ ्योऽपि' इत्युक्तम्‌ । भावनानामिति । सस्कारे वासना भावनेत्यनथो- 
न्तरम्‌ । न खट वयमन्त्यवणवाचकवादिवस्साक्षादव्यवध नेनैव व्यापारं मावनाना- 
मभिघेयप्रत्ययविषयमुपेमः । अभियस्य प्रत्ययो विषयो यस्य॒ कार्यतयेति 
बहुव्रीहिः । येन शक्तेः राक्त्यन्तरायोगः' इत्युपारुभ्येमहि । न च वविरक्षण- 
स्योपजनः' इत्युपारम्भः, संस्कारस्य स्पृत्येकहेतुत्वात्‌ । उपेम इति| अम्युपगच्छाम 
इत्यर्थः । अपि विति । किन्तु कि पुनययुंयमम्युपगच्छथेति यावत्‌ । ताभ्य इति । 
भावनाम्य इत्यथैः | पश्चमी चेयम्‌ | प्रत्यय उदेतीत्यन्वयः | स्थायित्वेन प्रतिर्न्ध- 
यौगपयाम्य इति । यावत्‌ कार्योसत्तिस्तावत्काख्वर्तित्वं संस्काराणां तदविदकः- 
प्रमाणदिवावगतमिति भावः । सथायिवेन कारणेन प्रतिरग्ध यौगप याभिरिति 
विग्रहः । प्रल्वभृष्टसकल्वणैरूपत्मेति । पूवैमुचारणवेखायां येषा यानि रूपाणि 
गृहीतानि तानि सवीणि तदनन्तरमन्येन ज्ञानेन समनुसन्धीयन्ते ; तेषां ततश्वाथौ- 
वबोध इव्यमिमानः । तेनायमथः-प्रयवमर्शोऽवगरष्टानां पुनरभ्यवमरो: ; प्रत्यवमृष्नि 
सकरानां णीनां रूपाणि दीरघा्दनि कमादीनि च सकलानि बा ॒वर्णरूपाणि 
पेन । अथवा व्णरूपेति इन्दरतामाश्रिल सन्निधानाच्च रूपस्य वर्विरेषण- 
माध्रिदय प्रयवमृष्टानि सकलानि वणैखूपाणि येनातनेति विग्रहः । स तादश 
आत्मा यस्येति पुनश्च बहुत्रीहिः । अनेन च तत्र सद्यप्यदरोनमसिद्धमिति 
ददीयति । एक इति । अनेनैकग्रययजनितप्राकय्याश्रयलेनैकपदतां द्दोयति । 


1) भग अभरन भ षण कगे कनिति = से 








कम भें भोकने थेमा तानिमे कमनेन क क नरि 


१, तेषा, के. 


[अष्टमः शोकः] गोपाछिकासहिता ५५९ 


वणेरूपात्मा एकः प्र्यय उदेति ; तत्र स एव वा तद्विपपिवर्तिनो वा वणीस्तत्र 
समधिगतसहभावा जनयन्त्यथौवबोधमिति ब्रथा शब्दपरिकत्पनापरिपिमः । 
स्मृतो च सहभावो न प्रयक्ष इति चेत्‌, किमत प्रयक्षवर्तिना यौगपद्येन ? 





प्रयय उदेतीति । वर्तमानापदेशेन स्वस्वसंवेदतां दशयति । 
ननु उदेतु, ततः किमत आह-- तत्रेति । उदये सिद्धे सतीत्यथः । स॒ एव 
वेति } प्रत्यय एव वेल्यथः। उत्तरपेक्षया वाशब्दः | तद्धिपरिवर्तिनों वा वणौ इति। 
तत्र प्रये विपाश्वत॑मानाः प्रकाशमाना इतिं । वादब्द्‌ शच पूवोपेक्षया । वार्तिके च 
“4समस्तवर्णविज्ञानम्‌ ” इति क्चिदुक्तम्‌ ; “तदारूढस्तदा वणाः"? इति 
क्रचित्‌ ; तदनुसोरणायमन्यवस्थावादः-- 


(प्रमाणं वापि रन्दो बा तज्ज्ञानं वा निरूप्यते इति | 


राब्दप्रमाणपक्षमवल्म्न्य तद्विपरर्तिनो वा वणौ इत्युक्तम्‌ । तञ्ज्ञानग्रमाणपक्षम- 
व्न्य प्र्यय एव वेदयुक्तम्‌ । तत्र समधिगतसह भावा इति। तस्िन्‌ प्रलये समधिगतः 
संप्राप्तः सहभावः साहियं येरति विग्रहः । समधिगतः प्रज्ञातः सहभावो येषामिति 
वा | जनयन्त्यथीवनोधमिदि । स एव वेखत्र जनयतीति द्रष्टव्यम्‌ । इति वृथा 
राब्दपरिकल्पनापरिश्रम इतिं । यते द्षटेभ्य एव वर्णेम्योऽ्प्रल्ययः कथञ्चिदुपपद्यते, 
ततो श्रथ सुधेव अत्यन्ताद््टशब्दपरिकल्पनायां मवतां परिश्रमः । यस्य प्रयोजनस्य 
. सिद्धये शब्दः कल्पयितुमिष्यते, तस्य इषटैरे वर्णैः सिद्धत्वादिति । चोदयति-- 
स्मृतौ चेति । चोऽवधारणे । यत््ोक्तं सािस्यं तत्सपृतविव, न पुनः शरोत्रप्रयक्ष; 
प्रयक्षवतौ च रब्दः स्पोटपक्षे वाचकः ; श्रश्चच्छब्दादथे प्रतिपचामह” इति 
ठौकिकी प्रसिद्धरति चेन्मन्यस इव्यर्थः । परिहरति-- किमत्रेति । रकि 


ति भना पडि क 








जुन माकि सव मनम्नय् 


१ ॥ श्रोचप्रतयक्षे. र ।, 


९० स्फोटसिद्धिः [अष्टमः छेकः] 


सवंथाज्ञाने नैषां तद्ये ; तच स्मरणज्ञानेऽस्येव । स चैष प्रययः स्मरण- 
प्रयक्षरूपाभ्यासुमयात्मा सदसद्रणंरूपावमास्यन्त्यवर्णगोचर इष्यते कित्‌ ! 
प्रयोजनमेत्रेदानीं प्रयक्षज्ञानवर्तिना स्फोटावरम्बिना यौगपयेनोपन्यस्तेनेदयथंः | 
अनवसर हि तदुपन्यसनमिदानीमिव्याह -- स्वथाज्ञान इति । अज्ञान इ्यकार- 
प्रट्ेषेण छेदः । सर्वथा सवेप्रकरिण यावन्तः प्रकारा ज्ञाने विन्ते तैः 
सर्वैरप्येषां वणीनां यौगपयेन ज्ञानायुतत्तौ तव्प्रलक्षवतिं यौगप 
स्फोटविषयम्‌ ; अत एव ॒व्णोनां योगपचासम्भवेन स्फोटकल्पने प्रवृत्तत्वा- 
दिव्यथः । इह च केनचिस्रकरेण वणौनां खरूपतो यौगपबमस्येवेदयाह-- 
तच्चेति । तत्‌ वणानां यौगपयेन ज्ञानं वणयोगपयस्य वां ज्ञानम्‌ प्रयेकवणीनुभव- 
जन्यसंस्कारजन्मनि स्मरणज्ञानेऽस्येवेति किं प्रत्यक्षवर्तियौगपथतृष्णया १ न खु 
वणयोगपचे संभवति स्फोटग्रत्यषतल्वकल्पनाब्ीजमस्तीति भावः । अज्ञान 
इव्यत्नत्यं ज्ञानं तच्छब्देन परागरदयते । ताटग्विध्ञानत्वमिति यावत्‌ । कचित्तु 
व्णैयौगपदं तच्छब्देन परामृद्यत इत्याहुः । अन्या व्यास्या- किमत्र 
राब्दव्यवहयरे प्रतयक्षदरत्तिवाचकयोगपवेन ४ कुतः £? स्ैथाज्ञाने, सर्वया 
तस्यानुपठम्मादित्यथः। ज्ञान इति वा छेत्तव्यम्‌ । सवथाथेज्ञानसंभवादिलथैः । एषां 
पुनवैणानां प्रयक्षव्रृ्तियौगपधासंभवे सधैप्र कारेण चार्थज्ञानोदये सति सर्वप्रकारे 
विज्ञाने यौगैप्मध्यैते । न तु ज्ञानविदोषास्था क्रियते । तच स्मरणङ्ञानेऽस्येवेवयु- 
क्तम्‌ । सर्वथाज्ञान इलयेतपूर्वापरामभ्यां तन्त्रेण संबध्यते । एवं प्रत्यय उदेति, तत्र ` 
च वणोना यौगपद्मि्युक्तम्‌ । प्रत्ययमपि देषा विमजनाह--स चैष प्रत्यय इति । 
स्मरणप्रयक्षरूपाभ्यापुभयातेति । स्मरणत्वरूपेण प्रवयक्षघ्वरूपेण चोभय आत्मा 
यस्येति विग्रहः । सदसद्रणोवमासीति । सदसद्वणीवभासनशील इत्यथः । अन्त्यवर्ण- 


काकि पिनकनकमान्नोिममनने=बरनि 





१. म्रव्यक्षकर्पना. ख. २. तच्योगपचं. ख, 


[अष्टमः शोकः] गोपाडिकासा्षिता ६१ 


द अद) न्धिति | ^१,५९ 
अन्येस्तु सकट्वणापरुब्धिनिबन्धननिखिरमावनाबीजजन्मा युगपदाखिठ- 
वणैरूपपरामर्षीं चरमवर्णप्रयक्षोपरन्धिसमनन्तरः स्मरणेकरूपः सङ्गीयते । 
करमसमधिगतात्मसु न युगपदुस्मरणमिलयपि मिथ्या । तथा हि-सकठ्वादि- 


गोचर इति । अन्त्यो वर्णो गोचरो विषयो स्येति विग्रहः । तेन येयं सदूपान्त्य- 
वणैविषया प्रतयक्षा,पर्वषु चातीतेषु स्मृतिरूपा बुद्धिः , सेवारथप्रती तिहेतु- 
रिति मन्यन्त इति इष्यते । कैश्चिदति | वणवादिभिरिति सिध्यति । किञ्चपरेरित्याह.- 

अन्यैस्िति। संगीयते इत्यन्वयः । सकठ्वर्णोपरुन्धिनिबन्धननिखिरभावनाबीज- 
जन्मेति । सकल्वर्णेति कर्मधारयः । वर्णोपरन्धीति षष्ठासमासः । उपटर्न्धिनिबन्ध- 
नेति बह्रीहिः। भावनार्बीजेति रूपककर्मधारयः । सकख्वर्णोपरुन्धिनिबन्धनेभ्यो 
निखिङेभ्यो भावनाबीजेभ्यो जन्म यस्य प्रत्ययस्येति पुमबैहृन्रीहिः । युगपदखिर - 
वर्णरूपपरामराींति । अखिल्वणैखूयेति व्यास्यातम्‌ , सकखवर्णख्येत्यत्र तुल्य- 
प्रकारात्‌ । युगपदखिख्वणरूपाणि परामृशतीति युगपदखिक्वणरूपपरामरशौति। 
चरमव्णप्रतयक्षोपरुन्िस्तमनन्तर इति । अन्तिमस्य वणस्य यत्प्रत्यक्षं ज्ञानं तस्य 
समनन्तर इति । स्मरणैकरूप इति । स्मरणत्वमेकमेव रूपं यस्य 
प्रत्ययस्येति विग्रहः । प्रत्यय इत्यधिकाराद्विरोष्यं सिध्यति । युगपदखिल्वणेपरामर्श- 
त्युक्तम्‌ , तत्र युगपच्वविपर्ययमाराङ्कथ परिहरनाह--करमसमधिगतात्मखिति । 
क्रमेण समधिगतः अनुभूत आत्मा येषामिति विग्रहः । वर्णेष्विति विशेष्यम्‌ , 
. अथवा वस्तुषिति । न युगपदनुस्मरणमिति । मवतीति रोषः । अनुशब्देनाप्षम्भवं 
व्यनक्ति । न हि ऋरमेणानुभूय तदनन्तरमेव युगपत्स्म्तँ शाक्यते, अुभवानुसाश््वात्‌ 
स्मरणस्येति भावः । इयपि मिथ्येति । एषा हि स्फोटवबादिन एतदक्षदूषणे विरिष्टा 
युक्तिरभिमतेव्यपिशब्देन दशितम्‌ । तथा हीव्युपपादनप्रतिक्ञा । उपपादयति-- 


य कषण अ क ॥ 





यमय 


१, प्रतययोपलाञ्च, ख. 


६२ स्फोडाधैद्धिः [अष्टमः शोकः 


नाममिमतं पौर्वापर्यारोचितेष्वपि मवे समुच्यावग्राहि ज्ञानम्‌ ; तदनभ्युप- 
गमे हि तस्रकारानुपातिषु रतं विंशतिरिति समु्चयदशेने विस्‌ 
ध्यते । तस्मच्छ्रोत्रमनोजन्ममिः कमवतीमिरपि बुद्धिभिरवधृतेष्वपि वेणौ- 
त्मसु पुरस्तात्‌ › परस्तादद्वयमक्रममालिख्वर्णरूपावग्राहि स्मरणमवकल्पते । 


| २) पि 





त-क मो यो नन ज तेय कि आ कक 


४, 


सकरेतिं । अथवा मिथ्येत्यत्र कारणमाह--तथा हि सकठेति । यथा हि मिथ्या, 
तथा सति हि समुचयज्ञानमिष्टमित्यन्वयः । ननु कथं तदिच्छया मिथ्यात्वं 
कल्प्यते तत्राह--तदनमभ्युपगम इति । सकख्वादिनाममिमतमिति कतरे षष्ठी । 


(र 


भवेधिति । पूर्वं पौवौपयेण 


ध क (७ पि 


अभिमतमिष्टम्‌ । पौबीप्याखोचितेष्व 


(म 


गृहीतेष्वपीत्यथेः । अपिरब्देन परोक्तविरोधसम्भावनां दशयति । समुचयावमप्राहि 
समुच्रयावभासि । तदनभ्युपगमे सम॒च्याबग्राहिणो ज्ञानस्य स्ववादिभि- 


{५ {4 


रनङ्गीकारे । तस्मरकारानुपातिषिति । तस्मिन्‌ प्रकारे येऽनुपतन्ति, तेषु; कमक्ञते- 


{+ (५ {५ 


वित्यथः | शतं विशतिरेति समुच्यदशनमिति । शतं विंदातिर्व्येवमाकारमित्यर्थः | 
उपसरति -- तस्मादिति । श्रोत्रमनोजन्मभिरिति । न केवलं श्रोत्रमात्रा- 
दासां जन्म, किन्तु मनसोऽपीत्यथेः । यदि मनो न श्रवणवेलायां व्याप्रियते, कथं 
मनसा स्मरणं जन्येत त्वगादिवत्‌ £ यतस्तु मनसैव स्मर्यते, ततस्तस्यप्यनुभवे 
व्यापारः सपुनीयते । यथाइुः-- 


“स्मृतिश्च न मवेत्पश्वद्रहीयात्तन्न चेन्मनः । 
्रोत्रप्रहणवेखायाम्‌ः इति । 


बद्धिभिरिति बुद्धिभेदं दशयति । पुरस्तादबधृतेषित्यन्वयः । परस्तात्स्मरणमिति 
चन्वयः । बुद्धिभिरित्यस्य व्यतिरेकः--अद्रयमिति, कऋमवतीभिशि्यस्या- 


[अष्टमः शोकः] गोपालिकासहिता ६३ 


ततर च प्रतिसंक्रान्तप्रतिषिम्बा इव वणः समीहितकार्य प्र्यनन्तरतां नाति- 
(९ (4 क, (न 


करामन्तीति ठोकिकवचनमपि समज्ञसम्‌ -सब्दादथं प्रतिप्यामहे-- इति, 
शासख्लकारव चनं च-“भावमाख्यतिनाचष्टे" इति । तदिदयुक्तम- 


“य॒दा प्रत्यक्षतः पूवं कमज्ञातेषु यत्परम्‌ । 
समस्तवणैविज्ञानं तदर्थज्ञानकारणम्‌ ॥' इति । 


0, 1 1 1 1 गी 


(५ (४ 


क्रममिति, व्णाःमखित्यस्याखिल्वर्णरूपावग्राहीति, अवधृतेष्वित्यस्य स्मरणमिति 
व्यतिरेकः । एवं च वर्णैष्वनुयुज्यमाना दोषाः परिहृता इत्याह--तत्र चेति । 
तस्मिन्‌ स्मरणे चेतव्यः ¡ अथवा स्मरणप्रवयक्षषूपाभ्यामुभयात्नि स्मरणैकर्पे वा 


(५ 


प्रत्यय इत्यथैः । प्रतिसक्रान्तप्रतिनिम्बा इवेति । तस्मिन्‌ प्रतिसंक्रान्तं प्रतिबिम्बं 
येषामिति । इवरान्देन प्रतिबिम्बसद्भाबोऽपि नैषां पारमार्थिक इति दर्शयति । न 
हमूरतैषु प्रतिनिम्नसम्भवः | एतच्च “तदारूढाः" इत्यस्य व्याख्यानम्‌ । समीहितकाय 
प्रत्यनन्तरतां नातिक्रामन्ति ५न दूरेऽथोवबोधनम्‌ इत्यस्य व्याख्या । 
इति टकिकं वचनमिति “रब्दादथमतिः' इद्यस्य व्याख्या । 
उपलक्षणे चेतदित्याह--शाखलकारवचनं चेति । आचायमतमेव चेदमि- 
त्याह -- तदिदमिति । इति ब्रथा शन्दपरिकल्पनापरिश्रमः' इत्यन्तस्य निब्न्धनस्य 
मूरुमूतम्‌ “यद्व प्रत्यक्षतः? इति वातिकसुपात्तं निबन्धनकृता, तत्रैव समस्ताथे- 
, सूचनात्‌ । रषं तु व्याख्यात भिरेव प्रदशंनीयम्‌। तथाहि--स्यृतो चः हत्यादेः 
“अस्स्व! इत्यन्तस्य व्यस्येये वातिकम्‌-- 

८तन्र ज्ञाने च वणीनां योगपद प्रतीयते । 

नावदयं योगपयेन प्रत्यक्षस्थन तद्भवेत्‌ ।।'' इति । 


ध॒ चैषः' इत्यदः (संगीयते इत्यन्तस्य वातिकद्यम्‌- 


६४ स्फोदकद्धेः [अष्टमः शकः] 

“चित्ररूपा च तां बुद्धं सदसहणैगोचराम्‌ । 

केचिदाहुयया वर्णो गृह्यतेऽन्त्यः पदे पदे ॥ 

अन्त्यवर्णे च विज्ञाते सवसंस्कारकारितम्‌ । 

स्मरणं यौगपद्येन सरवष्वन्ये प्रचक्षते | इति । 
“करमसमधिगतात्मघुः इत्यादेः षविरुष्यतेः इत्यन्तस्य- 

( (~. = १ ® €. , (~ 

सर्वषु चेवमर्थषु मानसं सवेवादिनाम्‌ । 

इष्टं समुचयज्ञाने ऋमज्ञातेषु सत्स्वपि ॥ 

न चेत्तदभ्युपेयेत क्रमदृष्टेषु नैव हि । 

रातादिरूपं जयेत तत्समुचयददनम्‌ ॥' इति वार्तिकद्वयं विषयः । 
(तस्मच्छरोत्रमनोजन्मभिः' इत्यादेस्तु-- 

धतेन श्रोत्रमनोम्यां स्यात्‌ करमज्ञातेषु यपि । 

पूर्वज्ञानं परस्तान्न युगपत्‌ स्मरणं भवेत्‌ ॥ 


तदारूढास्तदा वणी न दूरेऽथौवगोषनात्‌ । 


{५ "अ, 


राब्दादथमतिस्तेन ठौकिकेरमिधीयते ॥" 
हाते दयं विषयः | 
तस्यापि इति । योऽपि खल्वेवं मन्यते तस्यापि वदिन इत्यथैः । रवि 


पुन्तस्येत्यपेक्षायामाह-पूवौपठम्धि . - "अनुमीयते इति । पू्वोपठन्धिभेदेऽपी- 


त्य्टमः छाकः । यन््रकारानुपातिन्यः पूर्वोपरन्धयश्चरमप्रत्ययकारणतयाभिमताः 


मेज 





१, चेतदथैषु, ख. २. बोधनम्‌. ख, 


[अष्टमः शोकः] गोपाल्िकरासदहिता ६५ 
तस्यापि- 
ूर्वोपरुन्धिमेदेऽपि भवेदर्थस्य दनम्‌ 
एकोपरुब्धौ नैतेषां मेदः कश्चन लक्ष्यते ॥ ८ ॥ 
पर्वोपरग्पयोऽपि हि क्रमविशेषवलयः परिग्ररीतामिमतविपरीता- 


तुपू्य अक्रमाश्चेकवक्तृप्रयुक्तव्णविषया विपरीताश्च न पश्वाद्धाविन्यां 
समस्तवणोवमासिन्यायुपरन्धावनुविपरिवतैमानान्‌ वणौसनो भिन्दन्ति; 


लयम म न 





अस्माव्काराल्रकारान्तरेऽपि तद्वदेव चरमभाविन्या समस्तवणैविषयया प्रस्यया 
अथदशनं प्रसभ्येत। कुतः ? यतश्वरममाविन्यामेकोपरुन्धौ सवेस्यामपि न वणौनां 
कश्चिद्विरोष इतिं योजना । पूर्वोपरन्धिमेद इत्युक्तम्‌, तद्ववाचष्टे-ूरवोपङन्धय 
इति । पूर्वोपरन्धयोऽपि हि न वणौपमनो भिन्दन्तीत्यन्वयः । अभिमतं प्रकारं 
ददीयति-- क्रमेति । येन क्रमेण वृद्धव्यवहारे वणौ वाचकतयावधृताः ; स 
क्रमविरेषो यासां यासु वा ताः क्रमविरेषवत्यः। आकारान्तरं दशैयति-- 
परिगृहयीताभिमतविपरीतानुपूव्यो इति । पारगरृहीतममिमतादुपुन्यविपरीत- 
मानुष्यं याभिरिति विग्रहः । यथा जरेति विवक्षिते राजेति अन्यस्य प्रकारान्त- 
रस्य कथनम्‌ । अक्रमा इति । युगपन्नानावक्तप्रयुक्ता इति सिध्यति । यथोक्तम्‌-- 

“ध्वोगपद्यं त्वराक्यलानैव तेषामिहाश्चितम्‌ । 

वक्तुसेदश्च तत्र स्यात्‌ > > > > > | इतिं । 

अभिमतस्य प्रकारस्य कथनम्‌--एकेति । एकेन वक्त्रा प्रयुक्ता 


वणी विषया यासामिति विग्रहः । प्रकारान्तरकथनं विपरीताश्वेति । 


अनेकवक्तृ्रयुक्तवणैविषया इव्यथः । सक्रमका ईति सिष्यति । 
(-- 9 


६६६ स्फीटसिष्धिः [अष्टमः शोकः 


असेप्राप्ननिरन्वयनिरुदधयोरविशेषामावादिव्युक्तम्‌ । एकोपरुग्धौ तु योगपया- 
च्ायुपूर्विको विरोषः। न चेदमिह समीचीनम्‌-उपलम्भगोचरमिदं योगपचम्‌ ; 
नोपरभ्यविषयम्‌ ; उपम्या हि वणौः कमाविशेषमाज एवैकया प्रस्यया 
प्रस्यायन्त इति । तथा हि- स्वतो वणौ नियतया विभुतया च न देब- 


त तमम 0 1 








अथवा परिगृहीतामिमतविपरीतातुपृव्यौः पूर्वोपरन्धौविंशिनष्टि--एकवक्तू- 
प्रयुक्तवणैविषया इति । अक्रमाः पूर्वोपरब्धीर्विरिनषि--विपरीताश्चेति । 
युगपन्नानावक्तृप्रयुक्ता इत्यथैः । पश्वाद्वाविन्यामिति । एकैकवर्णानुभवसमन - 
न्तरभाविन्यामित्यथः । समस्तवणावमासिन्यामिति । समस्तान्‌ व्णोनवमासयतीति 
समस्तवणांवमासिनी तस्याम्‌ । उपरन्धावसुविपारवर्वमानान्‌ वरणीलमन इति । 
अनेनेकोपङन्धिन्यौख्याता । एतेषामित्यस्य चार्थो दित इति वेदितन्यम्‌ । 
हेत॒माह--असंप्रपिति । असंप्राप्तमनागतमजातमित्यनर्थान्तरम्‌ । निरन्वय- 
निरुद्धमनन्वयनिरुद्धं॒ चैकमेव उत्तरेणासंबध्य निरुद्धमित्यथः । इष्युक्तमिति 
च पूववत्‌ । क्र पुनरियं सहायता इत्यतरोक्तिरिति भ्याख्येयम्‌ । 
ननु सत्यमन्यः कश्चन विरेषो न रक्ष्यते, आनुपूर्वीनि मित्तकस्तु विषो 
ठक्ष्यत॒एवेत्यत्राह--एकोपटभ्धौ विति । एकशब्दसूचितं हैतं दरयति-- 
योगपचादिति । आनुूर्विक इति । अनुपर्वशब्दादानुपूर्व्यशब्दाद्रा “स्येकः?' 
इति । आयुपू्वीत इति कचित्पाठः । यौगप चानुपू््यं च नैकत्र संभवतः, ` 
विरोधात्‌ । यौगप चाङ्गीक्रतम्‌ , “स्मरणे योगपवेनः इत्युक्तत्वादिति मावः । 


रा्कन्तरमप्युत्तरर्धन व्यावतंयति--न चेदमिति । न चेदं वक्ष्यमाण- 
सुत्तरं इास्मिन्‌ दूषणे पारहारत्वेने कथ्यमानं समीचीनमिषयर्थः । इदं शब्द- 
निर्दिष्टमेव दशयति--उपटम्मेति । उपरुम्भगोचरमिति बहरीहिः उपरम्य- 


[अष्टमः छोकः] गोपाछ्किासषिता &७ 


निबन्धनं नापि काटठनिबन्धनं परापरभावमनुपतन्तीति म्रख्याननिबन्धन 
एष सयुपाश्रीयते । तकेदमद्रयमक्रमस्‌ , यद्विपरिवतिनस्तेऽथेप्रयय- 
हेतवः । न चैदं पूर्वोपरुब्धिसबन्धिनीं परापरतां गोचरयति, वणीवरुम्बि- 


[1 1 क । 


विषयमिति च । कथं नोपठभ्यविषयत्वम्‌ £ तदाह-उपरम्या हि वणां इति । 
करेमभेदभाज एवेति । मेदो षिषः ; तथा च क्षचित्पाठः । एकया प्रख्यया 
प्रस्यायन्त इति । अनेनोपरम्मगेचरं यौगप दरितम्‌। एवं च क्रमयोगपचयो- 
विंषयमेदान कश्चिदोष इति इदमपि न समीचीनम्‌ । अप्तमीचीनतप्रतिज्ञायां 
कारणं वक्तुमारमते--तथा हीति । वणौ हि स्वतः स्वरूपेण न देशनिबन्धनं 
परापरभावमनुपतन्ति, नापि काछनिबन्धनं परापरमावमनुपतन्ति । नियतया 
विभुतया चेति विपरीतक्रमेण संबध्यते । नित्यत्वा काङनिबन्धनम्‌ , विमुतान्न 
देशनिबन्धनमिति । इति प्र्याननिबन्धन एष समुपाश्रीयत इति । इति देतोः 
प्र्याननिबन्धनः प्रल्यानकारणक एष दे्ानिबन्धनः काट्निबन्धनो वा प्रापर्‌-, 
भावः समुपाश्रीयते, न स्वखूपकरेत इति । वणौनां हि पूर्वदेशे शब्दः, 
अपरदेरे इन्दः, पूर्वकाटीनः उन्दः, उत्तरकाटीनः इाब्दः, इति पौवपयप्रतीतिः 
प्र्याननिबन्धनेति समुपाश्चीयते युष्माभिरिति । ततः किमित्याह--तच्ेदमिति । 
` प्रल्यानमिति । अद्वयमक्रममिति व्याख्यातम्‌ । तचचेदमिवयुक्तम्‌ , तदेव दरौयति-- 
यद्धिपशि्तिन इति । यस्मिन्‌ प्रख्याने विपरिवतेमाना इति । ते वणौः | 


क) 


अधप्रलययहेतव इति षरठसमासः । ततः किमिल्याह--न चेदामिति | चरमं प्रद्या- 


क {५ (५, 


नमि्यधेः । पूर्वोपर्न्धिसंबन्धिनीमिति । पूर्योपरन्धिगोचरामित्यथः । परापरतां 


५७ 


गोचरयतीति पैरवीप्य॑ विषयीकरोतीति । कारणमाह--बरणोवटम्बित्या तदुप- 


६८ स्फोटसिद्धिः [अष्टमः शोकः 


तया तदुपरुब्धीनामविषयीकरणेन ; न चास्मीहितावध्यवधिमद्धावं 
पौर्वापर्यं प्रयेतमरहेति ; न चैकस्मि्नानावणौवयवातमनि पदे भिन्नमवध्यवधि- 


ककि "कनके क केनेमे कत भ धेनः ककय छनकमोभोषििक भन नयेन्न जोकाण्ेदोकिकतकमकेनि भकमककनभिनके+ == क 





कपय्‌ 





हि ॥ 1 [वी 


ङन्धौनामविषयीकरणेनेति । इदं हि वणौनवरम्बते । तथावभासात्‌ तदुप- 
ब्धीनां पूरवासामुपर्ग्धीनामविषयीकरणेनाविषयीकरणादिवयथः । अथवा तदुप. 
ठन्धीनामविषर्याकरणेनात्मनेति सिध्यति । पूर्वोपटन्धयो &ि व्णीनिवावलम्बन्ते, 
नास्ाने विषयीक्ुवन्ति । यथोक्तम्‌ “श्ञाते त्वनुमानादवगच्छति!? इति, ¢'सत्यं 
रवं बुद्धिरुसचते, न तु पूर्य ज्ञायते" इति च । पू्मै च वर्णबुद्धवनु- 
भवामावे कुतस्तत्स्मरणम्‌ , कुतस्तरां च तत्संबन्धिन्याः परापरतायाः स्मरणमिति 
मावः । हेत्वन्तरमपि दशेय्राह--न चेति । अथवा ननु स्वयंप्रकारापक्षे 
विषयीकरणमस्त्येव । तत्र कि गोचरयति ° नेत्याह--न चेति । असमीहितावध्य- 
व्रधिमद्धावमिति । यस्मात्‌ परमपरं च सोऽवधिः ; यत्पुनः परमपरं च तदवधि- 
मत्‌ । असमीह्ितोऽनपेक्षितः अवभ्यवधिमद्भावो येन चरमक्ञानेन तत्तथोक्तम्‌ । 
रियाविरोषणं चैतत्‌ , पौवोपयमित्यस्य विशेषणं वा । प्रतयेतुमर्हतीति । इदमिवयेव 
संवध्यते । ननु सोऽभ्यपेक्षयताम्‌ , किं नः छिन्नम्‌ £ अत आह-न चेति । 
अपेक्षित क्षमत इत्यत्र बीजं नानावणाबयवात्मनीति । नानाभूता वणौ अवयवा 
यस्यात्मनः स नानावर्णीवयव, ताद्गातमा रूपं यस्य पदस्य तत्तथोक्तम्‌ । अपि- | 
राब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । यद्यपि नानामूतेषु बणोवयवेषु भिनावध्यवधिमद्धावपेक्षा शक्यते 
तथापीत्य्ैः । नेति । निषेधे बीजमेकस्मिननिति । यद्यपि नानावणीत्मकं पदम्‌ , 
तथाप्येकमेव यथानेकतन्तारन्धः पटः ; न चैकस्मिन्‌ पदेऽवध्यवधिमद्धाव- 


मपेक्षितुं क्षमते । इदमेव संबध्यते । कुतः पुनरेकस्मिमवध्यवधिमद्भावं 


[अष्टमः शोकः] गोपाटिकासषिता ६९ 


मद्धावमपक्षितुं क्षमते ; प्रतिवणौपरम्मनप्रमावितानि च भावनाबीजानि 
कामं सहतिसमासादनादेकमनेकावरम्बि स्मरणं अनयेयुः, तावता 
चरितार्थेभ्यो नापरो वणांत्मसु विशेषो भ्यते । तथा च सति यथाकरथ- 
चित्‌ पुरस्तादधिगतसंवेदनेभ्यः सकलसस्कारजन्मनि चरमसमधिग- 


1, 8. 1 । १ 


नयपेक्षितं क्षमते चरमज्ञानम्‌ £ अत उक्तम्‌--मिनमिति । भिना ह्यवध्यवधिम- 
द्रावः । न चैक्यमेदयोः सह सम्भवः, विरोधात्‌ । वणावथवनानावे तिरोभूते 


'गौरियिकं पदम्‌ ' इति प्रस्यावतरति यथा घटावयवेष तिरोभूतेष्वेकं महत्मलक्षमिति । 


ननु भवद्विः क्रमसमधिगतात्मघ्चु न युगपदयुस्मरणमिवयवोच्यताम्‌ 


(५ 


न पुनस्तदभ्युपगम्य करमद दीनं प्रतिषेदध राक्येते ; कथं हि क्रमव्ु॒स्मयेमा- 
णेषु क्रमो न स्मर्यत इति प्रतिज्ञातं शक्यते । अत आह-- प्रतिवर्णति । 
प्रतिवणे यान्युंपरम्भनानि तैः प्रमावितानीति । मावना्बीजानीति कमधारयः । 
काममिति । न तावता करमस्षमधिगम इति भावः । संहतिसमासादनादिति । 
एकस्मिननात्मनि निरन्तरमुपजातर्बणालुमवैस्तत्रैव जन्यमानानां भावनाबीजाना- 
मन्योन्यं संहति संघातं प्रापितत्वादिति । एकमिति । संहतत्वात्‌ । अनेकावरुम्बीति । 

नानाव्णानुमवग्रमावितत्वादिति । स्मरण जनयेयुरति । काममित्यत्र संबध्यते । 
| यदि जनयेयुस्तर्हिं सक्रमकवणेविषयं जनयन्ति । नेत्याह-- तावतेति । सकठ- 
वर्णीविषयैकस्मरणजननमत्रेणेत्यथः । चारितर्थम्य इति । कृतप्रयोजनेम्यो भावना- 
बीजेम्यः सकारादिव्यर्थः । नापरो वणीतसु विशेषो ठम्यत इति । अपरः 
आनुपूर्विको रम्यत इति ! एवंवादिना भवतेति , अथवा छङकिवेन प्रतिपन्ेति । 
इदमाकूतम्‌-- चरमक्ञानस्य क्रमविषयतवं तत्कार्यात्‌ प्रकाशात्‌ किसुनी- 


७० स्फोटसिद्धिः [अष्टमः शेक! 


मेऽतिशयविरहादर्थपरिच्छेदः स्यात्‌ ; न चैवं दस्यते । ततस्तदतिरिच्य- 
माननिमित्तावाप्रजन्मायमित्यनुमीयते इति । 


अनेनेतदप्यपाक्ृतं मवति- 


“इत्थं कमगृहीतानां युगपयाथवा परा । 
थितिः सा कारणं त॒ स्यान्नियमथेधिय प्रति ॥' इति । 


पायय काणा न जाना जि कान ० का [ ति षि 1 1 पः । | 0) 


यते, उत॒ तत्कारणाद्भावनार्बजसद्वातात्‌ 2 न तावत्‌ कायौत्मकारात्‌ ; 
क्रमस्य तल्लाप्रतीतेशतयुक्तमेव । न च मावनाबीजसद्वातस्यनेकावरुम्बिस्मरण 
हेतलाय करमविषयत्वकल्पना , तस्य वर्णसङ्खस्पृतयैव चरितार्थेनाथोपत्तिपरि- 
क्षयादिति । ततः करिमिव्याह--तथा च सतीति । यथाकथचिदिति । “ यावन्तो 
यादृशाः ” इ्युक्त्रकारविरहेणापीत्यथः । पुरस्तादधिगतस्वेदनेम्य इति । 
चरमसमधिगम इति वक्षयमाणपिक्षया पुरस्ताच्छब्दः । पुरस्तादधिगतं 
प्रष्ठ स्वेदनं येवरणैस्तेम्यः सकाशादिति । अथैपरच्छेदः स्थादित्यन्वयः । 
कथभूतेम्य इत्यत उक्तम्‌-सकलसंस्कारजन्मनि चरमसमधिगम इति 

सकरेभ्यः संस्करेभ्यो जन्म यस्येति बहुव्रीहि; । चरमसमधिगम इति 
कर्मधास्यः । आषूटेम्य इत्यथांत्‌ सिध्यति । कुत इव्युक्तम्‌--अतिशय- | 
विरहादिति । परगृहयीतामिमतानुपूष्यपूर्वोपरग्धिसमनन्तरचसर्मविक्ञानेऽप्यतिराय- 
विरहादस्यापि तत्तुल्यत्वादि्य्थः । अनेन च पूवार्घो व्याख्यातः । 
भवेदिलयस्याभिग्रायमाह-- न चेति । सुगमो म्रन्थः | अस्खवेम्‌ ; भवतस्तु 
किमायातमत आह- तत इति । यत एवं वण॑न्वयेऽप्यर्थपरिष्छेदग्याभेचारस्तत 


इत्यथैः । तदतिरिष्यमाननिमित्तावाप्तजन्मेति । वर्णेम्योऽतिरिच्यमानाननिमित्तादवाप्त 


[अष्टमः शकः! गोपाडिकासहिता ७१ 


मेदाभावािरानन्तरास्तमितायुपजातानामशेषात्‌ ; अपति तदन्वये 
कर चित्सदा प्रतीतिप्रसज्ग इति । 


[अ फे 0 1 [ षि 


जन्म येनार्थपाश्च्छेदेन स तथोक्तः । अयमथपारैच्छेदः । अत्र च पूर्वोपर्ब्धयः' 
इत्यादिना उक्तम्‌? इत्यन्तेन पूर्वोपरन्धिमेददशेनपुरस्सरं पर्वोपठन्धीनामेव विदेषत्व 
निराकृतम्‌ । रकोपछ्ब्धौ तु? इष्यादिनोतच्तरर्घो व्याख्यात इति विवेकः । सकख्वणं- 


(५ (0 


विषयचरमविज्ञानपक्षनिराकरणदेवैतदपि किञ्चिदमिमतं सिध्यतीव्याह--अनेन .... 


(0 


प्रसङ्ग इति । अनेनेति । पूर्वोपरन्धिभेदेऽपि, इत्यनेनैव शछेकेनेखथः । अथवा 
चरमविन्ञानाखूढवर्णवाचकलत्वनिराकरणेनेति । इदमिद्युक्तमेव दरंयति-इत्यमिति। 
वार्तिक चेदम्‌ । अस्याथैः-यस्तु खरूपयैगपं वणौनाममिर्षति तस्य तदस्त्येव, 


निखलात्‌ ; न तु तदथप्रतीतिः कारणम्‌ , अगरृहयीतानामग्रत्यायकल्वादिवयुक्तम्‌-- 


°्वणौनां यौगपयेन यदि चावद्यमथिता । 


निव्त्रात्‌ सर्वदा तत्‌ स्यान्न तु कारणता तथा | इति । 


सेमवति वा तस्यापि कथश्चिदरथप्रत्ययहेतुलमित्याह--इत्थमिति । अस्याथः 
--अथवा इत्थं ऋरमगृहीतानां वणीनामनन्तरं युगपदा परा सितिः, सा त्वथधियं 
प्रति कारणं स्यादेव । नित्यं नियतं ध्रुवमिति । कथमनेनास्य निरा- 
` करणम्‌ तदुक्तम्-मेदामावादितिं । ू्ववार्तिकोक्तानित्यत्वात्‌ सर्वदा योगपचात्‌ 
क्रमग्रहणेत्तरकार्माविनो यैगपयस्य भेदाभावात्‌ द्रयोरप्येकलादित्यर्थः । 
ननु कऋमम्रहणोत्तरमाविनी स्थितिस्तदनन्तरेत्यस्ति विरेषः, अत एवाह-- 
चिरानन्तरास्तमितानुपजातानामषिशेषादिति । न हि चिरास्तमितानामनन्तरा- 


स्तमितानामनुपजातानां च भावानां परस्परं कथिद्िरोषोऽस्तीति तयोर्यौग- 


७२ स्फोटसिद्धिः [अष्टमः कः] 


[9 [त ए त 1 1 1 का" व था वक 


[ क ५ 


प्योन मेदः कश्चिदिति । एततपक्षनिराकरणं प्रकृतौपयिक करोति--असति 
तदन्वये कचित्‌ सदा प्रतीतिग्रसङ्ग इति । तदन्वय इति । तस्यामथेप्रतीतविवान्वयो 
यस्येति बह्व्रीहिः । कचित्कस्मिश्ित्‌ । अतः कर्मिश्चिस्स्फोटात्मनि शब्दविरोषेऽ- 
थ॑प्रतीत्यन्वयिन्यसति सदा ब्युत्रमोचारणादिष्वपि व्णानामविशिष्टत्ादथप्रतीति- 
प्रसङ्ग इति । अथवा तदन्वय इति वणतिरिच्यमानशन्दान्वय इयथः । कचिदिति । 
अनन्तरास्तमय इयथः । भेदाभावात्‌ इत्यादि 'अविरोषात्‌' इखन्तेन तुस्यन्यायता 
दरिता ; असतीद्यादि वाक्यान्तरम्‌ । अथवा “भेदाभावात्‌! इल्यादि ग्रसङ्गः' इल- 
न्तमेकं वाक्यम्‌ । कथमेकन्ञानवर्तियगप्यनिराकरणेन क्रमज्ञानानन्तरभविसत्तया 
यौगपद्य निराक्रियत इव्ययेक्षायां तुस्यन्यायतां दशयति--मेदेति । मेदामावा- 
दिति । "नैतेषां मेदः कश्चन छश्षयते › इत्यस्थ हेतोरत्र तुल्यता दर्धिता । “चिर 
इ्यादिना तस्य॒ व्याख्या । अनभिमते प्रकारेऽपि अथंदशेनं भवेदिति 
यदरवार्धेनोक्तं तस्य तुल्यता दरिता “असति तदन्वये कचित्सदा प्रतीतिप्रसङ्गः 
इति । क्रचिदेकस्यामुपर्ग्धौ तदन्वये वणोनां साहियेऽसति सत्तायोगप्मात्रेण 
सदा सर्वदा यावजीवं नैसन्तर्येणार्थग्रतीतिप्रसङ्ग इति शेकस्यैव वा 
व्याख्यानान्तरमिदम्‌ । तदा प्ूर्वोपट्न्धिभेदेः इव्येतवूर्वोपङन्धीनामभिमतानामेव 
चिरानन्तस्तमिताजातत्वमेदेऽपीति भ्याख्येयम्‌ । ^एकोपर्ग्धौ" इव्यतेदानी- 
मेकोपट्ब्धेरेबानङ्गीकरणादियभिग्रायो द्रष्टव्यः । नन्वस्स्येवानन्तरास्तमितेषु 
विशेषः $ तत्रापि खट संस्कारकल्पनमवदयं भाव्येव § करमगृहीतवर्णोपजनित- 
संस्कारसहिततदनन्तरवर्तियौगपवे कारणमिति । हन्तैवंवादिनं प्रति श्वाक्तेः ` 
शाक्खन्तरायोगः' इत्यादिकं पुनरपि पल्यतामित्यभिप्रायः ॥ 


इति स्फोटसिदिन्याख्यायां 
अष्टमः शकः ॥ 





[नवमः शोकः) गोपालिकासहिता ७३ 


न॒ च समुचयज्ञानोपारोहिवर्णनिबन्धनाथबोधामिप्रायम्‌-- 
शब्दादर्थ प्रतिपद्यामहे-इति, नापि शब्दजालयमिप्रायम्‌ । तथा हि- 


नेक्षिता जातिशब्दानां समुदायानुपातिता । 
जातिमाचक्षते ते हि व्यक्तीवां जातिसङ्ताः ॥ ९॥ 


ण नणि मौ क ण आणि मोमा न भो प पमनम यणो 


यच्च पृवमुक्तम्‌ "छोकिंकं वचनम्‌ ' इत्यादि तत्राह--न च. .वचनो- 
पपत्तिः इति । अस्याथः -- प्रलेकज्ञानानन्तरं यत्समुचयज्ञानं तत्नोपारोहिणो 


ककः 


वणी निबन्धन यस्य तद्रामर्थबोधमभिप्रतयेसयर्थः । रब्दादधामव्युपलक्षणम्‌ | 


(~ 


राक्लकारवचनस्यापि तुन्यन्यायत्वादिति तत्कारणत्वनिषेधादिति च भावः| 


एवं कारकविभक्तेरनुपपतिरुक्ता । एकवचनानुपपत्तिमप्याह--नापि शब्द- 
जाव्यमिग्रायमिति । शब्दादरथ प्रतिप्ामह इत्येनद्व । यथा कारकांरे समुच्यज्ञानो- 
पारोहिवर्णनिबन्धनाथबोधामिप्रायमेतद्र चनं न भवति तथा वचनांरे जाव्यमि- 
प्रायमपि न भवतीत्यभिप्रायः । नापि शब्दजत्यभिप्रायमित्यस्योपपादनारथ 


उत्तरग्रन्थ इति सूचितम्‌--तथा हधत्यनेन । नेक्षितेति नवमः; छोकः। 


उपलक्षणं च-- नापि उन्दजाघ्यमिग्रायमिति, नापि रब्दव्यक्त्याभप्रायं, 
- नापि समुदायाभिप्रायं नप्यन्त्यवर्णाभिप्रायमिति । कचित्तु नापि शब्दन्यक््य- 
भिप्रायमिति पाठः , तत्राप्युपक्षणत्वमेव । अत आह--न तावदिदमिति । 
अथवा न च समुचयज्ञानेव्यादिनापि शछक्ग्रतिपाचार्थोपन्यास एव । नापि 
वर्णसमुदायाभिप्रायमिति विवक्षिते समुच्चयक्ञानोपारोदीत्यनेनैकबुद्धप्राह्यतया 
करोडकृताना समुदायत्वसंमवं सूचयति अगरबोधेन्यनेन, एककायतयेति । 


न॒ च समुच्येत्यदेः कृतस्नस्याथैस्य प्रतिपादक. शरक इ्युक्तम्‌--तथा ह्वीते । 
(--10 


¢ (५ ४ 
७४ स्फोटतिदिः [नवमः शोकः 


न तावदिदं श्ब्दजाव्यमिग्रायम्‌ ; न शब्दजातितोऽथैम्रतीतिः, 


गवाश्वादिपदेषु तदविरेषादमिषधेयाविरेषप्रसङ्गात्‌ । न चानुपाध्ितव्यावृत्तयो 


[1 
रिषाम रीष) षणि 


छोकेन च राब्दाद्थाच्च प्रतिपायत इति द्रष्टव्यम्‌ । अथवा न च 
समुचयज्ञानोपारोहिवर्णनिबन्धनाथबोधामिप्रायं रशब्दाद्थं॑प्रतिप्ामह इतीदय- 
स्थानन्तरम्‌- नापि रब्दव्यक्त्यमिप्रायमिति वा, नापि राब्द जाद्यभिप्रायमिति 
वा भ्रन्थो नास्येव ; प्रतिपद्यामहे इति । तथा हिः इलव पाठः; । तथा च 
समुदायामिग्रायत्रनिराकरणाथः छोक इति सूचितम्‌--तथा हीत्यनेन । 
अत्र॒ च जात्यादीनां किं वाचकमिति विकल्पोऽन्तणीतः' ¡ तत्र जातिपक्ष 
तावनिषेधति--न तावदिदं रब्दजात्यमिग्रायमिति । इदं कौकिकं वचनम्‌ । 
कारणमाह- न शब्दजातितोऽधश्रतीतिरिति । अर्प्र्यायकस्य हि “शब्दात्‌ इति 
निर्देशः, ्रतिपामहे' इति समभिव्याहारात्‌ । न च शब्दजातितोऽथ- 
प्रतीतिरियमुपपच्ते ; अतो न॒ तद्विषयं वचनमित्यथेः । कुत इत्याह-- 
गवाश्वादिपदेर तदविरेषादमिधेयाविशेषप्रसङ्गादिति । गवाश्चादिपदेषु भिना- 
मिधेयेषु रब्दजातेरतरिशिषटत्वाद्नपदस्य गोरप्यभिधेयः स्यात्‌ गोपदस्याश्चोऽपि । 
न हि कारणस्यावेक्षण्ये कार्यवेकक्षण्यं युज्यते । यथाइः--. 


“तदतद्रूपिणो भावास्तदतदरुपहेतुनाः ।› इति । 


ननु व्यक्तय एव वाचिकाः, अतो नोक्तदोषः ; वचनं तु तासां विरेष- 
खूपम॑विंवक्षिल्वा जाद्या्मनैवोपचर्य प्रवर्तते ; तते नोक्तदोष इति तत्राह--न 
चानुपाश्रितव्यात्तयो व्यक्तयो जत्यात्मना निर्दिदयन्त इति साम्प्रतमिति । अनुपा- 
श्रिता अविवक्षिता ग्ाइृततिर्थघवणेव्यक्तिषुतास्तथोक्ताः । जात्यात्मना 
निरदिस्यन्त इति रनब्दात्‌” हत्येवमिति सिध्यति । न चेति साम्प्रतमिखन्वयः । 





0 





१, अन्तर्नतिः. क. ख, २, अविवक्षितत्वात्‌, सख, 


६ 


[नवमः छोकः] गोपाठिकासहिता ७५ 


व्यक्तयो जात्यातमना निर्दिस्यन्त इति सम्प्रतम्‌ , वर्णव्याक्तेपामानाषि- 
कएण्यदशीनात्‌-गोशब्दादर्थं प्रतिपद्यामहे--इति । नापि शृब्दग्यक्त्य- 
भिप्रायम्‌ , तद्धेदात्‌-गोशब्दात्‌--इलेकवचनामुपपत्ते; न हि व्यक्ते 
विशेषपरास्तदभिषायिसमानाधिकरणधृत्तयो जातिशब्दा जाति्ख्यामतु- 


जि सकी कम्पे पकः णि 


इतिशब्दनिर्दिष्टं दरितमनुपाभ्रितेव्यादिना । साम्प्रतं युक्तमिय्थः । असम्प्रतत्वे 
कारणमाह--वर्णव्यक्तेसामानाधिकरण्यदशनादिति । वर्णव्यक्तिभिः गन्दशाब्दस्य 
सामानाधिकरण्यदर्यनादित्यथैः । कथमित्याह-गोराब्दादथं प्रतिपबामहे 
इतीति । गकारादयो हि शब्दजतिव्यक्तयः ; गोरब्दादिति च कर्मधारयः । 

दवितीय कल्पं दूषयति-- नापि शब्दग्यक्त्यमिग्रायमिति । अत्रापि 
रोकिकं वचनमिति सिध्यति । कारणमाह-तद्वेदाद्वोशब्दादिलेकवचनानुप- 
पत्तेरिति । तासां गकारादिशब्दव्यक्तीनां भेदाद्रोराब्दाद्रकरिकारविसजे- 
नीयदाब्दादिवयेकवचनानुपपत्तेरति । बहु बहुवचनप्रसङ्गादिति मावः । 
ननु यथा राजसुयश्चब्दः समुदायिपरोऽपि समुदायसंख्यामनुरुष्यते 
तथा शब्दराब्दो व्यक्तिपरोऽपि जातिसंख्यामनुरुष्यताम्‌ , अत आह-न 
हि व्यक्तिविरेषपरस्तदमिधायिसमानाधिकरणड्त्तयो जातिशब्दा जातिसंख्यामनु- 
रुष्यन्त इति । नहि जातिशब्दा जातिसख्यामनुरुष्यन्त इत्युक्ते 


, (तावदेको ब्रीहिः सुनिष्पनः” इव्यादिग्रयोगविरोधाद्रयक्तिपर। इत्युक्तम्‌ | 


व्यक्तिमात्रपरत्वेऽपि “श्राह्मणो न हन्तव्यः” इ्यादिषु जातिसंख्यादशेना- 
द्रथक्तिविशेषेत्यक्तम्‌ । व्यक्तेषिरोषपरतेऽपि ग्यावृत्यनुपाश्रयणेन शब्दात्‌ इ।त 
जात्यात्मना निर्देशस्तमवात्‌ गेोशब्दादथे प्रतिपद्यामहे इति वचनषिरषोपादानात्‌ 
तदभिधायिसमानाधिकरणदृत्तय इत्युक्तम्‌ । तदभिघायिनां व्यक्त्यमिधायिनां 
शाब्द विरोषाणां समाने अधिकरणे वाच्ये वृत्तिः प्रदृतिर्यषां जातिशब्दानां , ते 


७६ स्फोटसिद्धिः [नवमः छेकः 


स्यन्ते ; न जातु भवति - देवदत्तयज्ञदततौ त्राह्मणः--इति,-- धवखदिरौ 
वृक्षः--इति वा । नापि समुदायाभिप्रायम्‌ , जातिरष्दानामेकेकन्यक्ति- 
समवायेन जतिः समुदायनिवेशशल्यतया तदनुपातसामथ्यामावेन; ते हि 


कयोः पयोभि भं गिभ गणाना 





जमो ज णन क वि णण कभक [कभ नधान 


तथोक्तः । त्रैवोदाहरणमाह-- न जातु भवति देवदत्तयक्ञदत्तो ब्राह्मण इति 
धवखदिरौ वृक्ष इति वेति । प्राणिविष्ये देवदत्ते्युक्तम्‌ , अप्राणिविषये 
धवेति । अथवा यो ब्राह्मणशब्दं जतिरशाब्दं नानुमन्यते, तं प्रति धवेव्युक्तम्‌ । एवं 
शछोकस्याभिम्रायो दश्चितः । संप्रति शछोकोक्तमेव समुदायाभिप्रायर्लेनिराकरणम- 
सुसन्धत्ते-- नपि समुदायाभिप्रायमिति । अत्रापि ठोकिकं वचनमिति सिध्यति । 
छोक व्याचष्टे--जातिरब्दानामेकैकव्यक्तिसमवायेन जतिः प्मुदायनिवेशद्यून्यतया 
तदनुपातसामध्यीमवेनेति । जातिशब्दानां तदनुपातसाम्यामावेनेत्यन्वयः । 
तदनुपातसमध्याभावादिलर्थः । समुदायानुपातिता नेक्षिता इव्यनुपर्ष्धि- 
रुपन्यस्ता । समुदायानुपातित्वं चानुपातसामभ्यमेव ; अतोऽनीक्षणात्‌ सामथ्यौ- 
भावो विवक्षित इति कृलोक्तम्‌--तदनुपातसामधभ्यामावेनेति । जातिश्चब्दामां 
तदनुपातसामभ्यमिवनेखनेनेतत्ताबदुक्तम्‌--जतिरन्यलात्‌ तावन्न जातिरब्देन 
समुदायस्याभिधेयता सेभवतीति । समुदये जातिसमवायाभावाचच समुदायस्य न 
जतिराब्दामिधेयतेति दरीयन्नाह--जतेः समुदायनिवेश्ुन्यतयेति । समुदाये 
निवेशः समुदायनिवेशः, तेन शून्या जातिस्तस्या जातेः समुदायनिवेशदयूल्य- 
तयापि कारणेन न जातिशब्दानां समुदायासुपातस्ताम्यैमिति । नयु 
जते: समुदायनिवेरशूल्यतासिद्धा ; सर्वव्यक्तेषु समवेता हि जातिः ; अत 
आह--एकैकल्यक्तिसमवायेनेति । जतिसियर्थात्‌ सिष्यति, तन्त्रेण वा । 
न॒हि जातिन्वक्तिषु व्याक्तञ्य वर्तेते, कि तु प्रतिव्यक्ति कृत्स्नपस्सिमाप्ता ; 
अतो न समुदायनिवेशशङ्कावकादा इति । 


[नवमः शोकः] गोपाड्कासहिता ७७ 


जाति तद्वती व्यक्तीर्निमित्तरूपोपादानेनाचक्षते, न समूहम्‌; न दहि 


जनन गुरा नोनि काणक क भमवनम चनकुेनिनाण्णकटि 


५ न राबख्याद्वेबुद्धिस्ततोऽन्याट्म्बनापि वा | 
तद भवेऽपि सद्धावाद्भटे पार्थिवबुद्धिवत्‌ ॥ 


प्रयेकसम्बेताथेविषया वापि गोमतिः । 
प्रत्यकं कृत्ख्रूपलात्‌ प्रलकव्यक्तेबुद्धिवत्‌ ॥ 


परयकसम्वतापि जातिरेवौकदयुद्धितः ॥" 
इति-- न्यायदेकैकन्यक्तेसमवायश्च सिद्ध एवेति । 


ननु जतित्वं जातिसमवायं चान्तरेण समुदायात्मन्येव जातिशब्दा वर्त- 
न्तामित्यत आह-ते हि जातिं तदवीवीं व्यक्तीर्निमित्तरूपोपादानेनाचक्षत इति । 
अनेन चोत्तरार्धव्याख्या प्रस्तुता । ते हीति । जातिशब्दा इव्यथः । जाति- 
सङ्गता इव्यस्य व्याख्या--तदतीरिति । जातिरब्दा हि जातिवाचकाः, अकृल्य- 


धिकरणन्यायात्‌ । ते हि स्वतस्तावल्नातिमाचक्षते | यथा सम्प्रतयोषधीनां मध्य 


{~ 


एको ब्रीहिः सुनिष्पन्नः इति । यथा च “्येनचितं चिन्वीत इति । प्रायेण 


(| 


तर्थक्रियाया भ्यक्तिगतत्वात्तदतीन्यक्तीरेवाचक्षते “गामानय “"पञ्चुमाख्मेत' 
इत्येवमादिषु । तदेवं जातिराब्दा जातिं वा तदतीव्यक्तीवोचक्षते । 


ननु जातिवाचकेन राब्देन जातिमतीनामपि व्यक्तीनां कथमाख्यान- 

सम्भवः, अत उक्तम्‌--निमित्तरूपोपादानेनेति । निमित्तस्य रूपस्य जतेशूपा- 

दानेन यथा डुङ्णादिशब्दाना गुणं प्रवृत्तिमिमित्तवेनोपादाय गुणोपसर्जनद्रव्य- 
{५ (+ (५, 


वचनत्वम्‌ , एवं जातिराब्दाना जातिं ग्रवृत्तिनिमित्तत्वेनोपादाय जातिमद्रयक्ति- 
वचनत्वमिति । व्यावत्येमाह---न तु समूहमिति । आचक्षत इद्यनुषङ्गः । 


७८ स्फोटसिद्धिः [नवमः छोकः] 


भवति यथा- धवादीनां वनम्‌ धवादिवनम्‌ -इति वा, तथा-- 
धवादीनां वृक्षः घवादिवृक्षः इति-- वा । 








[कवक 1 1 णी 1 


(५ 


न॒ तु समृहमिलेतदेव समहवाचकत्वन्यापकप्रयोगविरषामावेन निदशे- 
यन्नाह-- न हि मवति यथा धवादीनां वनं धवादिवनमिति वा, तथा 
धवादीनां ब्रृक्षो धवादिदृक्ष इति वेति । यथा किंठ ठोके समुदायवाचिनो वन- 
राब्दस्य धवादीनां वनमिति मेदविवक्षया वैयधिकरण्येन धवादिवनमिति चभेद- 
विवक्षया सामानाधिकरण्येन प्रयोगो दृयते तथा बृक्षशाब्दस्य वैयधिकरण्येन वा 
सामानाधिकरण्येन वा प्रयोगो नँ भवतीति न समुदायवाचिता दृक्षशब्दस्येखथेः । 
नु जातिरन्दा जातिमेवाचक्षते, तद्वतीस्तु व्यक्तीरटक्षयन्तयेव $ न 
ल्मिदधति । यथा च व्यक्तयो जातिसमवायेन ठश्षयन्ते, एवै समुदायोऽपि 
व्यक्तिसमवेतवेनेका्थसमवायात्‌ जातिर्दै रक्षयितुं राक्य एव, सम्बन्ध- 
मात्रनिमित्तत्वाहक्षणाया इत्युच्यते ; अत्राप्येष एव म्रन्थो व्याख्येयः 
८"नेक्षिता जातिशब्दानाम्‌? हइ्यादिः । तत्र पुरस्तनस्य म्रन्थस्य पूर्वैव 
व्याए्या । भ्तापि समुदायाभिप्रायम्‌ ` इति म्न्थस्य--न ठोकिकं वचन 
जातिकब्देन समुदायं रक्षयित्वा समुदायामिग्रायं भवितुमहंतीत्यथः । 
कारणमाह--जातिशब्दानामिति । तदलुपातसामरध्योमविनेति । सदये 
योऽनुपातः--मुख्यमर्थमभिधायानन्तरं तत्संबन्धेन गमनं रक्षणेति यावत्‌-- 
तत्र सामर््याभावादिल्थः । एकैकब्यक्तिप्तमवायेन जातः समुदायनिवेराशून्यतयेति 
पूर्ववत्‌ | जातिशब्दानां हि जातिसमवाय एव रक्षणायां बीजम्‌, न सम्बन्वान्तरमिति' 
भावः | ते हि जातिं तावदाचक्षते , व्यक्तीवौचक्षते प्रव्याययन्तीति यावत्‌ । 
निमित्तरूपोपादानेन स्वाभिधेयस्य रूपस्योपादानेनामिधानेन तस्सम्बद्धा व्यक्तारपि 
प्र्याययन्ति लक्षणया इति न समूहं निमित्तरूपोपादानेनाचक्षते, न स्वाभि- 


कामेन कतक 








सनम पक गकम कन 
1 


१, नदि, ख. २. इति नापि लौकिक, ख, 


[नवमः छेकः] गोपाङिकासदहिता ७९ 


५ 


थया जगामा नणतमण्नयमगमकज यो मादि ०००७० "गौयोणगगणणिौोरीं १ णि 0 श = 101 1 


घेयद्ररिकार्थसमवायेन ठक्षयन्तीलर्थः । यथा धवादयनामिति । जातिशब्दस्य 
समुदायङ्क्षकते हि यथां वनराब्दस्य समुदायवाचकस्य सामानाधिकरण्यन 


वयेधिकरण्येन वा प्रयोगः, तथा बृक्षराब्दस्यापि समुदायलक्षकस्य वैयधिकरण्येन 
सामानाधिकरण्येन वा प्रयोग; स्यादिति । यथोक्तम्‌- 


“निरूढा खक्षणाः काशित्सामध्यादमिधानवत्‌ । 
क्रियन्ते साम्प्रतं काश्चित्‌ काश्चिन्नैव त्वशक्तितः ॥' इति । 


तत्रैतत्स्यात्‌--अमिधानरशाक्तिः स्वाभाविकी, लक्षणा तु न सम्बन्धादधिकं 
निमित्तमपेक्षत इति । उच्यते--सप्यमेवमेतत्‌ ; दशनबत्तु शब्दराक्तिमपि 
काञ्चिदपेक्षत इत्यास्थेयम्‌ । तदुक्तम्‌- 


(“6तस्मायथैव शब्दानां सक्तेमेदोऽभमिधां प्रति | 
प्रत्येतव्यस्तथाथानां र्क्ष्या्थान्तरगोचरः ॥'' इति 


अतो जातेरथेस्य साक्षात्छसंबन्धिनमेव रक्षयितुं साम्यम्‌, न परम्प- 
र्यापि संम्बन्धिनमिति दरोनबलखादङ्गीकरियत इतिं । इदानीं "जातिमाचक्षते 
इव्येतदृडृष्टन्ताथेम्‌ ; यथा जातिरब्दानाममिधानं जातिविषयम्‌ ; तद्वदेव रक्षणा व्य- 
क्तयेकगोचरेत्यमिप्रायः । अत्र चोदयति-ननु ष्टः समुदायानुपाती जातिशब्दः 
` सहकारा वनमिति सामनाधिकरण्यदरनादिति । मा भूत्‌ धवादीनां बृक्ष 
इत्यादिददौनात्‌ समुदायवाचकत्वम्‌ ; नेतावतापि नातिराब्दस्य समुदायवाचकता 
नेक्षितेति वक्तुं राक्यते, धवादिवनमिदयतरवेक्चषणात्‌ सहकारा वनमिलन्र 
वा ; सहकारङाब्दो हि जातिरब्दः । स॒ च वनशब्देन सामानाधिकरण्यात्‌ 
समुदायवाचकः । एकास्मिनर्थ वृत्तिर्हि सामान!धिकरण्यम्‌ | तस्मात्तद्रदेव राब्द- 
राब्दस्यापि समुदायवाचक्तव न नोपपद्यत इत्यभिप्रायः । 


८० स्फोटतिद्धि [नवमः छोकः| 


नु शृ्टः समुदायानुपाती जातिशब्दः-सहकारा वनम्‌--इति 
सामानाषिकरण्यदरीनात्‌। न ; समूहिनीर्व्यक्तीराचक्षाणस्य समूहसमूहिनो- 
रभेद विवक्षायां सामानाधिकरण्यम्‌ ; तथा च बहुवचनम्‌ ; अन्यथा 
तदुपातिन एकवचन श्यात्‌ , वनदचब्दवत्‌ । न चेह तथा, सथ॒दायश्षब्दा- 


ज थमन) 


पारहरति- नेति । व्यक्तीरेव सहकारशब्दोऽमिधत्ते, न समुदाय- 
मिखयभिप्रायः | रक्षणापक्षेऽपि व्यास्यायते-- नयु दृष्टः समुदायानुपाती समुदाय- 
टक्षको जातिशब्दः ; सहकारा वनमिति सहकारवनराब्दयोर्मिथः सामानाधि- 
करण्यददौनात्‌ सहकारश्ब्दस्यं वनशब्दसामानधिकरण्यं वनार्थसमुदायरक्षक- 
त्वमन्तरेण नोपपथ्त इति । पररहरति- नेति । न दृष्टः समुदायादुपाती जाति- 
राब्द्‌ हत्यर्थः 1 कारणमाह-समूहिनीर्न्यक्तीराचक्षाणस्य समूहसमूहिनोरभेद विवक्षायां 
सामानाधिकरण्यमिति । न्यक्तारचक्षस्येति । अभिदधानस्येति प्रथमे व्याख्याने, 
ठक्षयत इत्युत्तरत्र । सहकारशब्दस्येति सिध्यति । व्यक्तीरिति । न तु समुदाय- 
मिल्यथः । व्यक्तारौचक्षाणस्य सहकारशब्दस्य वनशब्देन सामानाधिकरण्यम्‌ । 
कथं न्यक्त्याख्यायकेन समुदायवाचिनः सामानाधिकरण्यम्‌ । अत उक्तम्‌-- 
समूहिनीरति । सन्तु सहकारदरानब्दस्याथौ भ्यक्तयः समूहिन्यः, वनरब्दस्यार्थः 
समृष्टोऽप्यस्तु ; तथापि कथ सामानाधिकरण्यम्‌ ; अत उक्तम्‌-- समूहसमूहिनो- 
रभेदविवक्षायामिति । अभेदविवक्षाया चाप्रथाकरिसद्धि्ीजमिति विपरीतं कि 
न स्यात्‌ अत आह--तथा च बहुवचनमिति । व्यक्त्याख्याने च सति 
सहकारा ईति बहवचनं समन्नसं॑भवतीप्यथः । अन्यथा तदनुपातिन 
एकवचनं स्यादिति । व्यक्स्याल्यानममेदविवक्षां च॒ विहाय साक्षा 
स््ुदायाचुपातिनः सहकाररन्दात्‌ प्रत एकवचनं स्यत्‌ । प्रप्नुयारिव्यधः | 
वनश्ब्दवदिति । यः प्रतिसेनन्धी वनश्न्दस्तद्रदिति । ““फाश्चिननैव तराक्तितः” 


८२ स्पोटसिद्धिः [नवमः शोकः 


भावाच्च । अत ए च न समाहारनिर्दश्षः; न हि भवति- 
धवखदिरं वृक्षमानय-इति, अपि तु--षवखदिरं वृक्षौ--इति, 


समूहसमूहिनोरमेदो१चारात्‌ । नाप्यन्त्यवर्णाभिप्रायम्‌ , पूवैवणंपरमदैनात्‌ । 
तस्मान्नैकं शब्दात्मानमन्तरेण लोकिकवचनोपपत्तिः । 


[, 








न॒हि मवति--धवखदिरं बृक्षमानयेति , अपि तु-धवखदिरं दृक्षावितीति | 
न क्रचिद्धवखदिरं वृक्षमनयेव्येवं प्रयेगे,ऽ्ति, कि तु घवखदिरं वब्रक्षावानयेत्येव 


५ ( 


प्रयोगा मवतीव्यथः । कविः ,नधेवखदिरं ब्क्षाविति प्रयो कारणम्‌ । तदाह- 
समूसम्‌हनोरमेदोपचार.रितिं । घवखदिरमिति समाहारापरनामधेयस्य समूहस्य 
वाचकम्‌ ; अत एकवचनान्तम्‌ ; बृक्षशब्दस्तु व्यक्तिवाचकतया समूहिपर 
इति द्विवचनान्तं ए ; न वेकवचनान्त.+ समुदायानुपाताभावात्‌ । 


सामानाधिकरण्य तु पूषैवदमेदेपचारादेवेति । एव तावत्‌-- 


““तदारूढास्तदा वणौ न दूरेऽथौवबोधनम्‌ । 

राब्दादथमतिस्तेन छोकिकिरमिीयते 1"; इव्येतत्प्रतिक्षिप्तम्‌ । 
सम्प्रति-- 

५यदि वा पूसस्कार इतिकतेन्यतेष्यते । 

वर्णोन्त्यो गमकस्तस्य राब्दत्वन्मुख्यता भवेत्‌ ॥” 
इयेतनिराकुबैनाह-- नाप्यन्त्यवणोभिग्रायमिति । छोकिकं वचनमिवयेवे सिध्यति |. 
कारणमाह-पूमैवर्णपरामरनादिति । लकिको हि पूवैवणीनपि परामूद्य 
अरवीति । अत एव कचित्‌ "गोरिति शब्दात्‌” इष्याह । अतो नान्त्यव्णौमिप्रायमेत- 
दिद्यु्ीयते । वर्णापरामर्रानादिति नञ्युक्तपाठे प्रसङ्गामिप्रायं व्याख्येयम्‌ । 
छोकःस प्रकृतोपयोगं दरौयन्नाह--तस्मनैक रन्दात्मानमन्तेरण लीकिक- 


१, निर्देशो न भवति-मूष्छम्‌ . २. पररामशात्‌ मम्‌ , 


नेन 


[नवमः शोकः] गोपाडिकासहिता ८३ 


स्यान्मतम्‌-मोपपादि, लोकिकवचनानामुमयथापि दशीनादुपपन्ा- 
थीनामनुपपन्ना्थीनां च; न हि वचनानुपपत्तिमात्रेण प्रमाणरहितोऽथैः 
शक्योऽवगन्तुमिति । 


तदसत्‌, असुपपन्नाथेतवाप्रतीतेः ; भवति हि जरदवादि- 


सर्व 


वाक्येष्वनुपपन्नार्थप्रतीतिः, न विह तथा; न हि सार्वलोकिकमवि- 


क {५ 


वचननोपपत्तिरति । यस्मदेवं वर्णेषु कथवचेदपि न सम्भवः तस्मादिव्यथेः | 
छोकिकस्य वचनस्योपपत्तिः । 


सम्प्रति छोकस्येवानवतारमाराङ्ते-- स्यान्मतम्‌ .... . .. श॒क्यतेऽव- 
गन्तुमिति । अस्याथः--मोपपादीति । ठकि वचनमिति सिध्यति । 


क (र, 


कारणमाह- ङोकिक्वचनानामिति । कमधारयः षष्ठीसमापो वा डौकिकानां 
वचनानामिति । उभयथापीव्येतदविव्रतम्‌--उपपन्नाथीनामनुपपन्नाथौनां चति । 


(५ 


ननु उपपत्तिसंभवे नानुपपनमिति कल्पना युक्ता । अत आह-न हि 


वचनानुपपत्तिमाव्रेणेति । मात्ररब्देन प्रमाणमूरतां व्यवच्छिनत्ति । अत एवाह 
--प्रमाणरहितोऽ्थः राक्यतेऽवगन्तुमिति । प्रव्यक्षादिभिरनव्राम्यमान इव्यथः । 
अनेन चानुपरुन्धिनिरस्तत्वं रितम्‌ । यथोक्तम्‌--““अथा्रल्ययितात्‌ पुरूषा- 
दनिन्दियविषयं वा तव्पुरुषबुद्धिप्रमवमग्रमाणम्‌ " इति । स्यान्मतमिवयादिना 
, भाष्यमेवाथतः पठितामिति द्रव्यम्‌ । 


तदेतदूषयति--तदसत्‌ .-.. „.“* ““* „“““ अथेप्रत्यय इति 1 
अस्थार्थः-- तदसदिति । यदेतन्मतं तदसदेवेदयथः । कारणमाह- 


[क 


अनुपपनार्थतवाप्रतीतेरिति । अनुपपन्नोऽथौ यस्य तदनुपपन्नं, तस्य मावस्तत्वम्‌ | 


१. अवधावुम्‌--मूलम्‌, ३. सवात्मना-- मूकम्‌, 
२. तदेतदसत्‌-मूरम्‌. 








८४ स्फोटतिद्धिः . [नवमः शोकः] 


गानेन प्रयोगपथमवतरलयनुपपत्तिरपपत्तिमती; विप्रतिपद्यमाना अपि हि 
शब्दे नैनं प्रयोगं नादुमन्यन्ते । न चाप्रमाणकत्वम्‌ ; नूनयुपठमन्ते 


भवनम 


ङकिकवचनस्य केनचिदपि प्रमाणेनानुपपननार्थत्वं यतो न प्रतीयते तस्मादि- 


(१ (५ 


व्यथः । एतदेव व्याचष्--भवति हीति । जरद्रवादिवव्येषिति- 


 जरद्रवः कम्बर्पादुकाम्यां 
दवारि सितो गायति मदकाणि । 
तं ब्राह्मणी पृच्छति पुत्रकामा 
राजन्‌ समायां छद्युनस्य कोऽथः ॥ 


इति । “दरा दाडिमानि षडपूपाः” “ कुण्डमजामिनम्‌? इव्यादि- 
ष्वित्य्थः । अनुपपन्नर्थप्रतीतिरिति । प्रमाणनाधितार्थप्रतीतिरित्यथेः । न लिह 
तथेति । यथा जरद्रवादिषु भवति तथा शब्दादरथं प्रतिपवामहे” इत्यत्रानुपपनाथ- 
प्रतीति वेव मवतीत्यथः । इहेति । छोकिके वचन इत्यर्थः । एतदेव व्याचष्टे 
--न हीति । अयुपपत्तिरुपपत्तिमतीत्यनेनान्वयः । किक वचने यानुपपत्तिः 
सा नोप्रपत्तिमतीव्यथः । वचनविरेषणं प्रयोगपथमवतरतीति । अवतरदित्यस्य 
सप्तमी अवतरतीति । प्रयोगस्य पन्थाः प्रयोगपथः । प्रयोगपथ षिशिनष्टि- 


क 


साबटौकिकमिति । अनेन रारिचन्द्रनिषेधव्ोकविषशूद्धतां दर्दयति । 


को न 


अविगानेनेति। अवतरतीत्यन्वय; । अनेन च द्रढिमानं दरयति । अविगानमेव ¦ 
दशयति-- विग्रतिपयमाना अपिं हि शब्दे नैनं प्रयोगं नानुमन्यन्त इति । राब्दे 
स्फोटासमनि विप्रतिपद्यमाना इत्यन्वयः । एनं प्रयोगं श्रब्दादथ॒प्रतिपयामहेः 
इत्यादिकं नानुमन्यन्त इति न ; किं तु अनुमन्यन्त एवेत्यर्थः | 
यत्पुनः प्रमाणरहित इत्युक्त तत्राह--न चाप्रमाणकंल्वमिति । ठोकिक- 
बक्यार्थस्यैकरय शन्दातन इति सिध्यति | कारणमह-- नूनसुपढभन्ते प्रमाणेन 


[नवमः शोकः] गोपाङ्किसहिता ८५ 


प्रमाणेन शब्दात्मानमेकम्‌ ; यत॒ एवमपहस्तितविग्रतिपत्तयः प्रयुञ्जते । 
तस्मान्न पश्वात्तनज्ञाननिवेरिभ्यो वर्णे्योऽथप्रययः ॥ 


काब्दात्मानमेकमिति । उपलभन्ते छौकिका इति सिध्यति । प्रमणेनोपख्मन्त 
इत्यन्वयः । नूनं धरुवमित्यथः । हेतुमाह --यत एवमपहस्तितविप्रातिपत्तयः 
प्रयुञ्जत इति । अपहस्तिता अपाकृता विप्रतिपत्तिर्विंगानं यैरिति विग्रह; । अतो 
नूनमुपल्मन्त इति समातिः । प्रषट्काथमुपसंहस्नाह--तस्मान पश्चात्तन- 
ज्ञाननिवेशिम्यो वर्णेभ्योऽर्थप्रत्यय इति । पश्चात्तने ज्ञाने चित्रर्ये केवकस्मरणसूपे 


(५ (^ (4 


वाये निविशन्ते वर्णाः तेभ्यो नायमर्थप्रत्यय उत्पत इति सिद्धमिति | 
योक्तमिं [ प 


एतचोत्तरकथाप्रस्तावनायोक्तमिति वेदितव्यम्‌ ॥ 


इति स्फोटद्धिटीकायां 
नवमः छेकः 


१. (21164 वर्णेभ्य; क, ख, 


८६ स्फोटसिद्धिः [दशमः छोकः] 


अस्तु तरह ““ूर्ैवर्णजनितसंस्कारसदहितोऽन्त्यो वर्णो वाचकः"? इत्येव 
मा मूदेष ज्ञानप्रसवः स्मरणनिमिततं संस्कारः ; अपि तु यागादिकर्मभेदो- 
पपादित इव खगीदिनिमित्तमपूौभिधानोऽन्य एव नियतक्रमकवैमर्दपयुक्त- 





एवं व्याख्यातूणां मत निरस्तम्‌ । सम्प्रति भ्योक्तमेव प्रकारं दूषयिष्य- 
नादौ तमेवावतास्यति-अस्तु तर्हि . -अथबुद्धिषु । अस्याथः-अस्तु तदहीति । यदि 
पश्वात्तनज्ञाननिवेरिमभ्योऽरथप्रव्ययो नोपपयते तद्दीव्यथः । “ूतैव्णजनितसंस्कार- 


२ (^) ४ 


सहितोऽन्त्यो वर्णो वाचकः” इत्येवेत्येवकारेण यदेकज्ञाननिवेरिवणवादिनेोपिक्षितं 
तदेयेति दरयति । अथवा एवकारेण भाष्यकारीयववेन मुख्यत्वमस्य पक्षस्य दरयति | 
नन्वेष संस्कारः स्प्रतिहेतुः अन्यो वा । तत्र स््रतिहेतोः शाक्तः राक्त्यन्तरायोगः› 
इत्यादि ख दूषणम्‌, अन्यतरे धमिंकल्पनैव दोष इति । तत्रा्यमनङ्खीकरणेन 
परिहस्नाह--मा मूदेष ज्खानप्रसवः स्मरणनिमित्तं संस्कारः इति । एष 
भाष्यसथ; संस्कारो ज्ञानजन्यः स्पृतिहुर्यः सस्कारः स मा मूदित्यथः । अथवा 
य॒एषोऽन्त्यवर्णैसहकारी पूर्वैवर्णाुमवजन्यः संस्कारः स स्मृतिहेतुः 
संस्कारो मा भूदियर्थः । ज्ञानप्रसव इति । ज्ञानमनुभवः प्रसवः प्रभवो 
यस्येति बहुवीहि; । ज्ञानस्य जन्य इति वा तप्पुरुषः । स्मरणनिमित्तमिति । 


स्मरणस्य निमित्तमिति । हितीयं पक्षमवङ्म्नते | तत्र-- 


“'प्रमाणवन्लदृष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यपि 1" 
इति कृत्वा संस्कारान्तरपक्षं॑प्रमाणवच्छप्रदरीनपूर्वैकमाह--अपि विति । 
अन्य एवेत्यन्वयः । किं तु स्मरणहेतोरन्य एवैष संस्कार इव्यर्थः । 
ननु संस्कारो यद्विषयज्ञानजन्मा तत्रैव धियमादधीत ; एष तु वर्णज्ञानजन्मा 
कथमथैविषयं ज्ञानं कायौन्तरं जनयेत्‌ £ अत उक्तम्‌--यागादिकरममेदोपपादित 
इव॒ स्वमीदिनिमित्तमपूवौमिधान इति । अपूर्वाभिधानः संस्कारं इव- 








पपात 


१. 07४४8 मेद्‌-मूरम्‌ 


[दशर्मः शछीकः] गोपाठिकासहिता ८७ 


वणैविज्ञानोपांहितोऽथौधिगमफलः, यथा चापूर्वाभिधानमावनोपजने कै- 


ण्यक वी", "ग तिक 


(५ 


स्मृतिहेतोविंक्षणस्वमावोऽन्य इति । न हि तस्य- 
८५ यत्नातीयस्तमुत्पाचस्तल्नातीयस्य कारणम्‌ । ” 


इति खक्षणमस्तीति दर्शितम्‌--यागादिकेभेदोपपादित इति स्गीदिनिमित्त- 
मिति च । ननु तस्मिन्‌ वेदः प्रमाणमस्ति ; अस्मिस्तु संस्कारे विः प्रमाणम्‌ १ अत 
उक्तम्‌--नियतक्रमकतृभेदप्रयुक्तवणैविज्ञानोपाहित इति । नियतः क्रम, कतौ च 
येषाँ ते नियतक्रमकतेकाः ; तषां भेद प्रयुक्तानां प्रथगुच्चारितानां णीनां विज्ञानानि 
यानि तैरप समीपे स्वाश्रय एवहितो निक्षिप्त इति विग्रहः । अथीधिगमफठ इति । 
अर्थज्ञानं फट यस्येति | यदि प्रयुक्तवर्णिन्नानोपाहितः तहिं ग्युक्रमोचारणेऽनेक- 
वक्तृकलेऽपि प्रसभ्येत । अत उक्तम्‌--नियतक्रमकवकेति । कमकर्वोः कमस्या- 
भ्य्हितत्वमत्र विवक्ष्यते, तेन॒ पूवनिपातः । केचित्तु नियतक्रमाणां 
कर्तमेदप्रयुक्तानां कतरविरोषेणेकेन वक्ता प्रयुक्तानामिति विगृहन्ति । 
कर्तृकभेदेति पटे पूभव्याख्या, उत्तरा कर्वैभेदेति पठे । नन्वपूर्व, क्रमादि 
नियमश्चोदनाप्रमाणकः , अत्र पुनस्तदुपयोगे किं प्रमाणम्‌ १अत अह-- 
यथा चापूर्वामिधानमावनोपजने कवक्रमनियमेोपयोगावगमः शास््रसामथ्यत्‌ तथ 
इहापि कार्न्यवस्यादरौनसामध्योत्‌ करक्रमनियमोपयोगावगम इति । अपू्वामिधान- 
भावनोपजन इति । अधूवैमित्यमिधानं यस्याः सा अपूवोमिधाना, तस्या भावनाया; 
` संस्कारस्योपजन इति विग्रहः । कर्ठक्रमनियमोपयोगावगम इति । अम्र्हितरलं 
कर्तुरेव विवक्षिता पूर्वनिपातः । कैः क्रमस्य च नियमः कतृक्रमनियमः, तस्य 
1 


वणीरथीमिधाने उपयोगस्यावगम इति । शास््रसामभ्योदेति । यजेतेत्येकवचना- 
सामर्थ्यात्‌ क्तूनियमः, दादीनां क्रमा्नानसामर्यात्‌ क्रमनियम इति । दा्टन्तिके 





१, उपदितः-~मूलम्‌ऽ 


८८ स्पोटसिष्धिः [दामः शोकः 


क्रमनियमोपयोगावगमः शास्रसामथ्यीत्‌ , तथेहापि कार्यव्यवस्थादर्शन- 
सामर्थ्यात्‌ कर्क्रमनियमोपयोगावगमः । संस्कारापेक्षिणश्वान्यवणैस्य 
प्रयायकलान्न शब्दस्याप्र्यायकत्वम्‌ , येन शब्दाथसम्बन्धदानिः खात्‌; न 





वकि 


योजयति-- तथेहापीति । वर्णेषु यः संस्कारोपजनस्तस्मिनपीत्य्थः । कार्यग्यवस्था- 
दरनसामभ्यीदिति । कायेमथीधिगमः, तस्य या व्यवस्था तस्या द्चैनस्य 
सामर्थ्यादिति षष्ठीस्तमासत्रयम्‌ । व्यवस्था च यथा तत्र कैवल्ये यौगपयेऽमिमतानु- 
ूर््यमेदे क्भेदे च न फटोपरजनः' इत्यादिनोक्तानुसन्धातन्या । क्क्रमनियमो- 
पयोगावगम इति। एतच इन्द्रपूवैकं ष्ठीसमाक्षत्रयम्‌ । इदमाकूतम्‌--यथा हि 
दर्खादिपु कमाग्नानसामर््यादवान्तरापूर्वाण्यापरमापूर्वनिष्पत्तेः स्थायीनि कल्प्यन्ते, 
तद्वद्र्णेष्वपि नियतक्रमोचर्तिवर्णसमनन्तरमर्थधियसुदीक्षमाणाः तदन्यथानुपपस्यैव 
कमपि प्रयेकवणीजनितमतिशयं कल्पयिष्याम: ; तद्ररोेन स्वरूपतः 
सहासम्भवन्तोऽपि व्णौः संहत्य त्रियये धटिष्यन्त इति । 
नन्वेव सेस्कारस्यार्थग्रत्यायकते रान्दा्थसम्बन्धग्रहणन्याकोप इत्यत्राह 
संस्कारपेक्षिणश्चान्त्यवणस्य प्रत्यायकत्वात्‌ न रन्दस्याप्रत्यायकत्वम्‌, येन 
शब्दाथेसम्बन्धहानिः स्यादिति । यदि बयं वर्णविज्ञानजनिताः संस्कारा वाचका 
इत्यवोचाम तत एसुपाङम्येमहि ; वयं तु पूर्ववर्णजनितसंस्कापरोपकृतमन्त्यवणं 
वाचकमाचक्ष्मह॒ इति कुतः शब्दस्याप्रलयायकत्वं सम्बन्धग्रहणहारनिर्वेति । 
ननु संस्कारपेक्षित्रेऽन्वयन्यतिरेकाम्या संस्काराणामेव वाचकत्वं ॒स्यात्‌ 
+अश्वः, हयत्र विसजनीयसद्भावेऽपि गोताप्रव्ययात्‌ गोः इत्यत्र सस्कारसद्भवि 
गोखम्रत्ययदरशनान्न ; अत आह-न हीतिकर्तग्यतपिक्षित्वं कारकाणां 


सनािममभनमममभन 





१ # ठ्यवस्थान्‌- “पम्‌, 


[दरामः छेकः] गोपारिकासहिता ८९, 
हीतिकतन्यतापेक्षितं कारकाणां कारकतां विहन्ति, सर्वत्र व्याहतिग्रसङ्गात्‌ ; 
पूर्वेऽपि च वणः संस्काराभिधानव्यापारोपाया यथाखममिषेयप्रत्ययमुपाद- 





कारकतां विहन्तीति । कारकाणामिद्युमयत्र संबध्यते । कारकाणामिति- 
कर्तव्यतपेक्षित्वं न कारकाणां कारकतां विहन्तीति । सवत्र व्याहतिप्रपङ्गादिति । 
यावन्ति कारकाणि तेषु स्वेष्वपि कारकत्वग्याहतिः प्रसञ्येत, इतिकतेग्यता- 


मन्तरेण कारकत्वामावात्‌ । यथाहुः-- 


५ न हि तत्करणं छेके वेदे वा किश्चिदीदराम्‌ । 
इतिकरतब्यतापाष्ये यस्य नानुप्रहेऽर्थिता ॥ " इति । 


ननु व्युत्पत्तिकाङे व्ण्मुदायस्यर्थन सम्बन्धो गृहीतः, नान्त्यवर्णमात्रस्य ; 
अतोऽन्त्यवर्णस्य बाचकले पूर्वेषामप्रत्यायकत्वं सम्बन्धप्रहणनाधश्च स्यात्‌ ; 
अत आह-पूरवैेऽपि च वणः सेस्कारामिधानव्यापारोपाया यथास्वममिधेय- 
प्रव्ययमुपादधाना नाग्रत्यायका इति । पूर्वेऽपि च वणौ नाप्रत्यायका इति 
सम्बन्धः । प्रत्यायका एवेव्यथेः । काचित्तु प्रत्यायका इति पाठ; । कथमित्यत 
उक्तम्‌---यथास्वममिधेयप्रत्ययभिति । यस्य पदस्य यत्र सम्बन्धो गृहीतः 
तत्र पूर्वेऽपि वर्णा व्याप्रियन्त एव अन्त्यवर्णैवदेव तस्यार्थस्य प्रतिपत्ताविति । 
ननु ^ूरववर्णजनितसेस्कारसहितः' इत्युक्तम्‌ , अत पूर्वेषां संस्कारजनन- 
मन्त्यस्यैव वाचकत्वमिति कथं पूर्वेऽथप्रत्ययपुत्पादयन्ति £ अत उक्तम्‌- 
संस्कारामिधानव्यापारोपाया इति । संस्कार इत्यभिधानं यस्यावान्तरन्यापारस्य 
सर तथोक्तः , तादग्न्यापार उपायो येषां ते तथोक्ताः । अथवा अभिधानं नाम 
व्यापारः शब्दानामथेप्रयायनोपाय इति विज्ञातमेव । कः पुनरसौ व्यापारोऽन्यः 


संमवति । अतः संस्कारादिति | संस्कार एवामिघानमग्यापार उपायो येषामिति 
८-12 


९.० स्पोटिद्धिः [दामः श्षोकः| 


प्राना बप्र्यायकाः ; म हि खम्यापाख्यवायः कारकाणां क्रांता 
विहन्ति, मोपधानि सर्वत्रेति । न च संस्कारोपजना्थं शब्दोचारणम्‌ , अपि 


कि क = कनक ज कमो 


विग्रहः । एतदेव स्फोरयति--न हि स्वन्यापारन्यवायः कारकाणां कारकतामुप- 
हन्ति मोपधानि सर्वत्रेति । यथा किङेतिकर्तव्यतपिक्चा कारकाणामवरयंभाविनी 
तथा स्वव्यापारग्यवायोऽप्यवरयभाग्येव । न खदु स्वन्यापार्यवायः कारकाणां 
कारकत्वमुपहन्ति । अत्रापि पूर्ववत्कारकाणामि्युभयत्रापि संबध्यते । मोपघानि 
सनैत्रेति देतोः । यथोक्तम्‌-- 


“८ स्वन्यापारब्यवायोऽपि सर्वस्मिन्नेव कारके | 
दृष्टो व्यापार ईक्‌ च शब्दस्थेदयन्यवेतता ॥ 
तस्माद्यस्य विवक्ष्येत प्रधानं घातुभिः क्रिया | 

स कतौ गुणमूतान्यन्यापारे करणादिता ॥ 
इविकतब्यतात्वेन सर्वेषां तेन सङ्गतिः । 
अवान्तरक्रियायोगव्परधानक्रियया सह ॥ इति । 


परिदारान्तरमाह- न च सेस्कारोपजना्थं शब्दोच्वारणम्‌ । अपि त्वथप्रतिपद्यु- 
देशेनेति । संस्कारोपजनार्थमिति संस्कारोपजनोदेशेनेस्पर्थः । अर्थप्रतिपत्युदे- 
रेनेति। यथोक्तम्‌--"धदशनस्य परार्थत्वात्‌ !? इति । यथा किरामिहिताश्रयनये 


` बपार्यस्य शान्दत्वमुदेशात्‌ › सग्रा च यागस्य स्वर्साघनत्वम्‌ , एवं पदार्थस्यापि 
उदेशदेव पूवैवर्णविषये सब्दत्वमिति । बथोक्तम्‌-- । 


४५ संस्कारजननार्थं च ने रंन्दो्वारणे भतम्‌ । 
जथेप्रतीतिमुदिदिथ प्रयुक्तस्य क्रमसत्वथम्‌ ॥ 
तस्मात्तादर््यतः खब्दः फटेन व्यपदिर्यते । + इति । 





दि 





कि 7. शि त. 


१, प्रयायकाः, मृरम्‌ । २, कारकत्वम्‌ , मूलम्‌ | 


[क्म शकः] गोपारिकाश्हिता ४. 


तवथप्रीष्यदेनः । न चेदं चतुरश्रम्‌--तुस्यायामश्छकल्पनायां कः 
तेस्कारेऽदसोषः-रति संस्कारकत्पनाया अवस्यंभाषिनीत्वात्‌ । तथा हि~ 
यस्याप्यनवयवः शब्दासमार्थप्रतीतिनिमिततं ध्वनितो वर्णतो वा प्रतिरम्धाभि- 
वयक्त्यनुग्रहः प्रकारे, तस्यापि नानपेश्चितेतरेतसं वणौ ध्वनयो वा तम" 


चेक 





कि पुनरिदं भवतो व्यवसितम्‌ ? यतः प्रयस्यता संस्कारपक्ष; स्थाप्यते , एकश्च 
राब्दात्मा निषिध्यते । राब्दकल्पने ह्यदृष्टकल्पना स्यादिति चेत्‌ इन्तैषा 
सस्कारकल्पनेऽपि तुल्यैव । अत आह--न चेदं चतुरश्रं तुल्यायामदृष्ट- 
कल्पनायां कः संस्कारेऽनुरोध स्तीति । न चेद्‌ वक्ष्यमाणं चतुरश्र षुन्दरम्‌ । 
इदंराब्दमनिरदिष्टमेव दरौयति--तुल्यायामदटष्टकल्पनायां यथैकः राब्दत्मा न 
भवन्मते दृष्टः कि तु कल्प्य एव तथा संस्कारोऽपि न दृष्ट इति तुल्यायामदृष्ट- 
कल्पनायां सदां कस्तव सस्कारऽनुरोधः संस्कार एव केवटेऽनुसारः, न तेकस्मिन्‌ 
राब्दासनीतीदमपि स्फोटवादिनोच्यमानं न चतुरश्रमिति । क इति निष्प्रमाणक 
इयर्थः । कारणमाह--संस्कारकल्पनाया अवश्यंभाविनीतवादिति । शब्दकल्प- 
नेऽपि पुनः संस्कारकल्पनावस्यभाविन्येवेति कृत्वा संस्कारकल्पनेवादुरुष्यत इति 
नाप्रमाणककत्वमितिं । एतदेव व्याचष्टे-- तथा ह्यति । यस्यापीति ¡ वादिन इति 
सिष्यति । अनवयवः ₹ाब्दातमेति । एकः पदात्मेति यावत्‌ । अथग्रतीति- 
निमित्तमिति । अथस्य या प्रतीतिः तस्या निमित्तमिति । अनेन तत्र प्रमाणमुप- 
न्यस्तं निमित्तत्वस्रम्भवदेकवचनेोपपत्तेश्वेति । ध्वनितो वर्णतो चा प्रतिरब्धा- 
, भिन्धक्त्यनुप्रहः प्रकाशत इतिं । ध्वनितो वर्णतो वेति मतमेदात्‌ अनास्थया वा 
वर्णग्रहणम्‌ । प्रतिरन्धाभिव्यक्त्यनुप्रह इति । प्रतिढन्धोऽभिव्यक्तिरेवायुग्रहो 
येनेति । तस्यापीति । यच्छब्द प्रतिसंबन्धीति । नानपेक्षितेतरेतरा वणी ध्वनयो 
वा तमवोतयन्तीति । नेति । अवद्योतयन्तीव्यन्वयः । अनयेक्ितेतरेतरा 


चनः 


१. प्रतिपत्तिन्मूम्‌ । .३, तरणो, मूलम्‌ । 
२, अन्दोऽथ,. मूलम्‌ । 








च उजयोनिनोतोिषकक चकन न्च ग्ि 


९२ स्फोटसिद्धिः [दशमः शोकः] 


धद्योतयन्ति ; तस्यार्थस्येवाप्रकाश्चनात्‌; अवयवस्त्वव्योतनमनाशाङ्कनीय- 
मेव, तदभावादप्रत्ययाच्; नापि संहताः, नियतक्रभवृत्तित्वादुदृष्रकारविपयैये 





इति । अन्पेक्षितमितरेतरमन्योन्यं थेरेति विम्रहः । बण वा ध्वनयो वेति पर्ववत्‌ । 
तमेकं शब्दात्मानम्‌ । कारणमाह--तस्ार्थस्येवाप्रकारानादिति । तस्यैकस्य 
शब्दात्मनोऽथस्येवेति यथार्थस्येकैकस्मान्न प्रकाशनं तथैकस्य शब्दासमनोऽपि 
नैकैकस्मारकारानमिति । नन्वेव राब्दात्मा वर्णष्वनिम्यां प्रस्ेकमवयवशः 
प्रकाश्यताम्‌ , अत आह--अवयवरास्वव्योतनमनाराङ्क नीयमेवेति । 
कारणमाह--तदभावादिति । न हि निरवयवस्य पदस्यावयवाः सन्ति । 
हित्वन्तरमाह-अप्रलययाचेति । अनुपरुन्धिनिरस्तवाच्चेदयथः । नापि संहता इति | 
ध्वनयो वा वणी वा तममिन्यञ्जयन्तीदयन्वयः । हेतुमाह--नियतक्रमत्वादिति । 
नियतः क्रमो येषामिति । नियतक्रमद्त्तित्वादिति पाठे नियतक्रमा इत्ति 
व्यीपारो येषामिति विग्रहः । हेत्न्तरमाह--दष्टप्रकारविपयेये चेति । ये प्रकारा 
व्युत्पत्तौ ध्वनीनां वणानां वा ॒स्फोटाभिन्यक्तौ दृष्टास्तेषां प्रकाराणामन्यथात्वेऽपि 
वणौ वा ध्वनयो वा तमवदयोतयेययुर्िथः । इति तुल्यः पर्यनुयोग इति । 
तस्या्पीयेष तुल्यः पर्यनुयोग इति सम्बन्धः । तदुक्तम्‌-- 

८ यस्यानवयवस्फोटो व्यज्यते व्णैबुद्धिभिः । 


योगे 


सोऽपि पर्यनुयोगेन नैवानेन विमुच्यते ॥ 


तत्रापि प्रतिवर्णं हि पदस्फेये न गम्यते | 
न चावयवरो व्यक्तिस्तदा मवान्‌ चत्र धीः ॥ 


प्रत्येकं चाप्यशाक्तानां समुदायेऽप्यराक्तता । 
तत्र यः परिहारस्ते स नोऽत्रापि भविष्यति ॥ ” इतिं | 


सममयी नयणामीनयीमिाणणयामममानमय्‌ 





| 0 ता  । । श । 


१. अभिन्यञ्न्ति, मुखम्‌ । २, करमत्वात्‌ , मलम्‌ । 





[दामः छोकः] गोपाडिकासहिता ९३ 


चेति तुल्यः पर्थनुयोगः। तदनेनापि विरिष्टः संस्कारोऽवश्याभ्युपेयः 
स्फोयभिव्यंक्तिसिद्धये ; तथा च तत एवाथौपिगमः सेत्स्यतीति न 
स्फोयकंल्पनाबीजमस्तीति । तदुक्तम्‌-““शृब्दकल्पनायां सा च 
न्दकल्पना च इति । 


तथा- 
““सद्भावव्यतिरेको च तथावयववजनम्‌ । 
तवाधिकं भवेत्तस्मा्लोऽसाव्थबुद्धिषु ॥"” इति । 


अस्तु तुल्यत्वं तथापि विँ ते भविष्यत आह-तदनेनापि विशिष्टः संस्कारेऽब- 
दयाभ्युपेयः स्फोटाभिव्यक्तपिद्धय इति । तत्तस्मादियथः । अनेनापि । 
स्फोटत्ादिनापि । विशिष्ट; संस्कार इति । संस्कारषिरोष इव्यथः अपूरवसधर्मेति 
यावत्‌ । अवरयाम्युपेयो निवीहयन्तराभावात्‌। किमथेमित्यत उक्तम्‌--स्फोटामि- 
व्यक्तेिद्धय इति । अन्यथा न तष्ाम ईति भावः । अनेनापि रकि तवेव्यत 
आह- तथा चेति । संस्कारेऽगत इव्यथः । तत एवेति । संस्कारदेवेदय्थः । 
अर्थाविगम इति । स दयदिष्ट इति मावः । से्स्यतीति । तदर्थो ह्ययं प्रय्न इति 
सूचयति । ततः किमिद्याह--इति न स्फोटकल्पनाबीजमस्तीति । अरथप्रती- 
लनुपपत्ति्हं तद्वजम्‌ , सा चान्यथाप्युपपन्नेति । इव्यापतेति रोषः यदि 
अस्तीलनन्तरमितिशब्दः पन्यते । तदेवे नास्माकसुेक्षामात्रमिव्याह-- तदुक्तम्‌ 
““शन्द्कल्पनायां सा च शब्दकल्पना च इतीति । अनेन च माप्यमुपात्तम्‌ । 
, भाष्ये च तच्छब्देन संस्कारकल्पना परामृदयते । बातिकमप्युपादत्त- तयेति । 
स्फोटस्य हि सद्भावस्ताबदर्णेम्यश्च व्यतिरेकः सावयवे च पदे गम्यमाने तदवयव- 
भूतवणीपहवयेन दष्टविपरीतनिरवयवल्वं कल्पनीयम्‌ । तस्मावोऽवदयाश्रयणीयः 
संस्कारादिकल्पनह्केशः सोऽधैबुद्धवेवाश्रयितन्यः । न स्फोटामिन्यक्ताविति | 


वेना्योधिनिकषायत 











कः पवाक 1 [सी 


१. विरिष्टसस्कारः* मृतम्‌ । ३. परिकस्पनी मूखम्‌ । 
२, -व्यक्तये, मूलम्‌ । 


९४ स्फोटिद्धिः [दशमः श्येन्रः| 
अत्रोच्यते-- 
अपूैमिव नैवान्यः; संस्कारः. स्फोटकादिनः । 
मक्टृप्तवासनारूपायथा स्यादणेवादिनः ॥ १० ॥ 


वर्णवादी हि कर्मभेदजन्यमपूर्वैमिवालन्तापरिष््टमथेसमधिगम- 
निमित्तं वणेविज्ञानजन्मानं संस्कारं परिकल्पयति, न तु प्रक्ट्एवासनाभिधान- 


मदम यनणणः 


अत्र॒ प्रतिविधत्ते अत्रोच्यते .....-. सतनिधिमात्रानुमानमिति । 
अपूतैमितरेति दशमः छोकः । 

अन्य इत्यस्य साधमम्दृष्टान्तोऽपूर्वमिवेति । नैवेदत्र वेधर्म्यदष्टान्तस्तुरीयः 
पादः । उत्तराधौदिपादरूपस्य पदस्य संस्कार इति त्रिशेष्यम्‌ । अन्ययोगे च 
पञ्चमी । अतो यथा वणैवादिनः प्रक्टप्तवासनारूपात्‌ संस्कारादन्योऽपूवैमिव 
संस्कारः स्थात्‌ तथा स्फोटवादिनः प्रक्छपवासनारूपात्‌ संस्कारदन्योऽपूवेमिव 
संस्कारे नैव स्यात्‌ । अपि तु प्रक्छृप्तवासनारूप एव संस्कारोऽस्येति च योजनेति 
कृत्वा कारिकां व्याचष्टे } तत्र चतुर्थपादं तावत्पुरस्करोति--वर्णवादी हीति । 
सस्कारं परिकल्पयवीव्यन्वयः । कर्ममेदजन्यमपूवैमिवालन्तापर्ष्टमिति । 
अनेनापूर्ै साधम्य॑ दितम्‌ । कचित्तु कर्ममेदापर्वैनन्यमिति समासः । 
वासनाद्पस्तु स्मृतो दृष्ट एव । एर तु पश्चादन्यत्र न कचिदृदष्ट इत्ययन्तप्रहणम्‌. | 


(५ (५ (र 0 


अपू्ैमपि न वेदादन्यत्र दयते | अथैभमधिगमनिमित्तमिति । अर्थस्य यः समधि- . 


(५ {+ 


गमः तस्य निमित्तमिति । एनदलन्तापरिदष्टसंस्कारकल्पने बीजम्‌ । वर्णविज्नः ~ 
जन्मानमिति । वर्णविज्ञानतो जन्म यस्येति बहुत्रष्धिः । किमथमरसावस्यतापशष् 
कल्पयति ; न वासनःमेवावरम्बते ; अत आह--न खिति । ्रकसक्सनामिः- 


धानसंस्करनिवन्धन इति । वासनेव्यभिधानं यस्येति बऋह्रीहिः । 





[10 ^ कको ऋ कुनन्योकभिष 


१, कर्मजन्यापूैम्‌ , मूलम्‌ । 








पिवाम भिक = ५५, 


[[दरमः शकः गोपाङिकासहिता ९५ 


सेस्कारनिबन्प्रनोऽथैप्रययोऽस्य सिध्यति ; अन्योपरन्धिप्रतिरन्धजन्मनो 
भावनाया अन्यत्र ज्ञानहेतुलायोगात्‌ अतिप्रपङ्गाद्िव्युक्तम्‌, क्यभेदे 
कारणेकतवायोगात्‌ ; स्फोोपरब्धिनिबन्धनस्तु मावनाभिधान एव संस्कार 


"णगि, णभ) णी । 0, 0 वि  , क 11 रय षम 








स्मृतौ प्रक्टप्तो वैसनाभिघानः संस्का निबन्धने यस्येति विग्रहः । 
अ्थप्रययोऽस्य सिध्यतीति । यथा स्फोटत्रादिनस्तन्निबन्धनः शब्दप्रलयः 
सिध्यति नवमस्य वर्णवादिनसनिचन्धनोऽयैग्रययः सिध्यतीति । 
कारणमाह-- अन्योपर्न्धिप्रतिखन्धजन्मन इति । अन्यस्योपरुन्धिरन्यो- 
परुन्विः तस्याः प्रतिच्ख्छं जन्म यया सा तथोक्ता । मावनायाः 
सैस्कारस्य अन्यत्र पूर्वोपरन्धिविषयादन्यसिनित्यथः । ज्ञानहेतुत्वायोगादिति । 
ज्ञानोतपत्तिनिमित्तत्वानुपपत्तेः । कथमयोगः , अत उक्तम्‌--अतिप्रसङ्गादिति | 
तथा सलेकेन संस्कारेण सै जानीयादिति ! अनेन शोके कारणानुक्ती 
कारणं दर्थितम्‌ । कुतोक्तमिख्येक्षायामाह--कार्थमेदरे कारणैकत्वायोगादिति । 


“५ विंखक्षणस्योपजनो नाविरोषाच्च कारणात्‌ । 


इत्यतरत्य्थः । कार्यभेदे कारणैकत्वायोगादियतत हतुखरूपगप्रदराना्ं 
विक्षणयोः काथयोरविरुक्षणस्येकस्य हेतुत्वायोगादिव्थः । अनुभवो हि 
खविषयगोचरविज्ञानजनक संस्कारमुत्पादयति ; अतो बणौनुभवोऽपि ताद्रशमेव 
जनयेत्‌ । न च वणोनुभवस्य कश्चिद्विरोषोऽस्तीप्युक्तम्‌ । एवं यथेति टृषटान्तांशं 
व्याख्याय दाष्ठीन्तिकमनुसन्धत्ते--स्फोटोपरन्धिनिबन्धनस्तु मावनामिधान 
एव संस्कार इति वक्ष्यत इति । स्फोटस्योपर्न्धिः स्फोटोपरुन्धिः) 
तस्या निबन्धने हेतुः । तुशब्दो वैपरीत्ययोतनाथंः । भावनेत्यभिधानं यस्य 
स॒तथोक्तः । मावनामिधान एव ; नापू्व॑सधर्मेखथेः । अवधारणे कोऽभिप्रायः, 


९६ स्फोटतिदधिः [दरामः शोकः] 


एव सस्कार इति वक्ष्यते ! अतो नासयायन्ताद्श्परिकत्पनादरोषः ; इ्टयेव 
सज्निधिमात्राुमानमिति ॥ 








छोके च नैवेल्यस्य १ अत उक्तमिति वक्ष्यत इति । प्रयतनभेदतो भिन्न 
इत्यत्र | एवं च॒ तुल्यायामदष्टकल्पनायामिस्बसिद्धमिव्याह --अत इति । 
यत एवं वैषम्यमत इत्यर्थ; । नास्यात्यन्तादृष्टपरिकल्पनादोष इति । अयन्तादृष्टस्य 
संस्कारस्य पारकल्पनासा यो दोष, स नास्य स्पोट्वादिनः, विः तु वणैवादिन 
एव । ननु यद्यपि वासनान्यत दृष्टा , तथाप्यत्न तत्सद्धवोऽनुमेय एव ; 
अतः को मेदः? अत आह--दृष्टस्यैवेति । प्रदेशान्तरे दृष्टस्थवेत्यधेः । 
सननेधिमात्रानुमानमिति । सन्निधिमात्रस्यानुमानमित्यथ; । यथा हि धूमदशनादरहेः 
सनिधिमत्रमनुमीयते तथा पटोरनुमवस्य दरोनात्तजन्यसंस्कारसनिधि - 
मात्रमनुमीयते । तत्र सन्निधीति पठे ततेत्यनेन पक्षो निर्दिद्यते । 
इति स्फोटसिद्धिर्टीकायां 
दरामः शोकः 


[एकादशः छेकः] गोपार्िकिसदिता ९७ 


अपि च-- 
कतैकमादिनियमात्तत्रादृष्टस्य भूयसः । 
कस्पनाम्नानसामथ्यादिह तस्यास्तु हीयते ॥ ११॥ 
दञ्चाचपूविषये हि कतृकमादिनियमनिमित्ते बहुतरमद््टमगत्या 
शाञ्जसामथ्योत्‌ कल्प्यते ; न विह तथा, गत्यन्तरसम्भवात्‌ ; प्रवयक्षपरयल्न- 
भेदसाध्यध्वनिभेदप्रकाधितशब्दविरेषरम्यतादरथप्रययस्य । तथा दि- 


अत्रेवोपपत्यन्तरमाह-अपि च....इव्युक्तमिति । उपस्कारमाद-- 
अपि चेति । एकादशः छेकः कतुक्रमेति । तत्रेव्येतबाख्यातं दर्शावपूर्वविषये 
ह्यीति । कतरक्रमादिनियमनिमित्तमिति । कवक्रमादिनियमः उत्पत्तौ निमित्तं 
कारणं यस्थादृष्टस्य तत्तथोक्तम्‌ । अनेन च छेके कतक्रमादि- 
नियमाजन्यस्यादृष्टस्येत्यन्वय इति सूचितम्‌ । बडुतरमदृष्टमिति बुगमम्‌ । ,. 
अगयेव्युपस्कारः । आम्नानसामथ्यदिव्येतयाचष्टे--शास्रसामर्यादिति । 
आशन्नानमपि शास्त्रमेव । यथोक्तम्‌-- “उपदे इति विरिष्टस्य रब्दस्थोच्ारणमः 
इति । कल्यते- 

८५ प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यपि । ” इति न्यायात्‌ । 

चतुर्थपादं व्याचष्टे--न विति । इहेति रशब्दविषय इत्यथः । 
तथेति बहृतरमदृष्टं कल्प्यत इति । गत्यन्तरसम्भवादिल्युपस्कारः । शोके च 
तस्यास्तु हीयते › इत्यत्र तदा कल्पना परामृश्यते । पञ्चमी चेयम्‌ । 
हीयत इति भावे ककारः । इह कल्पनातो हानिभेवतीत्यथेः । गत्यन्तरसम्भवमेव 
दर्शयति- प्रक्षेति । प्रतयक्षैः प्रयत्नमेदेः साध्या ये ध्वनिभेदास्तैः 
ग्रकाशिताब्छन्दविरेषाछ्ठम्यत्वादैप्रत्ययस्येत्यथेः । अनेन रब्दादर्थप्रत्य- 
यौचित्यमपि सूचितम्‌ । एतदेव व्याचष्टे--तथा ह्वीति । ननु भवता- 
इृ्टकल्पनां परिजिहवी्षता प्रथमं प्रयत्नः, ततस्तद्ेदः, पुनस्तत्साध्यो ध्वनिः, 

--13 


९८ स्फोटतिद्धिः [एकादशः शोकः] 


प्रयक्षः प्रयलभेदः ; कारणभेदाटुविधायी च काथभेदः प्रतीयत एव ; 
वणेवा्पि च नैव व्यञ्जकध्वनिभेदमपहूते, व्ेभेदसिद्धस्तदधीनत्वात्‌ ; 
शब्दमेदमाघ्र तु कस्प्यम्‌ ; न वा तदपि, तख प्रयक्षलादत्युपपादयिष्यामः। 


यः तना नमाता नभनयणययवामाके पनवयनयः 








[ ए 11 प 1 


पुनस्तद्धेदः, पुनस्तदभिन्यङ्यः रानब्दविरोष इति बहतरमषृ्टं कर्प्यत 
एव ; अत आह--प्रयक्षः प्रयतनमेद इति । प्रयतस्तदधेदश्च प्रत्यक्ष- 
त्वान्न कल्प्यत इत्यर्थः । ध्वनिस्तद्धेदः प्रय्तसाध्यत्व च कल्प्यत इति 





चेत्‌, तत्राह--कारणमेदानुविधायी च कार्यभेदः प्रतीयत एवेति । अतः 
प्य्ञमेदादूनिभेदो नायुपपन्न इति मावः । सत्यम्‌ ; तथापि प्रयत्तसताध्यो 
थ्वनिस्तावत्‌ कल्पनीय एव । अत आह --व्णैवाद्यपि चेति । 


“यत्रोभयोः समो दोषः पद्िरोऽपि वा समः । 

नैकः पर्थनुयोक्तव्यस्तादगथविचाचणे ॥ इति सिद्धमिति मावः । 
नैव व्यञ्चकध्वनिमेदमपद्त इति । ध्वनिं तद्भेदं तबन्चकत्वं च नाप्त 
इत्यर्थः | कारणं दर्वितं बर्णमेदसिद्वेस्तदधीनत्वादिति । नादातिरिक्तवर्ण- 
सिद्धिस्तथा तद्वेदगकारादिसिद्धिस्थिादि स्वं व्यञ्जकष्वनिभेदाधीनभित्यम्युप- 
गतमेव वणैवादिनापि । यथाइः- 

«८ ममापि व्यञ्चकैनादैरभदब्ुद्धिभविष्यति । ” इति । 
शब्दमेदमात्रे तु कं्प्यमिति । वणौतिर्किराब्दविरोषमात्रमनवयवः शाब्दः 
केवर इति । न वा तदपीति । कल्प्यमियनुषङ्गः । अथवा खब्दमेदमत्रमपि 
न कल्प्यभिय्थंः । कुतः पुनस्तस्य सिद्धिख्यित आह--तस्य प्रयक्षलादिति । 
दाब्दभेदस्य शरोत्रप्रयक्षत्ादिलथः । मेददरनामावादिति वदतां तस्य प्रयक्ष- 
त्यादित्यसिद्धमेवेति चेत्‌ तत्राह--इव्युपपादयिष्याम इति । तस्य प्रलक्षल- 
मिखेतदुपपादयिष्याम इव्यथः । आरूपाखोचितेषिव्यादिना । अस्तु राग्दभेदमात्र 
करम्यमेव? तथापि तन्मात्मस्माकं कल्प्यम्‌ ; भवतां तु बहतरमदषटं क्म्यमिलय- 


॥ 6 


[एकादशः शोकः] गोपाछिकासहिता ९९ 


अपि च अनेकाष््टकल्पनायास््रस्यता नैकः शब्दोऽभ्युपेयते, तत्र कर्वै- 
कमादिनियमगतमदृष्टमपरं बहु कत्पयता कि तत्यरिहते भवति ? यदि 
परं ठोकिकी प्रतीतिः- शब्दार्थ प्रतिपद्यामहे , “सिद्धे शब्दा्थसम्बन्पे"' 





भिध्रयेणाह--अपि चेति । गव्यन्तरसभवादियेतदपेक्षया अपि चेति मर्दैः | 
अनेकाटृष्टकल्पनायास्रस्यतेति । वर्ण॑वादिनेति सिध्यति । नैकः शब्दोऽभ्युपेयत 
इति । नैको निरवयवः पदात्मा शब्दोऽभ्युपेयत इतिं । यथोक्तम्‌--“ सद्धाव- 
व्यतिरेको च? इति । अतः किमिदयाह-- तत्रेति । वर्णपक्ष इव्यर्थः । 
कक्रमादिनियमगतमदृष्टमपरं बह कल्पयता कि तत्पर्हितं भवतीति । कर्त॑- 
नियमः क्रमनियमः आदिशब्दोपात्तसाहिव्यान्यूनाधि कत्वनियमश्च यस्तद्रतमदृष्ट- 
मिति । मियमस्यादृष्टमन्तरेणानुपरपत्तरिति । अपर बह्विति । मम तु शब्दभेदः 
कल्प्यः, तव तु राब्दादपरम्‌ ; मम च राब्दभेदमात्रम्‌ , तव तु बह कस्पनी- 
यमिति किं तत्परिहतं भवतीति । एवमद्ष्टमपरं बह कल्पयतानेन वर्णै- 
वादिना किसित्तदनेकमदृष्टं परिहृतं भवति? न खु परिहितम्‌, किं त॒ 
अङ्खीकृतमेबेति प्रतीयते । अनेकादृष्टकल्पनायाक्ञस्यता शाब्दकल्पनां विहायेव- 
मदृष्टमपरं बहु कल्पयता किमनेकादृष्टं परितं भवति ८ नयु परिहतमेव, अन्यथा 
कथं म्रक्षापवैकार्थवे भ्रवर्तेद्यपहासः । अपहासान्तरमाह---यदि परं 
लौकिकी प्रतीतिः ! शब्दादर्थं प्रतिपद्यामहे ' इति । यदि परमिति | केवर- 
मिथः | ॐोकिंकी प्रतीतिरैति । परिहतेति विपरिणम्यानुषञ्यते । तामेव 
 दर्शयति--श्दादर्थ प्रतिपबामह इति | उपरितन इति ङन्दोऽत्रापिं तत्रत्य- 
चकारवलप्संबध्यते । कचित्पाठः तद्विना कि परिहतं भवतीति । कते- 
ऋमादिनियमगतमदृष्टमपरं बहन कल्पयता किं परितं मवति १ न तावदनेक 
मदृष्टमिति पांसुख्पादकेन हाश्किनापि शक्यं ज्ञातुम्‌ ; अतोऽनेकादृष्टकल्पना- 





१, 0111160. तुत्‌, मूढम्‌, २, ^५०६५. इति. मरम्‌. 


१०० स्फोटसिष्धः [एकादशः शोकः] 


इति च शाल्चप्रतीतिः सेस्कारस्यासब्दत्वात्‌ , अन्यव्णैस्य चाप्रयायकवात्‌, 
समुदायस्याचब्दतात्‌ , अप्रत्यायकत्वाचेव्युक्तम्‌--इति ॥ 


[,  , ) 8. 7, 7 । 


परिहारच्छटेन गरूढमन्यदस्ति पारजिष्ठीषिंतम्‌ ; कि च खदु तत्दित- 
भिदर्थः । इन्त ज्ञातम्‌ ! किं मनःखेदेनेवयाह--यदि परमिति । स एवार्थः । 
अहो नैतावदेवेव्याह--““ सिद्धे शब्दाथसम्बन्धे ›; इति च रास््रप्रतीतिरति । 
अत्रापि परिहतेत्यनुषज्यते-- 





५ अनन्तरेण सम्बद्धः स्यात्‌ परस्याप्यनन्तरः । '" इति न्यायात्‌ | 
दाञ्स्य प्रतीतिः शाच्रग्रतीतिः । शाक्चविषया प्रतीतिसियिर्थः । अथवा 
रास्त्रे प्रतीतिः , राच्स्था प्रतीतिसियथेः ; शाल्रकृता प्रतीतिरिति यावत्‌ । 
उभयविधभ्रतीतिनिराकरणेऽपि कारणमाह-संस्कारस्यारशब्दत्वादिति । संस्कारो 
हि तस्य वाचकः; स च न शब्दः, रब्दाक्तित्वात्‌ पुरुषराक्तितवाद्रा ; 
अतः संस्कारात््रतिपत्तो राब्दादिति परिहृतम्‌ । तथा संस्कारा्थयोः सम्बन्धे 
दान्दार्थयोः सम्बन्ध इत्यपि त्यक्तमिति भावः । नन्वन्त्यस्य वर्णस्य 
वाचकत्वे सति न तयोः परिहारः । अत आह--अन्त्यवर्णस्य चा- 
्रत्यायकत्वादिति । ननु वर्णसमुदायो वाचक इति नदोषः, अत 
आह-समुदायस्यारान्दत्वादग्रव्यायकतवाबेति । संस्करान्त्यवणयोर्यौ दोषौ 
तावुभावपि समुदाये स्त इत्यधेः । ननु संस्कारस्याशब्दलमन्त्यवर्णस्याप्रत्यायकत्वं 
ससुदायस्याशब्दत्वे च सिद्धमेव; समुदायस्याप्रत्यायकत्वे को हेतुः अत 
आह--इव्युक्तमिति । पूर्वोपरन्धिभेदेऽपीत्यत्रोक्ति; ॥ | 

इति स्फाटसिद्धिव्याख्यायाम्‌ 
एकादशः शछोकः 


तकवे यनन [1 क 


१, 00111160. च, मूलम्‌, २. पणत. इति, मूलम्‌, 


[दादश शोकः] गोपाठ्कासहिता १०१ 


न संस्कारविरोषश्ं युक्तो हेत्वविशोषतः । 
अन्यसन्निधितो भेदो नास्य नापि स्वरूपतः॥ १२॥ 
द्विविधा हि हेतवः का्यातिशयमुपकत्पयितु क्षमन्ते- स्वरूपतो 





यतपूवसुक्तम्‌ ^तदनेनापि विशिष्टसंस्कारोऽवह्याम्युपेयः स्फोयभिव्यक्ति- 
सिद्धये इति, तदसिद्धमित्युक्तमपूैमिवेति इोकेन, न पुनसपर्वमिवेति दष्ट- 
न्तद्विषम्यमत्र दरतं क्क्रमादिनियमादिति रकेन; सम्प्रस्यपू्वसधर्मेणः 
संस्कारस्य वर्णज्ञानेभ्यो जन्मापि न संमवतीत्याह- न्‌. .. ...-उपयन्ति इति । 
न॒ संस्कार इति द्वादशः शोकः । कतृकमादिनियमादिति छेके 
चकाराभावात्‌ अपि चेव्युपस्कृतम्‌ । इह तु शोक एव चकारस्य सद्धावाोप- 
स्कारः कृत इत्यनुसन्धेयम्‌ । अस्याथः--अपि च यः पुनर्विरिष्ट; संस्का- 
रोऽन्त्यवर्ण॑सहकारितयामिमतः सोऽपि न युक्तः । कुतः ? हेत्वविरोषात्‌ । 
हेतुर्हि वर्णः संस्कारस्य । स चाभिमतक्रमे विपरीतक्रमे च तुल्यः । न च 
विपरीतक्रमे सेंस्कारोऽस्ति कयौद नात्‌ ; अतोऽभिमतक्रमेऽपि नोत्तुमहैति । 
तथा हि-स विरोषः स्वभावाह्य तस्य कारणाद्रा समवति । तत्रान्यकारण- 
सन्निधेर्नास्य हेतोर्भदः ; नापि स्वरूपतोऽस्तीति । अत्रोत्तरार्पे प्रतिषेषद्रयं 
विते ; तस्य च प्राप्तिपूवंकत्वमस्तीति प्राप्तिं तावदाह-- द्विविधा हि देतव 
इति । कायतिरायमिवि । कार्यविरेषं विरिष्ट का्मिलर्थः । सामान्य- 
. साष्यात्का्यीदतिशयितं कार्यमिति यावत्‌ । एकैकवर्णज्ञाने न्युत्करमेण वचने 
स्पृतिबीजसंस्कारमात्रजननम्‌ ; अभिमतक्रमोच्वारणे वपूवसदशसंस्कारजननं 
प्रकृते कायौतिरायः । उपकल्पयितुमिति । उत्पादयितुमिति यावत्‌ । 
उत्पहन्ते पयीप्लुबन्तीति । क्षमन्त इति वा पाठः । द्ैविष्यमेव दरो- 


१, अपि, मूढम्‌, २, द्विधा. मूलम्‌, 


१०२ स्फोटसिद्धिः [ददशः छोकः] 


वातिरायशाछिनिः, सहकारिसमवधानप्रक्छप्तातिश्चया वा । तत्र न स्वरूपभेद 
एषारुपेयते । नाप्यपरसमवधाननिबन्धनः, नियतक्रमव्ृत्तितयानापन्नयोग- 
पद्यत्वेन । यद्यपि च पूर्वोपहितामनः सस्कारस्य स्थेम्ना तत्सन्निधिरुत्तर- 





यति--स्वरूपतो वातिशयराखिन इति । वाराब्द उत्तरोपक्षया | यथा अग्नि- 
दाहकः । सहकारिसमवधानग्रक्ट्टप्तातिशया वेति । वाराब्दः पूवापेक्षया । 
पहकारणा समवधानेन सन्निधानेन प्रक्टटपोऽतिशयो येषामिति विग्रहः । 
यथा म्रावाण उखाधारणे, बीजं वा मृत्सङिट्प्रच्छनमिति । एवं प्ररि 
दशंयिला प्रतिबेधमनुसन्धत्ते । तत्र प्रथमे नापि स्वख्पत इत्येतद्वथाचषटे-- तत्र 
न॒रवष्पभेद एपामुपेयत इति । तत्रेति । स्वतोमेदान्यतोमेदयोभेष्य 
इव्यथः । एपा वर्णानाम्‌ । उपेयत इति । भवद्धिरेवेति सिध्यति । “पूरव- 
वर्णजनितसंस्कारसदहितः' इत्यम्युपगमावत्‌ । 
तेषा च गुणभूतानाम्ैप्रत्यायनं प्रति” । इति च। 


अन्यस्ननिधितो भेदो नास्येत्येनद्रयाचष्टे --नाप्यपरसमवधाननिबन्धन इति । 
एषा मेदः समस्तीति शेषः । अपरेषां समवधानं निबन्धनं यस्येति 
विग्रहः । कारणमाह --नियतक्रमब्त्तितयानापन्नयोगपचववेनेति । नियतः 
क्रमो यस्याः सा नियतक्रमा , नियतक्रमा वृत्तिव्याप्रतिर्थैषां वणोनां 
तेषां भावो नियतक्रमवरत्तिता , ऊमश्वापि विवक्षित इत्यभ्युपगमात्‌ 3 
तया कारणेन अनापन्नं यौगपद्य यैवणैस्तेषां भवोऽनपन्नयौगपच्त्वम्‌ ; 
तेन हेतनेति । नु संस्कारद्यारा गकारादीनां परस्परसमवधानं 
भविष्यति ; अत आह--यद्यपि च पू्वोपाहितात्मनः संस्कारस्य स्थेखा 











१. सरूप्रत्‌ः, मूलम्‌ . २. समवधानम्‌ . मूटम्‌ , 


[दादश शोकः] गोपार्िकासहिता १०६३ 


मतिशाययेत्‌; प्राचीनस्य तु नापरसमवधानानिबन्धनः, नाप्यत्माना भेद 
इति कथमिव सोऽथैप्रययानुगुणं संस्कारमादधीत ? 


येऽपि खरूपभेदमेव वर्णानां ्रतिपदमास्थिषत, तेषामसो सक्षपि 


क्क अ 


तत्सानिधिरुत्तरमतिशाययेदिति । पूर्वेण वर्णैनोपहित आत्मा खूप यस्येति 
विग्रहः । संस्कारस्य अपृवैसधर्मणः संस्कारविशेषस्य स्थेम्ना स्थित्या 


(^ (भ, 


तत्सन्निधिः तस्य पूवेवणस्य संस्कारा सन्निधिः उत्तरं वणैमतिश्चाययेत्‌ 
अतिदायवन्तं कुयौदिति । तथापि किमित्यपेक्षायामाह--प्राचीनस्य तु 
नापरसमवधाननिबन्धन इति । प्राचीनस्य तु आदिमस्य वणैस्य तु नापर- 
समवधाननिबन्धनो भेद इत्युत्तरेण सम्बन्धः । अपरस्य वर्णस्य समवधान 
निबन्धनं यस्येति । न हि पूर्वस्य वर्णस्यापरणसनिधानमस्ति, तस्य 
तदानीमनिष्पत्तेः$ तजन्यस्य संस्कारस्य छुतरामनेष्पत्तेः । न च स्वरूप- 
तोऽपि मेद इयाह-नाप्यासमना मेद॒ इति । तदुक्तम्‌ “न स्वरूपतो 
मेद ॒एषापपेयतेः इति । ततः किमित्याह--इति कथमिव सोऽथप्रययानु- 
गुणं संस्कारमाद्घीतेति । इति तस्मात्‌ कथमिव स प्राचीनव्णैः | 
अरथप्रययानुगुणमथप्रययं प्रलनुकूठं संस्कारमादधीत £ न कथाश्चिदप्याधातुं 
राक्तोतीति । 


नन्वनिद्यशब्दवादिनां तार्किकाणां गत्वादिसद्ववेऽपि व्यक्तय 
, स्तावत्‌ प्रदयुच्ारणं विलक्षणाः; म्यतिरकग्रधानवादिनां बद्धानां गवादि 
कमपि नास्ति; अतो विखक्षणरूपा एव वणौः स्वरूपत एषेति विरिष्ट- 
सस्कारारम्भावरोष इत्याराङ्कवाह -- येऽपि स्वरूपमेदमेव वणानां प्रतिपद- 


मास्थिषत, तेषामसौ सन्नपि नोपकारक इति । येऽपीति वणेवादिनामेव 


केचिदित्यर्थः । स्वरूपमेदमेवेति । स्वरूपतो मेदमेव, नौपाधिकमिल्यथः ; 


१, 0001160. स्व. मूलम्‌. 


१०४ स्फोटसिद्धिः (दश; कैकः 


नोपकारकः, प्रज्ञानपरामरीविकरस्य मेदस्यं॒ज्ञापनायोमात्‌; न हि 
सत्तामात्रेण श्व॒तयोऽयेग्र्यायनाङ्गतामुपयन्ि ॥ 


प्रतयुचारणमन्यान्यग्यक्स्युपजनादिति भावः । प्रतिपदमिति । गत्वादिजातीनां 
वस्तुरूपाणामन्यनिदृततिरूपाणां बाङ्गीकरणादन्येश्च गोशब्दावयविनो गोशब्द- 
त्वज तेश्वाङ्गीकरणात्‌ पदस्य न वैरक्षण्यम्‌ । यथपि गकारादिग्यक्तीना- 
मनिलत्वं चास्तीति भावः । आस्थिषत आस्थितवन्तः । तेषामिति । 
अनिदयवर्णवादिनामिलर्भः । असौ प्रतिपदे वर्णानां मेदः। सनपीति। 
नि्यवादिषु जीवपु नेतद्रक्तुं शक्यम्‌ ; अथ कथश्चिच्छक्यते, तथापीत्य- 
पिशब्दाभिप्रायः । नोपकारक इति । नाथ॑प्रत्ययोपकारक इत्यथः । कुत 
इत्यपेक्षायामाह --ग्रज्ञानपरामशविकट्स्य भेदस्य ज्ञापनायोगादिति । प्रकृष्ट 
प्रमाणभूतं ज्ञानं प्रज्ञानम्‌ । तेन यः परामर्योऽनुसन्धानम्‌ तेन॒ विकर्स्य 
रहितस्य स्वरूपमेदस्या्ज्ञापनायोगात्‌ अथज्ञापनेऽधेज्ञापनायां बा अयोगादनु- 
पपत्तेः अशक्तेसत्यथः । न च रूपभेदः प्रज्ञायते, स एवायं गकारः: 
इति प्रत्यभिज्ञानात्‌ । यथोक्तम्‌-- 


५ न तु द्रुतादिभेदेऽपि निष्पन्ना संप्रतीयते । 
गन्यक्स्यन्तरविच्छिना गन्यक्तिरपरा स्फुटा ॥ ” इति । 


ननु सत्तामात्रेण चक्षुरादिवञ्ज्ञापको भवतु, अत आह--न हि सत्ता- 
मत्रेण श्रुतयोऽर्थप्र्याङ्गतामुपयन्तीति । श्रुतयः रब्दाः । न दहि 
शाब्दज्ञाने करणमितिकतेन्यता वा ॒नाज्ञातसुपकरोतीति भावः । उपयन्तीति 
वक्षमाननिरदैशेन प्रतीतिरेवात्र प्रमाणमिति दरयति ॥ । 
इति स्फोटसिद्धिव्याख्यायां 
द्रादशः शोकः 


पणम मिमे यतन 





नयन्येन 


१, 0111564. स्य, मूलम्‌ , 


[त्रयोदशः शोकः] गोपारिकासदहिता १०५ 


न चान्यवणेमात्रस्य पुरःसम्बन्धवेदनम्‌ । 
अक्षवत्मोतिवृत्तत्वात्‌ संस्कारस्य न तहतः ॥ ११॥ 


विदितसङ्गतयो दहि शब्दा यथास्वम्थन्‌ प्रकाशयन्ति । न 
चान्यवणेमात्रमथेसम्बन्ितया प्रतिपचन्ते पुरस्तात्‌» मा भूत्‌ केवठादथ- 


अत्रैव दूषणान्तरमाह -- न्‌ चान्यव्णे 4 उपन्यस्यते इति | 
न चान्वर्णति त्रयोदशः शोकः । मात्रशब्दः पूवेवर्णग्यावत॑कः । पुरःसम्बन्ध- 
वेदनमिति । सम्बन्धस्वेदनसषमय इव्यथः । न तद्रत इति । न च संस्कारवतोऽ- 
न्यवर्णस्य पुरःसम्बन्धवेदनम्‌ । कुतः ए सस्कारस्याक्षवस्मातिच्त्तत्वादित्यन्वयः । 
कारिकां व्याचष्टे--विदितसङ्गतयो हि शब्दा यथास्वमथीन्‌ प्रकाशयन्तीति । 
विदिता अर्थन सङ्गतिः सम्बन्धो वाच्यवाचकभावो येषामिति विग्रहः । शब्दा 
इति स्पोदवर्णसाधारणो निर्देशः । राब्दायुबन्ध्ययं स्वभावः, यद्विदितसङ्धतिकः- 
मेवार्थममभिधत्त इति । “सर्वत्र नो ददनं प्रमाणम्‌ ; प्रत्यायक इति 
प्रत्ययं दृष्ूबगच्छामः, न प्रथमश्रनण्‌ इति, प्रथमश्रवणे प्रत्ययमडृ्ा * इति 
न्यायात्‌ । यथास्वमर्थान्‌ प्रकाशयन्तीति । येनार्थेन यस्य शब्दस्य सम्बन्ध - 
संवेदनम्‌, स तं पश्चादुचरितः प्रकारायतीति । एवं प्रातं दशोयितवा शोक 
व्याचष्टे--न चान्त्यवर्णमात्रमर्थसम्बन्धितया प्रतिपद्यन्ते पुरस्तादिति । 
 प्रतिपचन्ते डोकिका इति सिध्यति । प्रतिपबत इव्येकवचनान्तवे न्युपित्सुरेति 
सिध्यति । अथवा अन्त्यवर्णमात्रमिति प्रथमामाश्चित्य कर्मणि ककारेत्पत्तिः । 
प्रयते › इति चेत्पाठः, तदा ज्ञाप्यत उपदिरेयत इयथः । छोके च वेदनमित्यस्य 
णिजन्तोतपतिर्दष्टव्या । अ्थसम्बन्धितयेतिं । बाच्यस्याथस्य सम्बन्धितया षाचक- 


द 








ययक 


१, प्रवेदयते, मृमू. 
(~--1& 





१०६ स्फोटसिद्धिः [्रयोदशः छेकः 


विज्ञानमिति । नापि संस्कारबिशेषणम्‌, तस्यातिपतितेन्दरियविषयसीभ्नः 
साक्षादवेदनात्‌; अथप्रकाश्चटक्षणस्य च फलस्य तदानीमसत्वादनुमाना- 


[ति  ) 1 8 1 7 प 





`मम भमर 


तयेति । पुरस्तादिति पूववत्‌ । कुतो ज्ञातमिति चेत्तत्राह --मा भूत्‌ केबल- 
दथ॑विज्ञानमितीति । यदचन्त्यवणमात्रस्य सङ्गातिग्रहणम्‌, ततो विदितसङ्गतेः 
केवरादन्त्यवर्णादरथप्रव्ययः स्यात्‌, स मा भूदिति हेतोनं पूवैवर्णरहितस्यान्त्य- 
वर्णमात्रस्य सङ्गतिग्रहणमियथः । ननु नेतिकतैव्यतारहितं कारणतामद्युते 
इति पूवैवणंपेक्षा तत्साध्यसस्कारानुप्रह पेक्षिलादन्लस्य करणभूतस्य वणेस्य 
स्यादिव्यत आह-नापि संस्कारविरोषणमिति । अथवा “पूवैवणजनितसंस्कार- 
सितोऽन्यो वर्णो वाचकः” इदयत्र विकल्प्यते--किंमन्यवणमात्रम्सम्बन्धि- 
तया गृह्यते, उत संस्कारविरिष्टोऽन्त्यो वणे इति । तन्नाचं कल्पं दूषयति-- 
चान्त्यवर्ण॑मात्रस्येति । मात्ररब्देन संस्कारं व्यावतेयति । द्वितीयस्य दृषणम्‌-न 
अक्षेलादि । एवं विवरणमपि योज्यम्‌ । उत्तराधं व्याचष्टे-- नपि संस्कार 
विरोषणमिति । संस्कारो विरेषणं यस्येति बहुव्रीहिः । अन््यवर्णमिति विशेष्यं 
द्रष्टग्यम्‌ । अपिराब्देन अथसम्बन्धितया प्रतिपबन्ते पुरस्तादिव्ययुषज्यते तथेक- 
वचनान्तवेऽप्यनुषङ्गः । कर्मणि चेछ्कारः, तदान््वर्णस्य संस्करण विरे- 
पणमिति मवे स्युद्‌ द्रष्टन्यः । नाप्यथसम्बन्धितया गृह्यमाणस्यान्त्यवर्णस्य 
सस्कारेण विरोषणं प्रतीयत इति । कचित्‌ पाठः संस्कारो विरोषणमिति । 
तत्र कर्मणि चेष्ठकारः , तदा सम्बन्धः घुकरः । क्रि चेत्‌ इतिशब्द - 
मध्याह्य सम्बन्धः कतव्य: । नापि पुरस्ताद्थसम्बन्धितया गृह्यमाणस्यान्य- 
वर्णस्य संस्कारो विरेषणं भवतीति वा योजना । कारणमाह--तस्यातिपति- 
तेन्दियविषयसीन्नः साक्षादवेदनादिति । इन्द्रियस्य विषय इन्दियविषयः, 
तस्य सीमा मर्यादा, अतिपतिता अतिक्रान्ता हन्दियविषयस्ीमा येन संस्का- 
रेण , ततोऽपि दूरत्वात्‌ स तथोक्तः । साक्षादजेदनादिति । शब्दवत्‌ 


[त्रयोदशः शोकः] गोपाठिकासहिता १०७ 


प्रवृत्तेः; अपिते विशेषणे च विरिष्टपरतीतेखवृत्ते, अप्रत्ययविपरिवरतिनश्च 





्रस्यक्षेणवेदनादित्यथः । अनेन च अक्षवत्मीतिदृत्तत्वादित्येतदक्षवर््माप्यतिक्रम्य 
ततो दूरे दत्तादिति व्याख्यातम्‌ । सव्यं संस्कारो न प्रत्यक्ष", तथापि कायौ- 
चुमानतः प्रतयेष्यते; अत आह--अथप्रकाराखक्षणस्य च फलस्य तदानी- 
मसच्ादनुमानाप्रदृततेरिति । इदमाकूतम्‌ । द्वेधा हि बाढाना राब्दाथसम्बन्ध- 
व्युखत्तिः-तद्विदामुपदरोेन वा, स्वयमेव बृद्धन्यवहारदरयनात्‌ । यथोक्तम्‌-- 

“कथयन्ति क्रचित्तावद्रोद्धग्योऽस्मादयं विति । 

कचिद्ाचक इत्येवं वाच्योऽयमिति चोच्यते ॥ 

कचिदुचरितच्छब्दादुदृष्टाथविषयां क्रियाम्‌ । 

केषाचित्तत्र बेद्धूत्वमनुमानास्पशल्प्यते ॥ 

एतेनास्मा्यतः राब्दादर्थोऽयमवधासतिः । 

तेन नूनमिमौ सिद्धौ बाच्यवाचकराक्तिको ([' इति । 


तत्र॒ यदा तवच्छब्दार्थं॑विद्रानविदुष आचष्ट--गोरिति पदं साल्ञदिमतो 
वाचकमिति, तदा नान्त्यवर्णमात्रमर्थसम्बन्धितया गृह्यते; वि तु गकारौकार- 
विसर्जनीयासर्वः पदमेव, तस्यैव प्रत्यक्षत्वात्‌ । न कचिदपि पूर्ैवणजनित- 
सस्कारसहितोऽ्न्त्यो वर्णः साखादिमतो बाचकः-दइष्येवोपदिशन्ति । न 
"च श्रोत्रजन्यायां बुद्धौ वर्णवत्तत्सस्कारा अपि निमासन्ते, संस्काराणां परमा- 
ण्वादिवत्‌ स्वभावतोऽक्षातिवृत्तत्वात्‌ कायोनुमानैकगम्यत्वाच्च । न ॒चाख्यात्रा- 
नुपात्तमेवाप्रतयक्षमेव च संस्कारं बाः स्वयमेव कायायुमानेन कारणकोये 
निवेरायतीति सग्प्रतम्‌ ; काथ ध्रथज्ञानम्‌ ; न चर्थज्ञानं तदानीमस्ति; सम्बन्ध- 
ग्रहणोत्तरकाख्मेव हि शब्दादथप्रविपत्तिः;, न सम्बन्धम्रहणसमय एषेति । 
तदुक्तम्‌--अथैप्रकारारक्षणस्य च फठस्य तदानीमसच्वात्‌ इति । तदानीं 


१०८ स्फोटसिदधिः [त्रयोदशः शछोकः 


सुभ्बन्धवोधवैधुर्यादतिपरसङ्गा्चं । नन्वेष शब्देऽपि तुल्यप्रसङ्गः । न; 





हेयता 








पकम वो केन पि 


भ (= (५५ 


सम्बन्धग्रहणसमय इल्यथः । अस्तवादितिं | अनिष्पत्तेरिति भावः । अनुमाना- 
परवृत्ताशेति । अनुमानस्याचदयादिव्य्थः । अथप्रकारारक्षणं च फं रिङ्ग- 
मभिप्रेतम्‌, िङ्गाभवे च नानुमानोदय.; चजिङ्गजनितं हि ज्ञानमनुमानम्‌ । 
यथोक्तम्‌---५४ अनुमानं ज्ञातसम्बन्धस्येकटेराद्नादकदेशान्तरेऽसनिकृटे ऽथ 
बुद्धिः? इति । तत्कथं लिङ्गामवि प्रवर्तेत £ अथार्थप्रकाशरुक्षणं फरमनु- 
पपद्यमानमभिप्रेतम्‌ , तथा सव्यनुमानशब्देनाथोपत्तिरुच्यताम्‌-- “अपि वा 
कर्तृस्ामान्यात्‌ प्रमाणमनुमान स्यात्‌^ इतिवत्‌ ; अनुपप्यमानार्थदरनग्रमवा 
हि बुद्धिर्थापत्तिः । यथोक्तम्‌--““अथीपत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वार्थोऽन्यथा नोपपद्यते 
इव्यथकल्पनाः इति; सा कथमनुपपद्यमानामवे स्यात्‌ उपमानं तु साद्द्य- 
मात्रगोचरे न वस्वन्तरग्रतीये प्रभवतीति । अपरिते विरेषणे चेति | भाव- 
प्रमणैः पञ्चभिरप्यर्परिगते सस्कारात्मनि विदेषणे चेत्यथैः | विशिष्टप्रतीतेर- 
्रबरत्तरिति । विरिष्टस्य सस्कारविशिष्टस्यान्त्यव्णैस्य या प्रतीतिः तस्या अप्रवृत्ते- 
रनुदयादिति । अग्रत्ययविपयिर्तिनश्च सम्बन्धवोधवैघुयादिति । प्रत्यये यो 
विपरिवतैते स प्रत्ययविपसििती, तस्मादन्योऽग्रत्ययविपसिती, तस्याप्रत्यय- 
विपसिर्तिनश्च विशिष्टस्य संस्कारवतोऽन्यवणैस्येति । सम्बन्धवोधतैधुयीदिति | 
सम्बन्धबोधेन रादहित्यात्‌ , न ह्यगृहीते सम्बन्धिनि सम्बन्धम्रहणसम्भव इति भावः| 
अतिग्रसज्धादिति । यचगृहीतेऽपि सम्बन्धिनि सम्बन्धो गृह्येत, सवैः सम्बन्धिभिः | 
सर्वदा सर्वस्य सम्बन्धस्य प्रतीतिः म्रसज्येतेत्यथः । ' अक्षवर््मातिवृत्तत्वा- 
त्सस्कारस्यः इति छेके प्रत्यक्नमात्रनिषेधः प्रमाणान्तरनिषेधमध्यमिपरित्येति 
दर्यितम्‌--अधप्रकारुक्षणस्य च फरस्य तदानीमसच्वादनुमानाप्रदृत्तरति । 


[छ ॥ कि 1 


१, (01160. च, मूलम्‌. 


@$ ५ 


0 शि | 1 





[्रयोदशाः शोकः गोपार्कासहिता १०९ 


तस्येन्दरियकत्वादिव्युपपादयिष्यते । किभथस्तद्यनुमानपस्िमः ? यः खलु 


क्न 


कथं सस्कारस्याक्षवत्मातिदत्तत्वात्‌ तदतः सम्बन्धस्वेदनाभावः, तदरितम्‌-- 
अपिते विरोषण इत्यादिना । अपरिगत इत्यादिर्वधुर्ादित्यन्तः सम्भूथेको 
हेतुः । अप्रत्ययविपखिर्तिनश्च सम्बन्धवैधु्यादित्येतत्समर्थनार्थो ऽतिप्रसङ्गादिति 
हेतुः । एवं ब्ृद्धन्यबहारदर्शनात्‌ खयमेव ग्युत्पत्तिरपि राब्दाथगोचैरैव । तथा 
हि--"माणवक समिधमाहरः इध्याचाथवाक्यश्रवणानन्तरं प्रवतैमाने समि- 
दाहरणे माणवकमुपट्म्य पाश्वस्थो ब्युपिस्ुरवघारयति--बुद्धिपरेयमस्य 
प्रवृत्तिः, स्वतन््रप्रवृत्तितवात्‌ , मदीयग्रवत्तिवत्‌ । यच्चाहं द्धा प्रत्तः, तथेा- 
यमपि, मदविरोषात्‌ ; अहं च कतम्यतावगमासदृत्त इति माणवकोऽपि तदव- 


(~ 


बोधदेव प्रवृत्त इति निश्चिनोति । तदवबोधश्चास्याचौयवचनानन्तरमुप- 
जायमानस्तन्निबन्धन एवेति कायौभिधायितां शब्दस्य कल्पयति । कचिच् 
(कष्टिः स्थाल्यामोदन पचति, इत्यादिवतमानापदेरष्वपि प्रसिद्धतृतीयाघ्थना- 
मप्रसिद्धकाष्ठाघर्थानां च पुरुषाणां काष्ठा्थं॒व्युत्पत्ि्टरेयते, सापि शब्द- 
गोचरैव "काष्ठराब्देनेदममिधीयते' इति । एवमेव सिद्धग्युत्पत्ता्वपि 'ुत्तस्ते जातः 
इलयेवमुक्तस्य कस्यचिन्पुखविकासं पाश्रस्थः पश्यति, तदा “हषहेतुरनेन रब्देन 
प्रतिपादितः, इति हषदेतुमूतपिद्व्थप्रतिपादने शब्दस्य सामर्थ्यं कल्पयति । 
यदपि तदा्नामर्थविंरेषो न ज्ञायते हर्षहेत्‌लां बहूनां सम्भवात्‌, तथापि सिद्धाथता 
तावदवगता; तावता च कायन्यमिचारः सिद्धः । विश्च बहुराः पुत्रजनने सव्येवं- 
विधराब्दप्रयोगादन्येषु हर्षहेतष्बप्रयोगात्‌ पुत्रजननरूपोऽथविरोषोऽपि सुज्ञान एवेति 
राब्दगोचरत्वमेव, न क्चिदपि संस्कारिषयता । एवं स्वर्यं व्युत्पत्तावपि नान्त्य- 


$, 


वर्णमात्रमर्थसम्बन्धितया प्रतिपन्ते पुरस्तात्‌, मा भूत्केवलादथेनिज्ञानमिति । नापि 


१, किमथेम्‌, मूलम्‌. 


@$ ` 


११० गोपाड्िकासदिता [त्रयोदशः %छोकः। 


कुतशिद्धमनिभन्धनात्‌ संवेदनमप्यवजानीते; ते प्रत्यनुमान साक्षिस्थानीय- 
मुपन्यस्यते ॥ 





# 1 [ 





क 


सरकारविराषणम्‌ , तस्यातिपतितद्धियविषयसीश्नः साक्षादेवदनात्‌ , साक्षादृटृषटस्य 
च राब्दपिण्डस्य वाचकत्वाध्यवसानात्‌ ; न तु संस्कारविरिष्टतां तदा्नौमध्यवस्य- 
न्ति । सव्यं रान्दापिण्डस्य वाचकता गृह्यते, सा चान्वयन्यतिरेकाम्यामन्त्य- 
वर्णमात्रगोचरेव; पूर्वेषां त॒ संस्कारद्रारा तत्सहकारिता कटप्यत॒ इति चेत्‌ , 
अत आह--अथप्रकारारक्षणस्य च फरस्य तदानीमसच्वादनुमानाप्रवृत्तारेति । 
वयुत्पत्यनन्तसेव हि शब्दो बोधयति; अतो न ग्युखत्तावेव संस्कारफरुस्याथ- 
प्रकाशस्य द्दीनसुपप्ते ; तदेकानुमेयश्च संस्कार इति कथं तदानीं तस्या- 
न्तर्भावः दाक्यते करमुमिति । नयु कथम्थप्रययलक्षणस्य फर्स्य तदानी- 


मसच्वमिव्युष्यते । उक्तं हि- 
८4श्रोतुश्च प्रतिपननत्वमनुमानेन चेष्टया । इति । 


ननु तदानीमसतदपि स्वात्मनि प्रकाशरक्षण फट तत्कायाद्यवहारान्माणव- 
कादावनुमीयते, अनुमितात्च प्रकारात्‌ संस्कारोऽनुमीयते, तेन च विरोषण- 
मन्द्यवर्णस्य कल्प्यत इति । उच्यते--नैवं तावत्‌ कश्चित्‌ ब्युत्पथते, “अस्य 
दाब्दस्यायमर्थः' इष्यवं ब्युत्पत्तिदसनात्‌ । न वचार्थप्रकारात्‌ संस्कारः कस्प- 
यितुं राक्यते, तस्य प्रव्यक्षेणैकरब्देनैवोपपत्तेवेक्ष्यमाणत्वात्‌ ; संस्कारहेतुकत्वस्य 
च निराकृतत्वादिति भावः । हेष घुगमम्‌ । राङ्कते-- नन्वेष उाब्देऽपि 


तुल्यप्रसङ्ग इति 





१, निमित्तात्‌, मूलम्‌. 


[्रयोदश; शोकः] स्फोटधिद्धिः १११ 


भीरी 


“न विरिष्टस्य राब्दस्य पुरःसम्बन्धवेदनम्‌ | 


(9 


अक्षवतमौतिव्त्तत्ात्तस्य बणीतिरोक्ेणः ॥ " इति । 


दूषयति-- नेति । कारणमाह--तस्येन्ियकत्वादिति । कथमित्याह-- 
इ्युपपादयिष्यत इति । स्थानं तु पूर्वत्‌ । ननु किमिदं प्रयस्यता आदित 
एवारभ्य पारिशेष्यायुमानमुपन्यस्यते ? यदि प्रत्यक्षो निरवयवः राब्दः, तर्हि 
्र्यक्षमेवास्तु ; न च प्रत्यक्षे रब्देऽनुमानसम्भवः, सनिकृ्टलात्‌। यथोक्तम्‌- 


८५ हि हस्तिनि दृष्टेऽपि तप्पदेनादुमेष्यते 


इत्यमिप्रयेण चोदयति--किमथ तद्यनुमानपरिश्रम इति । 'धीर्हितन्तर सुचनी 
इत्यादिकः परिहिरति-यः खल्विति । वादीति सिध्यति । कुतश्िद्धमनिमित्तादिति। 
यथोक्तम्‌---“वणी एवावबुध्यन्ते? इति, “भेददर्शनामावादभेददरनाच्च" 
इति । सवेदनमप्यवजानीत इति । संवेदन निरवयवराब्दविषयम्‌--^रकमिद्‌ पदम्‌ 
इत्यादिकं सकरुलोकसिद्धमप्यवजानीत इति अवजानीते तावत्‌ ; यत ॒रएतस्संवेदनं 
न वचनमात्नम्‌ , किं तु सम्याज्ञानं प्रमाणमेवेति दसितं संवेदनमिति । तत्र कारणं 
श्रम एवेति च सिद्धमेव । चरमे च किश्चित्कारणमस्ति; कि नो विदितेन 
तेने्युक्तम्‌-कुतश्चिदिति । तं प्रत्यनुमानं साक्षिस्थानीयमुपन्यस्यत इतिं । 
यथार्थिपरत्य्थिनेोर्विवदि साक्षिम्यो निणीयः, एवमत्र वादिभ्रतिवादिनोगौरिति 
' प्रत्ययस्य वर्णसमुदायविषयतरे विर्रयवपदविषयते च वणो वाचकाः स्फोट 
एव वाचक इति वा विवदिऽनुमानं साक्षिलेनोपन्यस्तमिति । 


इति स्फोटसिद्धिव्याख्यायां 


त्रयोदशः शकः 


११२ गोपाङिकासहिता [चतुर्दशः शकः] 
निरुदबुदधयो नैव पूरव वर्णा विरोषकाः। 
एकबुद्धावुपारोहे कमाय्स्तमुपागतम्‌ ॥ १४ ॥ 


मथापि स्यात्‌- पूवं वर्णा ेत्तार इति, नः तदेवास्तमितोपरन्धि- 
त्वात्‌, सत्तामत्रेण चभेदकतवात्‌, सकठसद्धावाविशेषादेकपचप्रसङ्गात्‌; 





अपरं प्रकारमाशङ्कय परिदरति--निरद्ध““"इद्युक्तम्‌ इति । चतुदशः 
ह्येकः निरदधघुद्धय इति । शछोकव्यावव्याीमाराङ्कामाह--अथापि स्यात्‌ पूर्व 
वणी मेत्तार ईति । अन्तयवर्णश्येति स्िष्यति । एपा च पपै वणो विरेषकाः" इत्यस्य 
भ्याद्या । अतः सकल्वर्णविषयः सम्बन्धग्रहः, नान्त्यवर्णमात्रविषयम्‌ ; न च 


संस्कारबद्र्णविषयः, कि तु व्ण॑समुदायविषयमेव सम्बन्धग्रहणमिति । दूषयति-- 
नेति । कारणमाह--तदेवास्तमभितेपरुन्धिलवादिति । यदा तेषामुपङन्धिस्तदेवे- 


(५, 


वयर्थ; । एतच्च ^निरुद्धुद्धयः' इलस्य व्याख्या । यचप्यस्तमितोपङन्धिः, 
तथापि वर्णास्तावल्छन्त्येव ; अतस्तेषामन्त्यवणमेदकतमिति; तत्राह-- सचा- 


(१ 


मत्रेण चमेदकल्ादिति। अनैव कारणमाह--सकङसद्वावाविरेषांद्कपचग्रसङ्गा- 
दिति । सम्बन्धग्रहणे ह्यन्त्यवणस्य सत्तया विरेषणे ह्यम्यभिवेतरेरपि विरेषण- 
प्रसङ्गात्‌ सकर नां सद्धावस्याविशिषत्वात्‌ पञ्च(रातोऽपिं वण।नामेकतर सालञादि- 
मति सम्बन्धग्रहयात्‌ पञ्चाशदपि वणौ; संभूधैकं पद स्युरि्यथः । ततश्च 
छयक्षरं नौति पदम इ्यादिङोकप्रसिद्धिविरेधः । एवं पएृवार्धो व्याख्यातः ` 
स॒ल्यमेवमेतत्‌ ; अत एवाचर्थैः पक्षान्तरं दरितम्‌- 


८०अन्त्यवी च विज्ञाते सव॑संस्कारकासितिम्‌ | 
स्मरण यौगपयेन स्वष्वन्ये प्रचक्षते |" इति । 











१, 00५64. च. मूलम्‌ 


[चनुरद॑शः श्षोकः। गोपाछिकासदहिता ११२ 


सकलोपलम्मप्रमावितभावनाबीजजन्मनि चरमे प्रयये स्यात्‌ सदमावा- 
विशेषकृत्‌; तत्र तु क्रमादिभेदभरलस्तमयात्‌ अस्तमितक्रमादिभेदानां 
च सामर््याख्यापनात्‌ यथाकथच्विदपि पुरःपरिगतरूपेभ्य एकोपरभ्धि- 
्रकाशिम्यः स्याद्थप्रयय इत्युक्तम्‌ इति ॥ 


ययक कक जि 


अत आह-सकटोपटम्भग्रभावितमावनाबीजजन्मनीति । सकखानां वर्णानामुप- 
ठम्भैः प्रभावितानि यानि भावनानबीजानि तेभ्यो जन्म यस्य तस्पिननिंति । चसे 
प्रत्यय इति । केवरस्मरणरूप इति । स्यात्‌ समवेत्‌ । सहमावाद्िशेषकत्वमिति । 
सहमावात्‌ पूर्वैषामन्त्यव्णैविरोषकतवं व्युत्पत्तो विवक्षितमित्यथः । अस्तु सम्प्रति- 
पत्तिरेवोत्तरमिति चेत्‌ तत्राह--तत्र लिति । स्मृतिसमारूढा वणौ वाचका 
इत्यस्मिन्‌ पश्च इत्यथः । इत्युक्तमिव्यनेनान्वयः । क्रमादिभेदम्रव्यस्तमयदिति । 
चरमे विज्ञाने क्रमादानां भेदानां प्रत्यस्तमयात्‌ । आदिराब्देन साहित्यान्यू- 


(^ 


नत्वदेरुपादानम्‌ । सत्यमस्तु क्रमादिविदेषाणां तत्र प्रव्यस्तमयः, ततः किमि- 
व्याह--अस्तमितक्रमादिमेदानां च सामर्ध्याख्यापनादिति । अस्तमिताः क्रमादि 
मेदा येषामिति विग्रहः । समा्यास्यापनात्‌, साम्यं वाच्यवाचकयोः शाक्तिः, 
तस्य अख्यापनात्‌ ज्ञापनामावादित्यथः । बृद्धो हि षिशिष्टक्रमादिभेदानामेव 


वर्णानां सामभ्य बाायाचष्ट, न जातु तद्रहितानामिति । यथोक्तम्‌-- 


‹ध्याबन्तो यादृशा ये च यदथंप्रतिपादने । इति । 


सन्तु कमादिविधिष्टा एव वणी वाचकाः । सामध्यौख्यपनादिति 
आस्यापनादिति वा छेदः । बृद्धो हि विरिष्टक्रमादिभेदानां सामथ्य॑माख्याति ; 








१, 07716 बीज. मूलम्‌ ३, प्रतिभासिभ्यः, मूलम्‌ , 
२. तक्रमादि, मूलम्‌, 
(-- 15 


११४ स्फोटसिद्धिः [चतुदरः शोकः 





{7 


तत्तु तरयास्तमिक्रमादिमेदानामाख्यापयिन्यम्‌ , न विरिष्टानाम ; सम्बन्धग्रहश्च 
तेषमिवास्तु ; चरमज्ञानवर्तिनां सामर्वस्वीकारादिति गिजभिप्रायः । को 
दोष; £ अत आह-- यथाकथश्चिदपि पुरःपशितस्पेम्य इति । एक- 
वक्तृत्वादिविपर्थयेऽपि पुरः चरमविज्ञानस्य पूर्वक्षणे परितं रूपं येषामिति 
विग्रह; । एकोपटन्धिप्रकारिभ्य इति सुगमम्‌ । स्यादर्प्रत्यय इति । 
प्रसञ्येताध्रत्यय इति । इत्युक्तमिति । धूर्वोपरन्धिमेदेऽपि भरेत्‌, इत्यत्र | 
एवमुत्तरार्धो व्याख्यातः । एकस्यां बुद्धौ वणोनामुपारहे क्रमादिविशेषण- 
मस्तमुपागतमिति ॥ 
इति स्फोटसिद्धिव्याख्यायां 
चतुर्दशः शोकः 


भाक 0कनकमवयोानतक ननम 


[पञ्चदशाः शोकः] गोपार्कासहिता ११५ 


न प्रययः स्यादेक प्रयोक्तुरविभाविते । 
न च तस्य परिज्ञानमकस्मादवकस्पत ॥ १५ ॥ 
इदं चेष वर्णवादी प्रष्टव्यः-किमियमनानाप्रयोक्तृकतार्थज्ञानाङ्गम्‌, 


क त, प रि 1 भ 


“१ प्रत्येकं दूषिताः पक्षाः पुरस्ताद्रणेवादिनाम्‌ । 

इदानीं तेषु सर्वेषु समे दूषणमुच्यते ॥  इत्यभिप्रायेणाह-- 
न्‌ प्रयय ..-..उपारोदात्‌ इति । न प्रत्ययः स्यादिति पञ्चदशः छाकः । 
विकल्पमन्तमव्यास्य शछोकस्य प्रवृत्तिरिति दरयनाह-इदं चैष व्णैवादी 
प्रष्टव्य इति । सवपक्षसाधारण्यं दरदायतोक्तमेष वणवादीति । इदंशब्दनिर्दिष्टमेव 
दरीयति--किमियमनानाप्रयोक्तृकताधेज्ञानाङ्गं न वेतीति । नाना भिन्नाः 
प्रयोक्तारो येषां वर्णानां ते नानाप्रयोक्तृका, तेषां भावो नानाप्रयोक्तृकृता 
तदमावस्वनानाप्रयोक्तृकता । अथवा नञो नानाराब्देन सम्बन्ध. अनानाभूतः 
एकः कतौ येषां तेषां भावोऽनानाग्रयोक्तृकता एककतैकतेति यावत्‌ । 
अर्थज्ञानाज्गमिति । अथंज्ञानस्य कारणं वणौः, वक्त्रेकत्वे तदुपकारकमङ्गम्‌। 
यथाक्तम्‌-- | 


प 


“प्रधानं फठसम्बन्धि तत्सम्बन्ध्यज्घमिष्यते |” इति । 


येयमनानाप्रयोक्तृकता सा किमथज्ञानं प्रयज्गम्‌, न वा तदङ्गमिति । इतिशब्द 
इदंशब्देनानुसन्धातव्यः । तत्र तावत्‌ द्वितीयपक्षदूषणं छोकाभिप्रतं 
पुरस्छर्बननाह --तत्रानङ्गत्व॒ इति । तयोरनङ्गताङ्गतयोमध्ये यदनङ्गतवं 
तस्मिन्नाश्रीयमाण इत्यथः । वक्तृमेदेऽपि तत्स्यादिति । नानावक्तृतव 
सत्यपि वणीभ्योऽर्ज्ञानं स्यदिल्थः । अस्तु को दोषः, अत 


आह-न चेष्यत इति । न च वक्तृभेदेऽथेज्ञाने ब्णवादि- 


११६ स्फोटसिद्धिः [पञ्चदशः शोकः] 


न वेति । तत्रानङ्गते वक्तृभेदेऽपि तस्यात्‌; न चेष्यते, दृश्यते 
वा । एवं धक्तम्‌ 


^“ तेषां तु गुणभूतानामथेप्रलयायनं प्रति । 
सारियमेकक्नादि कमश्चापि विवक्षितः ॥ 


वंक्तेकत्वनिमित्ते च क्रमे सति नियामकम्‌ । 
्रयुञ्लानस्य यत्व वृद्धेभ्यः करमदर॑नम्‌ ॥ 


योगपरं त्वशक्यत्वान्न च तेषामिदाश्चितम्‌ । 

करतृमेदश्च तत्र स्यान्न चेव दृश्यतेऽभिधा ॥ ? इति । 
भिरपीष्यत इति । दश्यते वेति । वाराब्देन नञ आकषः । 
वक्त॒भेदे वर्णेम्योऽधज्ञानं न वा दृश्यत इति । कुत इद्यपेक्षायामाह- एवं 
शक्तमिति । वार्तिक इति सिध्यति । वारतिकत्रयमुपादत्त-तेषां विद्यादिना । 
“धावन्तो यादृशाः इव्यतीतं वार्तिकम्‌ । तत्र पुनः कीट्दानां सामर्थ्य 
षषे तददीयति- तेषामिति । गुणभूता ह्यर्थप्रल्यायने वणाः, दशैनस्य 
परार्थःवादिति न्यायात्‌ । तेनेषां साहिलमेकवक्तृत्वमादिराब्दोपात्तं चान्यूनान- 
धिकत्व क्रमविरोष इति सर्व॑विरोषणं विवक्षितं पश्चेकत्वादिवदिति । किं 
पुनः कऋमविवक्षायां तद्विरेषे वा प्रमाणे तदरौयति-- वक्त्रेकत्वनिमित्त इति । 
बक्तुरेकत्वं॑निमित्तं यस्येति बह््रीहिः । वक्त्रेकतवेन चैकान्तादिति वा पाठः । | 
न॒ द्येको वक्ता युगपदनेकव्णोज्चारणक्षम इत्यवर्यभावी तावत्‌ कमः । 
सत च य एव ब्द्धन्यवहारदृष्टः स एव नियम्यते, तस्येवार्थप्रतीतावङ्गत्वावगमा- 
दिति । नयु साहिव्यं क्रमश्वोभये परस्परविरुद्धम्‌, अतः सािव्यसिद्धमर्थ 
योगपद्यमाश्रीयतामत आह--योगपचं विति । सत्यमेवमेतत्‌ । यौगपद्यं 





किमान क 





गरेर 


१. कर्लैकत्ये, चो. सुदित. २, नैव. मूलम्‌. 





षि, 


[पञ्चदशः छक] गोपारिकासहिना ११७ 


अङ्गतरे तु ज्ञापकानुप्रवेशान्नानवधारितप्रतीतिसिद्धो हेतुः । दृश्यते च 
व्यवहिततिरोहितोदीस्तिभ्यो वर्णेभ्योऽथैज्ञानम्‌; न च व्यवहिततिरोहित- 


त्वराक्यमिव्युक्तम्‌- 
“^सुमुदायोऽपिं तेम्योऽन्यो वारणीयोऽनया दिशा ।' इति । 


दाकष्यते वा कर्तृभेदः स्यादित्याह--कतैमेदश्च तत्र स्थादिति । ततः को 
दोप्रः £ अत आह--न चैवं दृरयतेऽभिधेति । एकस्तावद्वहरून्‌ वणान्‌ 
युगपदुचारयितु न शक्तः; बहृषु॒तूच्वारयत्घु स एव दोषः बहुप्रयुक्तत्वमेव 
दोषः, एककर्तृकत्वस्यार्थक्ञानाङ्गत्वात्‌ ; अतोऽङ्गवेकल्यादेवाभिधा न दृरयते 
इति । इदानी प्रथमं पक्षं शछोकम्याख्यया दूषयति--अङ्गत्वे विति । 
अनानाप्रयोक्तृकताया इतिं सिध्यति । ज्ञापकानुप्रवेशादिति । ज्ञापकेष्वनुप्रवे- 
शादिति विप्रहः ; ज्ञापकवर्गान्तर्ूतत्वादित्यथैः । नानवधारिताथप्रतीतिसिद्धौ 
हेतुरिति । अनवधार्ता अनानाप्रयोक्त॒कतेति सिध्यति । पुंिङ्गपाठे त्वनाना- 
प्रयोक्तृकताज्ञापकदेतुरिति विष्य सिध्यति । अथप्रतीतेः सिद्धौ निष्पत्तौ 
हेतुरङ्गमिति । नेयमर्थसिद्धौ हेतुः, अनवधारितत्ात ; अतो व्यापक- 
विरुद्धो पङन्ध्या व्याप्यस्य ज्ञापकतवस्यापि निदृत्तेरथंसिद्रावहेतुत्वम्‌ । अनेन 
च ८न प्रत्ययः स्यदेकत्रे प्रयोक्तुरविभाविते |` इव्येतथास्यातम्‌ । 
अत एवावधार्यतामेबेति चेत्‌ , अत आह--दृद्यते चेति । वर्णेभ्योऽधेज्ञानमिति 
सम्बन्धः । कथमभूतेभ्यः १ अत उक्तम्‌-व्यवहिततिरोहितोदीरितेम्य 
इति । व्यवहितेन तिरोहितेन वा वक्त्रोदीरेतेम्य उच्रितेभ्य 


1 गी 





मय यश [1 1 0 वि 1), 


१. नानावधारितोऽथ, मृटम्‌ . 


११८ स्फोाटसिद्धिः [पञ्चदशाः शोकः] 


योरकस्मदेकलज्ञाने वक्त्राः संभवति; संभवति हि स्वरसाद्श्ये निरन्तरो- 


पि 


इति । व्यवहितः कुल्यादिना विदूरवर्ती । तिरोहितोऽन्धस्य 
समीपसितस्तमसा, अनन्धस्य पिंशाचादयो वा तिरस्करणीविधानिरोहितां 
इति । भन च तस्य पारैज्ञानमकस्मादवकल्पत ।' इत्येतदथाचष्टे-- न च 
व्यवहिततिरोहिनयोरिति । अकस्मद्धेतुं विनेत्यथः । एकवज्ञानं वक्त्रो 
समव्रतोति । व्यवहिततिरोहितयोवैक्त्रोर्यदेकत्व तद्विषयं श्रोतुज्ञानम्‌ अकस्मा- 
दुत्पत्तं न संभवतीति योजना । तिरोहितराब्दस्य वा पृवेनिपातः । नमु 
तिरोहितादिभ्रयुक्तेभ्यो ऽथैप्रत्यय उदेति वा न वाः यद्युदेति, ततो वक्तुरेकत्व 
श्रोत्रा निश्चितम्‌ ; अथ नेदिति, अतो नानावक्तृकतेति निश्चयः, वक्तु- 
रेकरिप्रत्ययेकरत्च एवार्थप्रस्ययददौनात्‌ । न च ज्ञापकानुप्रवेशः; तस्य ज्ञापकौ 
तु॒नैरन्तर्यस्वरविशेषौ ; तयेरुत्पाद क वक्त्रेकत्म्‌ ; तदज्ञातमेव नैरन्तर्यखर- 
विदोषवुत्पादयति; एकत्र वक्तरि प्रज्ञाने हि नैरन्तयंखरविदोषवेन 
कोऽपि नामातिशयविरेषः स्वलसंवेधः प्रकाराते, यकपदबुद्धिगोचरतां 
प्रतिपद्यन्ते वणौ इत्याराङ्कथाह-- सेभवति हि स्वरसाद्थ्ये भिरन्तरोच्वारणे 
वक्तृभेदेऽपि कर्कर्ठशरुतौ चार्ज्ञानमिति । संमवति हि व्यवधाने 
विरोधाने च वक्तृमेदेऽप्य्थज्ञानमित्यन्वयोपस्कारौ । नयु नैरन्त्स्वरविरोषा् 
वक्त्रे क्वमर््यैत इत्यक्तम्‌ ; अत॒ उक्तम्‌--स्वरसाद्ये निरन्तरोच्ारण इति । ¦ 
स्वरसाद्ये निरन्तरेचारणे च सतीत्यथः । स्वरसादद्यनिरन्तरोच्ारण 
इति पठे समाहारद्न्द्रः । अस्यन्तविलक्षणा हि वक्तारः 
सभूयात्यन्तसटृरस्वरा भूत्वा वर्णानां ताद्रप्यमारोपयन्त॒एकवक्तृप्रयुक्त- 





मण मे करन िमतम नय कगानकाम्ण्ोितन षयभोनिनेगमेभकोकोमा 


१. वक्तुः. मूलम्‌. २. कठ्शाग्दशरुतो वाथ. मूलम्‌. 
२. -रेकत्व एवार्थ, ख, 


१२० स्फीटसिद्धिः [षोडराः शोकः! 


सम्बन्धज्ञानसमये ज्ञायते न नियोगतः । 
तिरोहितव्यवहितप्रयुक्तो वक्तुरेकता ॥ १६ ॥ 


आ्रृतविद्रवतिंवक्तुप्रयुकतेष्वपि वर्णेष्वविदुषे विद्वानथंमाचष्टे; न 
च तत्र॒ वक्तुरेकतामाश्रयति प्रतिपदकः, नापि तदनुपात्तां प्रतिपाद्यः 


पूवं वक्त्रेकचस्याह्गत्वरमम्युपगम्य कथा दत्ता, सम्ध्रङ्गत्वेऽपि न 
प्रमाणमित्याह -- सुम्बन्धज्ञान. -.इत्युक्तम्‌ ईति । सम्बन्धज्ञानसमय इति 
षोडशः शछोकः । सम्बन्धज्ञानसमये सम्बन्धं प्रतिप्यमानेन नियोगतो 
नियमेन नम ज्ञायते वक्तुरेकतेति वद्यमाणेन सम्बन्धः । कथमित्याह-- 
£ तिरोहितन्यवहितप्रयुक्तो वक्तुरेकता । इति । न ज्ञायत इत्यनुषङ्गः । 
कारिकां व्याच्टे--आबृतविदूरवर्तिवक्तृप्रयुक्तेष्वपि वर्णेषिति । आवृतेन 
तिरोहितेन विदूरवर्तिना व्यवहितापरनामधेयेन वक्त्रा प्युक्तेष्वपि वर्णी 
सत्सिव्य्थः । एवं तिरोहितव्यवहितप्रयुक्ताविति व्याख्यातम्‌ । सम्बन्धज्ञान- 
समय हत्येतयाचष्टे--अविदुषे विद्वानर्थमाचष्ट इति । अत्र च तिरोहित- 
व्यवहितोदीरणान प्रवयक्षावगतं बक्तुरेकत्वमिति सूचितम्‌ । न चानुमानाव- 
गम्यत्वम्‌ , व्याप्यमावात्‌ । तदुक्तम्‌--^सम्मवति हि स्वरसाद्स्ये निरन्तरो- 
ज्ारणे इति । अत एवानर्थापत्तिगम्यत्वम्‌ ; न चोपमानगम्यत्म्‌ , तस्य 
साद्रयमात्रविषयत्वात्‌ इति । न॒ चाप्यागमगम्यत्रमप्यस्तीति दशेयन्‌ ्ञायते 
न॒ नियोगतो वक्तुरेकता' इलेतब्याचष्टे--न च तत्र॒ वक्तुरेकतामाश्रयति 
प्रतिपादक इति । इदमाकूतम्‌--यदा हि तिरोधाने व्यवघाने वा किश्चिद्राक्य- 
मुच्रति, तत्राविद्रान्‌ बाः कश्चन विद्वां पृच्छति --आयुष्मन्‌ किमेतदुच- 
स्तिमित । ततो विद्रानाह * वाक्यम्‌ › इति । तत इतरः प्रच्छति ‹र्कि पन- 


[षोडशः श्चोकः] गोपाछिकासहिता “ १२१ 


स्वयमेव प्रतिपद्यते, यथोपलब्धस्य सम्बन्धाख्यानात्‌; वक्तुरेकताया 
निमित्तमन्तरेण प्रतिपत्तुमविभवादि्युक्तम्‌ ॥ 


॥ (क 


वोक्यं नामः इति । ततोऽन्यो वक्ष्यति --^तंहत्याथमभिदधति पदानि वाक्यम्‌! 
इति । ततः पूवैः पृच्छति --"किं पुनः पदं नाम › इति । तत उत्तरो बदेत्‌-- 
“यावन्तो यादञ्चा ये च यदर्थप्रतिपादने । 
वणौः प्रज्ञातप्तामध्यौस्ते तथेव" सन्त एकं पदम्‌--इति । 
ननु व्णेसमुदायस्य पदत्वे कथमेत(वतां पदत्वमिति निर्णयः सेत्स्यति --इति 
पृष्टे विद्वानविदुषे क्रमादिसप्तकमेबोपायतयाचष्टे, न वक्तुरेकलम्‌ । यथोक्तम्‌-- 
“'पदावधारणोपायान्‌ बहूनिच्छन्ति सूरयः । 
क्रमन्यूनातिरिक्तत्वस्वरवाक्यस्प्रतिश्चतीः ॥ ' इति । 
पुनश्च ५कः पदाथः वाक्यार्थश्च" इति पृष्टः पदार्थं वक्यार्थं चाच, न पुनस्त- 
दौपयिकपदावधारणाय वक्तुरेकल्माश्चयतीति । यदपि सम्बन्धस्य वक्त्रा प्रयोक्तु- 
रेकत्वं नोपात्तं पदावध।रणोपायतथा, तथापि श्रोतैवान्यथानुपपच्या वक्त्रेकत्वमप्यु- 
पादास्यते “'्साहिव्पमकवक्त्रादि' इति न्यायादित्यत आह-नापि तदनुपात्तां 
प्रतिपाद्यः स्वयमेव प्रतिप्त इति । प्रतिपादकेनानुपात्तामेव वक्तुरेकतां प्रति- 
पादः स्वयमेव व्राः प्रतिपादकोपादानमन्तेरेणैव पदावधारणोपायतया न ग्रति- 





पद्यत इत्यथः । न च तत्र॒ वक्तुरेकतामाश्रयति प्रतिपादक इत्यत्र कारणमाह 
-यथोपरन्धस्य सम्बन्धाख्यानादिति । बद्धेन पूर्ववद्धेम्यो यादशं पदसुपरब्बम्‌ 
तस्यार्थन सम्बन्ध, प्रतिपादकेनाख्यायते, न ततोऽन्यादरस्य । न च तत्र 
वक्तुरेकता ब्द्धैराश्चिता, न च स्वये प्रतिपन्नेति यथोपर्न्धस्यैव सम्बन्धाख्यान- 
सम्भवादिल्य्थः । नापि तदनुपात्ता प्रतिपावः स्वथमेव प्रतिप्चत इत्यत्रापि 
कारणमाह--त्रक्तुरेकताया यन्निमित्त प्रतिपादकं प्रमाणं तदन्तरेण वक्तुरेकता- 
मज्ञानाङ्गतया प्रतिपत्तुं स्वयं प्रतिपा्स्यानिभवात्‌ अरशक्तस्यिथः । कथ- 
मित्याह इत्युक्तमिति । पूवसिनेव छेक उक्तिः ॥ 
इति स्फोटसिद्धिन्याख्यायां षोडशः शोकः 





-16 


१२२ स्फोट िद्धिः [सप्तदशः शोकः 


तस्मात्‌- 
अनङ्ग वक्तुरेकत्वे वक्त॒भेदे निरुद्धवा । 
संस्कारादावभिन्नेऽपि धीरहत्वन्तरसूचनी ॥ १७ ॥ 


तदित्थं सम्बन्धकाटठेऽनाश्नयणात्‌ प्रल्ययकाठे चानवेदनात्‌ अनङ्गे 


अस्तेव भवतस्तु किमायातम्‌ । अत आह--तस्मात्‌-""अनुपटब्धेः 
इति । पूर्वश्छेकोक्तमुत्तस्र हेत्छरोति-- तस्मादिति । अनङ्ग इति 
सप्तदशः शोकः । तस्मादनङ्ग इयेवान्वयः । तस्मादनङ्ग॒इयेतव्याचष्टे-- 
तदित्थं सम्बन्धकाठेऽनाश्रयणात्‌ प्रययकारे चानवेदनादनङ्ग इति । 
तदित्थमियेको निर्देशः । तेनानेन प्रकारेणेदर्थः । तदेवमुक्तेन प्रकारेण 
सम्बन्धकाठे सम्बन्धाल्यानकाटठे प्रतिपादकेनानाश्रयणात्‌ प्र्ययकाडे च 
सम्बन्धसंवेदनकाठे च प्रतिपायेनानवेदनादिति तस्मादिव्यस्य व्याख्या । नु 
तस्मारियनेन पूरवैश्छोकेक्तोऽर्थो निर्दष्टव्यः । परैश्छोके च प्रतिपायेनानवेदना- 
दिति चोक्तम्‌ । एव द्यक्तम्‌-- 


¢ सम्बन्धज्ञानसमये ज्ञायते न नियोगतः । इति । 


सत्यमेवमेतत्‌ । विवरणे क्ते प्रतिपादकेनानाश्रयणम्‌ भन च तत्रे वक्तुरेकतामा- 
श्रयति प्रतिपादकः इति । अतः शछोकेऽपि श्रुखथोम्यापुभयमुक्तमित्यदोषः । 

अथवेह सम्बन्धकाटेऽनाश्रयणात्‌ प्रव्ययकाठे चानावेदनादिति दर्शनात्‌ | 
पूर्वत्रापि सम्बन्धज्ञानसमय इति सम्बन्धसमये ज्ञानसमये चेति विग्रह उन्नीयते । 
ज्ञायत इलेतदपि स्मरणानुभवयोः साधारणं क्चनम्‌ ; सम्बन्धकारे आख्यात्रा 
घकतुरेकता न स्म्थते नाश्रीयत इति यावत्‌; प्रतिपा्येन च घक्तुरेकता 
प्रययकाडे नानुभूयत इति । अनङ्ग इद्येतदेव साध्यमिति दर्रायतेक्तम्‌-- 


[सप्तदशः शोकः] गोपाञिकासदहिता १२३ 


वक्तरेकत्वे वक्तृभेदेऽपि वंणोपठभ्धिपंस्कारा्क्िषादुयतुमदयथैज्ञानम्‌ ; 


अयुत्चमानं तु निमित्तान्तराधीनजन्मानमात्मानमावेदयति । न चैष 
निमित्तान्तरेऽपि तुल्यः प्रसङ्गः, तस्य भिन्नवक्तुप्रयोगे स्फोटस्याुपरब्धेः ॥ 


भािगिनेिनेनाककोि = जनन ।५०. बग #० एषिणी णि 0 त ह । = पद्‌ 
गीर 1 [र 


अनङ्गे वकतुरेकत्वे इति । “वक्तृभेदे मिरुद्रवा ' इत्युद्रवम्रतिषधः तव्पप्तौ 
सव्यामेवोपपद्यत इति प्राप्तिं तावदाह--वक्तुभेदेऽपि वर्णोपरन्धिसस्काराय- 
विरोषादु्पत्तमहंत्य्थ्ञानमिति । छेके संस्कारग्रहणेनैव श्रज्गम्ाहिकया तद्धेतु- 
रुपरन्धिरप्युपात्तति द शितम्‌---वर्णोपरुन्धिसंस्कारेति । काचित्तु वर्णोपटन्धि- 
रहण नास्येव । संस्कार उमयविधोऽपि । आदिरुब्देन चिततब्ुद्धिस्कुरण 
च क्रमादि च गृह्यत इति वेदितव्यम्‌ | उत्पत्तमरहत्य्थज्ञानमिति । कारण 
पोष्कस्याद्भवन्मत इति भावः । एवं प्राप्तिं दरयित्वा निषेधमुसन्धत्ते - 
अनुत्पद्यमानं विति । अर्थज्ञानमिति सिध्यति । निमित्तान्तराधीनजन्मान- 
मात्मानमाबेदयतीति । अनेन ‹ धीर्हिलन्तरसूचनी * हदत्रात्मन इत्युपस्कारः ; 
अथेश्च विषय इति त्थाख्यातम्‌ । काचित्पुनरदिति रात्रन्ततया पठथते, 
अनुत्च्मानापित्यत्र तरब्दश्च नास्ति; तत्रैकग्रन्थता शंकवदव द्रष्टव्या । 
ननु ““ यत्रोभयोः समे दोषः ? इति न्यायादचोबमेतदिति चोचं परिहिरनाह-- 
न चैष निमित्तान्तरेऽपि त॒ल्य; प्रसङ्क इति । अनङ्के वक्तुरेकल इत्यादिकः । 
कारणमाह-तस्य मिन्नवक्तृप्रयोगे स्फोटस्यानुपर्ग्धरिति । तस्येति 
निमिन्तान्तरस्येति । हेत्न्तररब्देन निमित्तान्तरराब्देन वा कि विवक्षितमित्यत 
उक्तम्‌--स्फरोटस्येति ! अथवा तस्येति प्रकृतत्वादथतश्च स्फोटवादिनो निर्देश 
इति तस्य मत इत्यथः ॥ 


{५ 


इति स्फाटसिद्विव्याख्यायां सप्तदशः शछोकः 


१, @पाप्६व वणणोपरन्धि- क २. स्मरण, ख, 


१२४ स्फोटसिदधिः [अष्टादशः छोकः] 


नन्वथाभिव्यक्ताषिव शब्दामिव्यक्तावपि तुल्यः प्रसङ्गः सवैः । 
तदुक्तम्‌- 

'ध्यसखानवयवः स्फोये व्यज्यते वणबुद्धिभिः । 

सोऽपि पर्यनुयोगेन नैवानेन विमुच्यते ॥” 


त मोक ने 





एदतेव विद्रणोति--नन्वथीभिव्यक्ताविव ˆ ` ˆ ` नानालदोषः इति । 
न॒ चेष निमित्तान्तऽपि तुल्यः प्रसङ्ः' इ्युक्तम्‌; तत्र यथा 
तल्यत्वाराङ्खा भवति, तथा दरीयनाह । यावान्‌ प्रसङ्धोऽधौमिव्यक्तौ वर्णेषु 
स्फोटवादिना दरतः, स॒ सर्वो ध्वनिषु तद्देव स्फाटाभिव्यक्तावपि 
तुल्यः प्रसङ्ग इत्यर्थः । कथमि्येक्षायामाह-- तदुक्तमिति । वातिककारेणेन । 
वार्तिकसुपादत्त--यस्यानवयव इति । प्रसङ्घः सवं इति ¦ न केवल्मनङ्ख 
वक्तुरेकल इति, किन्तु पूर्वोक्तः सर्वोऽपत्यर्थः । यच वर्णानामथंप्रत्यायने 
्रत्येकाराक्तेः सेहतानामप्यराक्तिरिति चोचम्‌, तत्सं स्फोटवादिनोऽपि ध्वनीनां 
वणानां वा॒तदमिव्यक्तौ तुल्यमेवेत्याह---यस्यति । “वव्णप्रहणमनास्थयोक्तम्‌ , 
ध्वनीनामेवाभिव्यञ्च कत्वस्य परैरि्टत्वात्‌! इति रताकरे न्याख्या । ‰* अपि. 
च स्फोटवादिनोऽपि पर्वपु्ववरणबुद्धिजननद्वरेण ध्वनिभिः स्फोटोऽभिव्यञ्यत 
इति मतम्‌ ; अतस्तस्यापि त॒ल्योऽयं पर्यनुयोगः । कः  प्रत्येकमनभिव्यक्तौ 
मिडितानमप्यनमिग्यञ्जकलमिति । यश्चोभयोर्दोषः न तमेकः पयनुयोञ्यो 
भवतीत्याह--यस्यति । एवं कारिकायां भ्याख्या ! वुल्यत्वमेव दशित-. 
मनन्तरेण वाविकद्रयेन-- 

(“तत्रापि प्रतिवर्णं हि पदस्फोटो न गम्यते । 

न चावयवदो व्यांक्तेस्तदमावान्न चात्र धीः ॥ 


[अष्टादशः शोकः] गोपाङ्िकासहिता १२५ 


अत्रोच्यते- 
क 
प्रयत्नमेदतो भिन्ना ध्वनयोऽस्य प्रकाराकाः। 
प्रत्येकमनुपाख्येयज्ञानतद्वावनाक्रमात ॥ १८ ॥ 
न तौवत्कैवस्ये यौगपचेऽभमिमतानुपू्व्यभेदे वरक्तृभेदे वाविरेषा- 


भे णायामा [7 णी 


प्रत्येकं चाप्यशक्तानां समुदायेऽप्यराक्तता । 

तत्र यः पद्िरस्ते स नोऽत्रापि भविष्यति ॥'' इति । 
अस्ति तावदेष प्रसङ्गः--करतृभेदे स्फोटामिव्यक्तेराप्त इति पर्वपुवेवणेपद- 
विपयासक्रमेण ध्वनिभिः स्फोटामिव्यक्तिमेवासाव्िच्छति । वक्तमेदेऽपि पूवेवणे- 
श्रमपरम्परा कमोचारणेऽ्यविशिवेति । तथान्येऽपि दोषाः क्रमवैपरीत्यादि- 
विषया द्र्टभ्याः । यचप्युत्तरस्मिन्‌ वातिकदये प्रवयेकाराक्तौ समुदायेऽप्य- 


| ^> वि 9.१ 


शक्तिरिति चोदय तल्यमिव्युच्यते, तथापि “‹ यस्यानवयवः स्फोटः! इतिं 


वातिकं सपरप्रसद्धसाधारणमेवेत्यमिप्रायः । अत्रोच्यत इति परिहारत्वेन 
छोकोऽवतासितिः । 


प्रयन्नमेदत इत्यष्टादभः शकः । छोकस्य हेतुत्वं विवक्षन्‌ प्रतिज्ञामुप- 
स्करोति--न तावदिति । पर्थनुयोगतुल्यता प्रथमे परिषियते, परस्ताचसाधा- 
रणो दोषः पद्िरिष्यते इति तवच्छब्देन दशयति । केवल्थ इति । एकैको- 
चारण हत्यर्थः । यौगपद्य इति । समुदाय इत्यथः । अभिमातानुपूव्यैमेद इनि । 
यस्तु क्रमनियपोऽभिमतः, तदन्यथात्व इति । वक्तृमेद इति । भिन्वक्तृत्वे । 
अविरेषादिति । वर्णानामविशेषादिति । अ्थाभिव्यक्ताविव शब्दाभिन्यक्तावपि 
वल्य; प्रसङ्ग इति । यथा हयकैकाक्षरविक्ञनेनाथं उपरम्यत इति वणैवादिन 
प्रत्युच्यते, नैवमेकैकाक्षरविज्ञानेन स्फोटोऽमिन्यञ्यत इति स्फोटवादिनं प्रति वक्तुं 


१२६ स्फोटसिद्धिः [अष्टादशः छेकः] 


दथीमिव्यक्ताविव रब्दाभिव्यक्तावपि तुल्यः प्रसङ्गः । तथा हि- 
सत्र शब्दसमुत्थापकम्रयलनिरूपणचित्तव्र्याध्यक्षमुपरुभ्यमानरूपमेदाः 
प्रयलाः सखात्मन्यायतमनाः स्वभावभेदेतुतयाध्वनीन्‌ व्यावंतयन्ति, 


१ 7) ^ 





दाक्यम्‌ । न चाक्षरव्यतिरिक्तोऽस्ति समुदायो नाम--इसयेतदपि न वक्तु 
ननयुक्तम्‌ । एवमभिमतानुपून्धैमेद इलेतदपि । वक्तृभेदे च इलेतदपि न तुल्य- 
तया वक्तव्यम्‌ | अत्र हेतु. शोक इव्याह--तथा हीति । कचिच्च तत्सारं 
यतः इति शोकमवता्थ भन खदु कैवल्यः इति पाठः । अत्र नैत्सार- 
मिस्य व्या्याने न खल्विव्यादि, यत इत्यस्य व्या्या तथा हीति योजना । 
सतेति । वर्णवादिपक्षे स्फोटवादिपक्षे चेंखथैः । अथ वा सवत्र सर्वषु 
देरषु काठे बा । अथवा सर्वेषु पुरुषेषु सवत्र रब्दोचारण वा । अथवा कैवल्ये 
योगप्ेऽमिमतानुपून्यैभेदे कतैभेदे च सवैत्रे्यथः । प्रयता ध्वनीन्‌ व्यावर्तयन्ती - 
त्यन्वयः । भिन्दन्तीदयथः । अष्यक्षमुपरुभ्यमानूपमेदा इति । अध्यक्षमित्युप- 
ठम्भक्रियाविरोषणम्‌ । अक्षं॒चात्र मन एवाभिप्रेतमिति दरोयतोक्तम--रान्द- 
समुव्थापकप्रयल्ननिरूपणाचित्तवृत्यति । राब्दस्य समुत्थाप्रको यः प्रयह्नः 
तन्निरूपणास्िका या चित्तस्य व्र्तिस्तयेति । प्रय्रखरूपनिरूपणचित्तदृच्या 
तद्वेदोऽपि गृह्यत इति दररितम्‌-- प्रयत्ननिशूपणेति । कथ पुना रूपभेदः) 
तदर्बितम्‌--राब्दसपुत्थापकेति । प्रयत्तस्य पुनः किं कारणम्‌ , कश्च मनसा 
सन्निकषः, तदरितम्‌--सख्वात्मन्यायतमानाः स्वमावमेदहेतुतयेति । स्स्यस्ना 
भावभेदोऽभिप्रायभेदः इच्छाविशेषः स एव हेतुर्येषां प्रयत्नानां तेषां भावः सा 
तया । स्वात्मन्यायतमानाः स्वास्म्यन्यायत्ता भवन्तः स्वात्माधीना इत्यथः । 


आत्मसमवायिनी दहीच्छा; सा स्वाश्रय एवात्मनि प्रयत्न प्रसूते ; गुणश्च गुणि- 


१, (01160 अपि. मूलम्‌. २. ग्ह्ममाण. मूलम्‌. 


[अष्टादशः कः] , गोपाञ्किसहिता १२७ 


त॑तो नियतनादनिबन्धनोपव्यश्चनाः न सर्वत्र शब्दभेदाः प्रकाशन्ते । 


परतन्त्र इति रुणल्वास््मयत्नस्य संयुक्तसमवायः सम्बन्धो दथितो वेदितव्यः | 
अथवा प्रधनस्य पुनः रकि कारणम्‌ ; अत उक्तम्‌-- स्वातमन्यायतमाना इति । 
प्रयतेत्य।दने नास्य परपेक्षेलधः । कथं पुनयुणिमूते स्वात्मन्यायत्तेति चेत्‌, 
अत उक्तम्‌--खमावहिनुतयेति । स्वात्मनो यः स्वीयो भावः क्रिया वामिप्रायो 
वेच्छात्मा तस्य हेतुतया हेतुत्वादिति पूववत्‌ । अथवा प्रयत्नानां ष्वनिग्यावतै- 
कत्वे को हेतु; अत उक्तम्‌ू--स्वात्मन्यायतमाना इति । प्रयज्ञाः खदु स्वात्मनि 
स्वरूप एवायतमानाः, नान्यपरतन्त्रा इत्यथः । कथमि्याह--स्वभावहेतुतयेति 1 
स्वीयस्य भावस्य जन्मनो ध्वनिं प्रति हेतुतादिति । कथं पुनः प्र॑यताना- 
मेतादशो महिमेति चेत्‌ , तदरितम्‌--सखमावहेतुतयेति । एष हि प्रयज्नस्य 
स्वभावः, यज्नन्मसमय एव ध्वनिमेदं प्रसूत इति । तथा च व्यावतैयन्ती- 
त्यनेनान्वयः । अथवा ननु कथमेकथ्रयतजातीयानां ध्वनिन्याव्तकत्वमिदत 





अ 


उक्तम्‌ - स्वभावमेदेतुतयेति । स्वीयस्य स्वभावभेदस्य हेतुतयेति, खीय- 
स्वमावमेदो हेतुः सहकारी येषा तेषा भावस्तत्ता त“ वेति । (ल्पमेदाः हृत्यत्र 
पक्षधमेता दरिता, अत्र हेतुवचनमिति द्रष्टव्यम्‌ । अथवा कीद्स्या व्याद््या 
ष्वनीन्‌ विषयीदु्वैन्तीति तदशेयति--स्वमावहेतुतयेति । ग्रयत्रमेदकृता 
म्यावृत्तिनौपाधिकमदमात्रहेतुः, कि तु स्वमावमेदस्येव हेतुखियिथः । एवं तवत्‌ 
°्रयन्तमेदता भिन्ना ध्वनयः इवययमरो व्याख्यातः । शछकरोषमनुसन्धत्ते-- 
तत॒ इति । ध्वनिस्वभावमेदादित्यथः । नियतनादनिबन्धनोपव्यन्नना इति । 
नादो ध्वनिरिलन्थान्तरम्‌ । विरुक्षणप्र्ययवेद्याः शब्दभेदास्तावद्विलक्षणा 
इत्यविवादम्‌ । तेषां च प्रतिस्वं भिनजातीयाः प्रतिनियता ध्वनयोऽभिव्यक्ति- 


{५ 


हेतव इति स्थितम्‌ । तेनायमथः-- नियता नादा निबन्धनं यस्य व्यञ्जनस्य 


१ (1110 ततः. मूलस्‌, १ 17116 प्रयन्ञानाम्‌, ख, 


ॐ _ (^ 


१२८ स्फोटसिद्धिः [अषटद्ः शोकः] 


नापि म्रयेकमनवध्ोतनात्‌ , उत्तरनादयैयर््यप्रसङ्घात्‌, अवयवस 
व्यक्त्युपपत्तस्तदमावात्‌, प्रयकमशक्तौ समुदायेऽप्यशक्तेः, कभ- 


जजन, 





तनियतनादनिबन्धनम्‌ , तादशं व्यञ्चनं येषां ते तथोक्ताः । मन राब्दमेदाः 
प्रकाशन्ते इति यक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । यदैव स्वीया नादाः सन्ति, तदैव राब्द- 
भेदा गंवादिष्फोदात्मनः प्रकाशन्त इति । एतच्च “वनयोऽस्य प्रकाशकाः! 
इयस्य व्याष्यानम्‌ । इदमा स्फोयत्मान परामृराति । एवं च पयैनुयोगतुस्यत् 
परिितमिव्याह--न सैत्रेति । कैवल्ये यौगपद्येऽभिमत।नुपूरम्यभेदे वक्तृमेदे 
च न सर्वत्र शब्दमेदाः प्रकाशन्ते ; पि, तु स्वन्यञ्चकप्वनिसद्भाव एव ; सं 
चमिमतानुपृष्य॑सत्तायमवेति का्यदरानान्यथानुपपत्तिप्रमाणकम्‌ । तत॒ इयदे- 
रेकवाक्यता वा । नियतनाद्निबन्धनन्यञ्नत्वान स्त्र शब्दभेदाः प्रकाशन्ते, 
अभिमतानुपूव्यामिव ; तत्रैव प्रतिनियतष्वनिसद्धावादिति । सम्प्रति प्रलेक- 
मिति पदमनुसन्धत्ते - नापीति । साम्प्रतमिव्यन्वयः । प्र्येकमनवचोत- 
नादिति । यथा वणः प्रस्येकमथे नावयोतयन्ति, एव॒ वष्वनयोऽपि व॑ 
्रव्येक पदात्मानमवद्योतयन्ति, अप्रकारादिति मव: | अथावचोतयन्तीत्युष्यते 
तत्राह--उत्रनादवैयध्यप्रसङ्गादिति । यदि प्रत्येकमवयोतनम्‌ + ततः पूर्व 
गेवावच्योतनादु चतरनादवैयध्य प्रसज्येतेति नन्ववयवरोऽवधोतयन्तु, न कस्यचचि- 
दप्यानथकयमित्य आह --अवयवशो व्यक्तयनुपपत्तेरिति । कुत इत्यत्राह 
-- तदभावादिति । अवयवाभावानिरवयवस्य पदात्मन्‌ इत्यर्थः | प्रयेकमराक्तो ' 
समुदायेऽप्यशक्तरिति । प्रसेकं तावनादाना पदाभिव्यक्तौ नास्ति शाक्तिः ; 
पहता अपि त एवेति कथं राक्ता भवन्ति १ न हि तदा तेषां रूपान्तरोदय इत्यः | 





1 1 [पिपी 








१, गवादिषत्‌, ख, २, 0701६६6 न. ख, 


[अष्टादशः शोकः] गोपाटिकासहिता १२९ 


जन्मनामनवाप्तयोगपद्यानां समुदायाभावात्‌ › प्रदामिनव्यक्तिरपि दुठमेति 
साम्प्रतम्‌ ; यतः म्रयेकमपि तेऽविकटं स्फोयतमानमभि- 
ग्यज्ञन्ि । न॒ चेतरनादवेयर््यम्‌, अभिव्यक्तिमेदात्‌ । तथा दि- 
पूवे ध्वनयोऽनुपजातभावनाविदयेषमनसः प्रतिपत्तरव्यक्तरूपोपग्राहिणी- 


युररवमत्रेण वचेदमुपन्यस्तम्‌ , परमाथतस्तु समुदायोऽप्यपस्म्भव्येवेत्याह-- 
कमजन्मनामनवाप्तयौगपचानां समुदायाभावादिति । क्रमेण जन्म येषामिति 
बह्वीः । अनवाप्तं योगप यैरिति विप्रहः । क्षणिकत्वादिति भावः । 
क्रमजन्मत्वै च तत्स्वमादिति द्टन्यम्‌ । तथा दरनात्‌ ; एक्देश- 
काठसमन्वये विना सपुदायाभावादित्यभिप्रायः । पदामिन्यक्तिरपीति । 
अथीभिव्यक्तिवदेवेति भावः । तदसाम्प्रतत्रे हेतुः म्रत्थेकमिव्येतदिति 
ददयतोक्तम्‌--यत इति । व्याचष्ट--प्रत्येकमपि तेऽविकलं स्फोटात्ान- 
मभिव्यज्ञन्तीति । मप्रव्येक ध्वनयोऽस्य प्रकारका इति सम्बन्धः । 
अस्येव्येकवचनं विवक्षितम्‌ , ध्वनय इति बहवचनं चेति भवः । प्रवेक 
मपीलयपिराब्देन “्रत्येकमनवद्योतनाव्‌ इति परोक्ताप्तम्भावनाराङ्कानूदिता । 
ते ध्वनयः | न चावयवरो व्यक्तिशङ्गोरियत इत्याह--अविकर्मिति । 
शछोकरोषमनुसन्धत्ते -न चेति । इतरनादवेयथ्य॑मिति । पूव॑क्रमजन्मनां 
्रसेकमभिव्यज्ञकते पूर्वस्यावरयंभावितवात्तेनैव कृतकसुत्तरमनर्थकं स्यात्‌ 
इयुक्तम्‌--उत्तरनाद इति ; सम्प्रति सवैषाभविकरुतयामिव्यन्ञकलवे पूर्ववदुत्तर- 
नादानर्थक्यम्‌ ; अय पूर्वणासष्टामिव्यक्तेरुत्तरेण स्फुटामिव्यक्तिः, ततः पूवा 
नर्थक्यमित्यभिप्रायेणेतरग्रहणमिति वेदितव्यम्‌ । कारणमाद--अभिव्याक्ति- 
भेदादिति । अभिन्यक्तिभेदसाधनाय छोकरेष इव्याह--तथा हीति । प्व 
ध्वनय इति । सर्वान्तिमात्‌ प्राग्माविन हलैः । अनुपजातभावनाविरेष- 


१. जन्यानाम्‌. मकम्‌. २, 4१९५ च. मूलम्‌, 
(--17 


१३० स्फोटसिद्धिः [अष्टादशः शोकः 


स्तरव्यक्त॑परिच्छेदोत्यादायुगुणमावनाबीजवापिनीः प्रख्याः प्रादुभौव- 
यन्ति ; पश्चिमस्तु पुरस्तनध्वनिनिबन्धनाव्यक्तपरिच्छेदभ्रभावितसकल- 
मावनाबीजसहकारि स्फुटतरविनिविषटस्फोटबिम्बमिव प्रययमतिव्यक्त 





मनस इति । भावना संस्कारः, तस्या विशेषः, नोपजातो मावनाविरोषो 
यस्मिन्‌ तद नुपजातमावनाविरोषम्‌, तादृशं मनो यस्य स तथोक्तः । 
एतच्च मनोधर्मा; संस्कारादय इत्यभिमानवतां मतेनोपन्यस्तमिति वेदितव्यम्‌ । 
प्रतिपत्तुः श्रोतुः । अब्यक्तरूपोपग्रा्िणीरिति । अव्यक्तं रूपे स्वरूपं यस्य पदस्य 
तदभ्यक्तखूपं तस्योपग्रहणरीरेति । उपशब्द सामीप्यवाचिना अस्ति प्रहणस्य 
तद्विषयत्वमिति दर्दितम्‌ । वर्हि किंमाभिः प्रयोजनमत आह--उन्तरव्यक्त- 
परच्छिदोत्पादानुगुणमावनाबीजवापिनीरिति । उत्तरः सवानतिमध्वनमिना जनिष्य- 
माणो योऽस्य व्यक्ततया पल्च्छिदः तस्य य उत्पादः तं प्रनुगुणस्य 
भावनाबीजस्य वापिनीरेति । प्रस्था इति प्रवयक्षज्ञानानि । प्रादु मीवयन्ति 
जनयन्ति ; नित्यनरुद्धिवादिनाममिन्यञ्चन्तीति । पश्चिमल्तविति। सर्वान्तिम इव्यर्थः | 
पुरस्तन्वनिनिबन्धनाव्यक्तपरिच्छेदप्रमावितसकर्भावनाबीजसहकारीति । पुर- 
स्तना ध्वनयो निबन्धनानि येषां ते पुरस्तनष्वनिनिबन्धनाः । तादरौरब्यक्त- 
परिच्छदैः प्रमावितानि सकलानि यनि भावनाबीजानि तानि सहकारीणि 
कारणानि यस्येति बहुत्रीहिः । स्फुटतरनिनिविष्टस्फोटनिम्बमिवेति । स्फुटतरतया 
विनिविष्टः स्फोटात्मा बिम्बो यस्मिन्‌ स तथोक्तः । स्फोटस्य बिम्बस्य प्रति- . 
बिम्बरूपा वणा इति दरौयितं बिम्बग्रहणम्‌ । इवराब्देन विनिवेरास्योपचारिकत्व 
द्शेयति ,। यथा किक सुखादर्बिम्बस्य वितः कृपाणादिगता इस्यन्ते, 
एवमेकस्य स्फोटास्रानो विवतौ वणौ इति भावः | प्रयये प्रसकषज्ञानम्‌ | 





ममन, = परपद -णनयन कि = भाक कनन [शि 


९१* ब्यक्ततर्‌, मूलम्‌ २. 0"1४€त पर, मूलम्‌, 


[अष्टादशः शोकः] गोपारिकासहिता १३१ 


तरमुद्धावयन्ति ; यथा रतनपरीक्षिणः प्रीक्षमाणस्य प्रथमसमधिग- 
माठुपास्यातमनुपास्येयरूपप्रययोपाहितसंस्काररूपीदितविरेषायां बुद्धौ 
क्रमेण चरमे चेतसि चकास्ति रलतच्वम्‌ ; न न्यथा स्फुखकाशच 
अतिभ्यक्ततरमिति । विषयाभिव्यक्तिद्रारिका ज्ञानस्यामिव्यक्ततेति । उद्भावयतीति 
पूवैवत्‌ । अनुपाख्येयमुपाख्यातुमशक्यमन्यक्तं ज्ञानं यत्‌, या च तस्य 
ज्ञानस्य जन्या भावना तयोः क्रमादितरेतरं पौवापर्यात्‌ परव 
ध्वनयः प्रकादराका इति शछोकरोषयोजना । रएतच्वान्यत्र दष्टमेवेलयाह-- 
यथेति । रल्नपरीक्षिण इति । रत्परीक्षारीर्शाडिनो षिपणिवर्तिनो वणिग्बर- 
स्येव्थः । परीक्षमाणस्येति । रत्रानीति सिध्यति । प्रथमसमधिगमानुपाख्या- 
तमिति । प्रथमेन समधिगमेन विज्ञानेनानुपा्यातमन्यक्तम्‌ । प्रथमसमधि- 
गमादमुपाख्यातमिति व्यासेन क्रचित्पाठः । एतच रततक्छविरेषणम्‌ । अनुपा- 
स्येयूपप्रल्ययोपाहितसंस्काररूपाहितविरोषायां बुद्धाविति । अनुपाख्येयस्पैः 
प्रययैः उपहितानि यानि संस्कारात्मकानि म्र्ययानामेव सुक्ष्मरूपाणि 
तैराहितो विश्चेषो यस्यां तस्यां बुद्धौ मनस्यन्तःकरण इयथः । क्वचित्पाठः 
अनुपाख्येयरूपगप्रलयोपाहितसंस्कारविरोषाथामिति ! तत्र संस्कारस्य तजन्यस्य 
चातिशयस्य मेदमविवक्षित्वा संस्कार एव ॒विरेष इ्युक्तमिति वेदितन्यम्‌ । 
गभेण परम्परया । चरमे चेवसि अन्त्यध्वनिजनिते विज्ञाने । चकास्ति 
प्रकाराते । र्नं रतस्य पारमार्थिकं खूपम्‌ । बुद्धिरियन्तःकरणं साङ्ख्या 
मन्यन्ते, तद्धर्म च संस्कारम्‌ । वचेतःरब्दोऽप्यत्र ज्ञानमात्रवचनो विवक्षितः, 
न ज्ञानकरणवचनः । ननु प्रथमप्रत्ययेः संस्काराधान एव वि प्रमाणमत 
आह-न ह्यन्यथा स्फुटप्रकाश उपपते पुर इव पश्चादपीति । यदि प्रथमज्ञाने 


१) 


१. तरपरिच्छेद . मूलम्‌ । ३. 01011160 रूपाहित. मूलम्‌ . 
२. गमादनु, मूलम्‌ ^ 


१३२ स्फोटसिद्धिः [अष्टादशः शोकः] 
उपपद्यते पुर इव पश्चादपि; विशेषाभावात्‌ । तदिदमुक्तम्‌- 


“धयथानुवाकः शोको वा सोढतमुपगच्छति । 
अवृत्य न तु स भन्थः प्रयावृत्ति निरूप्यते॥ 
प्रययेरयुपस्येयेग्रहणानुगुणेस्तथा । 

ध्वनिप्राकरिते शब्दे स्वरूपमवधायते ॥ 
नदेराहितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह । 
आव्त्तपरिपाकायां बुद्धो शब्दोऽवधा्यते ॥" 


संस्काराधानं न कृतं स्यात्‌, तदा पुर इव पूर्वज्ञानेध्िव पश्वादप्यन्त्य- 
ज्ञनेऽपि स्फुटग्रकारो नोपपद्यते यत इति । कृत इ्यपेक्षायामाह- 
विरोषाभावादिति । न हि तदान्त्यज्ञानस्य पूवैज्ञनेम्यः कश्चिद्िरेषोऽस्तीति । 
एतच्च ॒दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोः साधारण्येनोक्तमिति वेदितव्यम्‌ । अनेन च 
श्रसयेकमनुपास्येयेः इति हेतुः साधितो वेदितव्यः । तदिदमुक्तमिति । 
हरिभिरिति सिध्यति । यथेति उत्तरश्ोकगतेन तथारब्देन सम्बन्धः | 
अयुवाकः छेको वेति । अनुवाको वैदिकः, छोकस्तु ॐोकिकः; । सोढव्व 
जितत्वे वरशतामिति यावत्‌ । आद्ृत्योपगच्छतीखन्वयः । न तु स मन्थः 
अनुवाकः शोको वा प्रघ्याबत्ति निरूप्यते स्वरूपतो ज्ञायते । यथैतत्तथा 
प्रव्ययैरनुपाख्येयैः पूर्वैष्वनिजनितेरन्यष्वनिजन्यग्यक्तग्रहणानुगुणेः स्वजन्य- 
संस्कारदारा करणभूतः ध्वनिप्रकाशितेऽन्यष्वनिना प्रकाशिते शाब्दे स्वरूप. | 
मवधायेते स्वं रूपं स्वाभाविकं रूपमवधार्थते निश्वीयते । एतदेव विवरृणोति- 
नदेष्वेनिभिरादहितनीजायाम्‌ आहितं भावन बीजं यस्यां सा तथेक्ता। 
आदृत्तपरिपाकायामिति । आदृत्तोऽम्यस्तः परिपाको यस्याः सा तथोक्ता । 
प्रथमेन ध्वनिना किञ्चिद्धावनाबीजमाहितं तेन च कथित्परिपाकः 


सत न म्‌ 








॥ 0 रि + 0 । 





१, आवृत्ति. मूलम्‌ , 


[अष्टादराः शोकः] गोपाछ्िकासदहिंता १३३ 


अनुपास्येयाकारस्फोयोपरुन्धिजन्मानश्च संस्कारास्ततरैव स्फुटतरपरिच्छेदां 
धिययु्पादयन्तीति न व्णवादिन इवाथैविषये नानातदोषः ॥ 








कायजननराक्तिविशेषः ; एवं द्ितीयेनति । यथपि पारेपाका मिन्नाः , तथापि 
जातिमाध्रिव्याबरचवाचोयुक्तिः अष्टकृत्वो ब्राह्मणा भुक्तवन्त इतिवत्‌ । आवृत्ते- 
व्यस्यान्या ग्याष्या--आबृत्तोऽवधारणविघ्रभूतस्य रागदिकषायस्य परिपाकः 
परिपाचनं यस्यामिति । आदवृत्तेन वावृत्या कषायपरिपको यरयामिति । 
कचिखावृत्तीति पाठः । बुद्धाबन्तःकरणे शब्दोऽवधार्यतेऽन्त्येन धनिना 
सह ; यदान्त्यो ध्वनिरवधार्यते, तदा गोः" इयेवंरब्दोऽप्यवधायत इत्यर्थः | 
अवधारणापरपयायं ज्ञानमपि बुद्धवाख्यान्तःकरणाधिकरणमिति साङ्ख्या 
मन्यन्ते । एतच्वावधारणं चित्राबुद्विरिति वार्तिककारीया मन्यन्ते । अथवा 
अन्त्येन ध्वनिना सह पूर्वनदिराहितनीजायां बुद्धो पश्चिमध्वन्यनन्तरं शब्दोऽ- 
वधार्थेते "गोः, इलेकं पदम्‌--इति यदवधारणं समस्तवर्णविषयं स्मरण- 
मित्याचक्षते । परमार्थतस्तु प्रत्यक्षज्ञानमेवेतत्‌ , ध्वनिसंस्कृतश्रेत्न्दिय- 
जनितत्वात्‌ ; न ह्यन्यथा स्फुटप्रकाश उपपबत इ्यत्रा्यनुसन्धातव्यम्‌ | 
(संस्काराः खदु यद्रस्तुख्पग्रख्याप्रमाविताः' इति पर्यनुयोगस्य तुल्यत्वं 
परिहर्नाह--अनुपाख्येयाकारस्फोटोपर्न्धिजन्मान श्वेति । अनुपख्येयाका- 
राभ्यः प्राक्तनीभ्यः स्फटोपरुन्धिभ्यो जन्म येषामिति विग्रहः | 
सस्कारास्तत्रैवति । स्फोट एवेलर्थः । स्फुटतरपरिच्छेदामिति । स्फुटतरो विषय- 
पश्च्छिदो यस्याः कार्यतयास्ति सा तथेक्ता । धियमुत्पादयन्तीति हेतोः । 
न वर्णीवादिन इवार्थविषये नानात्वदोषः यथा वणेवादिनो वर्णज्ञानजन्मानः 
संस्कारा अर्थविषयां धियं कुर्वन्तीति अथविषये नानात्वदोषो भवति, एवं 
स्फोटवादिनोऽपि नानुपास्येयज्ञानजन्मनां संस्काराणां स्पष्टोपरन्धिजनकल् 
विषयनानालदोषोऽस्तीत्य्थः । पएतच्चोत्तरचोबोत्थानायापीति द्रष्टव्यम्‌ ॥ 


इतिं स्फोटसिद्धिम्याष्यायामष्टादराः छेकः 








१० उपदधति. मूलम्‌ * २. विषयनानात्व. मूलम्‌, 


१३४ स्फोटसिद्धिः | एकोनर्विशः शोकः] 


ननु शब्दान्तराण्येव वणः प्राक्परकाशन्ते, न॒ पदरूपमव्यक्तं 
व्यक्तं वा । न च तदेव तिरोहितासरूपं शब्दान्तरात्मना प्रकाशत 
इति साम्प्रतम्‌ ; कथमन्यप्रकाशेऽन्यः प्रकाशेत, अतिप्रसङ्गात्‌ ! 





कामाना ना 


अत्र परः प्रयवतिष्ठते, ननु शब्दान्तराण्येव.. .भवति इति । 
अयम्धः- ग्रगेकैकाक्षरविज्ञाने स्फोटामनः राब्दाच्छब्दान्तरण्येव वणौः 
प्रकारान्ते, न पुनः स्फोटात्मकं पदरूपं पूवष्वनिष्वन्यक्तम्‌ , अन्तिमे वा 
ध्वनौ व्यक्तं प्रकादात इति बिपारेणम्यानुषङ्गः । वणकारानुविद्धबोधा- 
निरवयवपदाकाराप्रकाराच्च । नयु यथा शुक्तिरेव तिरोहितात्मरूपा 
रजतालना प्रकाशते, एवं तदेव निरवयवं पदमविद्यातिरोहितात्मरूपं वणौन्तर- 
राब्दान्तरात्मना प्रकारात इति शङ्कामपकु्वन्नाह--न च तदेव तिरोहिता- 
लख्पं राब्दान्तरात्मना प्रकारात इति साम्प्रतमिति । कारणमाह--कथमन्य- 
प्रकारोऽन्यः प्रकारोत, अतिप्रसङ्गादिति । अनेन ‹ इदं रजतम्‌, इद्यत्रापि 
न डक्तिका विषय इति विवक्षितः, अन्याकारायाः संविदोऽन्यविषयत्रा- 
योगात्‌ ; तदयोगे ह्यतिप्रसङ्गः स्यात्‌ ; विषयत्वानियमाद्धि सर्व॑ विज्ञाने 
सविषयं स्यादित्ययलसिद्धा सवेसवैज्नाता स्यात्‌; सा च प्रमाणविरुद्धा। 
तस्मा्दाकारं विज्ञानम्‌ ; स एवास्य विषय एषितव्यो नियमाय । 
रजताकारं चेदमिति तदेवास्य विषयः; न श्ुक्तिः, अवेदनात्‌ । एवं 
च राब्दान्तराण्येप वणी; "गोः! इति ज्ञानस्य विषय, न स्फोटात्मेति सिद्धम्‌ । ` 
अतिग्रसङ्गादिव्यस्यन्या व्याख्या--यदि हन्यप्रकारोऽन्यः प्रकारोत, ततः 
संविदः स्वाथव्यभिचारात्‌ सवेत्रैवानाश्वासप्रसङ्ग इति न प्रेक्षावान्‌ कचित्‌ 
कुतश्थिद्रा प्रवर्तेत निवर्तेत वेति । अन्यग्रकारोऽन्यः प्रतीयेतेत्यनेन 


ज 


१, 0पपध€व इति साप्रतम्‌ , मूजम्‌ , 


[एकोनविंराः शोकः] गोपाङ्किसहिता १३५ 


अन्याकारप्रकाशोपहितं च भावनाबीजं कथमन्याकासपरकाशप्रादुर्भाव- 
निमित्तं स्यात्‌ १ तथा च तुस्यो दोषः । विपयीसकप्रा्नं च निमित्ता 





प्रतीतिविरोधोऽपि सूचितः। तदुक्तम्‌-- 


८८नचु नो विपरीताथौ धी; प्रतीतिविरोधतः। 
अनाश्चासाच्च रजतप्रत्ययो रजते स्मरतिः ' इति । 


दप्रणान्तरमारमाह--अन्याकारग्रकाशोपहितं च भावनाबीजं कथमन्याकार- 
प्रकाशप्रादुभावनिमित्तं॒स्यादिति । अन्याकारप्रकारोन वणीकारप्रकारे- 
नोपहितं च भावनाबीजं कर्थं स्फोटाकारप्रकाराभ्रदुर्मावनिमित्ते स्यात्‌ ? 
तथा च तुल्यो दोष इति । यचन्याकासप्रकारोपहितं भावनाबीजमन्याकार- 
प्रकाराप्राुभावनिमित्तं मवेत्‌ , तथा च सति पर्यनुयोगस्तुल्यः स्यात्‌ ; 
राक्यते हि वक्तुम्‌- 


४ संस्काराः खट्ट यद्रस्तुरूपप्रख्यप्रमाषित।ः । 
विज्ञानहेतवस्तव्र ततोऽथ धीन कल्पते ॥ 


॥ 


इतिवत्‌ संस्काराः खदु यद्स्तुरूपाकारप्रख्याप्रभाविताः, तदाकारामेव धियं 
ते प्रादुभौवयन्तीति । एत्र चास्छुटभ्रकारोपहितं भावनाबीजमस्फुटप्रकाशमिव 
धिंयमाविभीवयेदिति । तथा चाहः--““ मोहाम्थासो मोहमेव द्रदयेत्‌ ,, इति । 


दूषणान्तरमाह--विपयोसप्रकाशनं च निमित्तपिक्षम्‌ , न च तदिहा- 
सतीति । विपयीसोऽन्यथात्वं तस्य प्रकाशनं च निमित्तयिक्षम्‌ ; विज्ञाने 
हेतूनां हि याथार््यप्रकाराने स्वमाविकम्‌ , विपर्यासप्रकारानं तु स्वव्यतिरक्त- 
निमित्तपेश्चम्‌, सखतः प्रामण्यात्‌ परतश्वप्रामाण्यात्‌ ; न च तदिह किञ्वित्‌ 


१३६ स्फोटसिद्धिः [एकोनविंशः शोकः] 


पक्षम्‌; न च तंदिदासि । न नादाः, तेषां त्वपचच्छिदहेतुत्वात्‌ ; 
न हि यदतरास्योपठम्धिनिमित्तम्‌ , तदेव ॒विपयौसनिमित्तं भवितुमहेति; 
विपयासनिमित्तवे बा न ततस्तदरूपोपठभ्धिरियनमिनव्यक्तिपरसङ्गः । 


[7 





समवतीति । अनेन कारणाभावेन कायौमवो दरतः । ननु शरोत्रं 
तखप्रकाराकम्‌ , नादःस्तु विप्सहेतव इत्यत आह--न नादा इति । 
विपयीसनिमित्तमित्यनुषङ्गः । कारणमाह--तेषां तस्वपरिच्छेदहेतुत्वादिति । 
तेषां नादानां श्रोत्रसस्कारदरेण राब्दत्पारच्छेदं प्रत्येव हेतुत्वात्‌ 
श्रोत्रमात्रस्य सस्काररहितस्यारब्दबोधकत्वस्थितेः । ननु- 


{५ 


८ उपटम्भक्मेवेष्टं विपयीस॒स्य कारणम्‌”! । इत्याहः । 


स॒त्यम्‌, अयुक्तं तु तदिव्याह--न हि यदेवास्योपडन्धिनिमित्तम्‌, तदेव विपयो- 
सनिमित्तं भवितुमहैतीति । अस्य शाब्दस्य उपरन्धिनिमित्तं तच्छोपर्न्धिनिमित् 
तदेव न ष्रिपयीसनिमित्तम्‌ । विरोधादिति मावः । एवं वा वक्तव्यभित्याह-- 
विपयासनिमित्ततरे वा न ततस्तदरूपोपरन्धिरत्यनमिव्यक्ति्रसङ्ग इति । अग्रहो 
हि विपर्यापः ; यचग्रहरूपविपर्यांसनिमित्ततवे ध्वनीनाम्‌, ततो न ध्वनिभ्य- 
स्तदरुपोपम्धिः राब्दरूपोपठनन्धिरित्यनमिव्यक्तिप्रसङ्गः शब्दस्येति । अथवा 
४ न॒ नादाः" इति प्रतिज्ञाय तेषां तक्छपरच्छिददेतुत्वं वाश्रीयते विपर्यास 
हेपुत्वं वा १ उमयहेतुलवस्य विरोधादसम्भवदिति विकल्प्य आग्यक्ल्पदूषणम्‌- 
तेषामित्यादिना ; ह्वितीयकसल्पदूषणम्‌--विपर्यासनिमित्तव्वे वेति । उभयत्रापि 
समुच्चयस्य विरोधादसम्भवादिति भवः | 





[एकीनाधैशः शोकः) गोपाडिकासहिता १३५ 


मियमानुपपततिश्च । न खटु रञ्ज्वादिषु सपदिविपर्यासा नियोगतो 
भवन्ति । नियोगतस्तु वर्णग्रहणसशूपाः पदपर्च्छिदात्‌ पूवं बुद्धयो 
जायन्ते । न च सवंप्रतिपत्तणामेकक्पो विपयौसो युक्तिमान्‌ ; 
रञ्ञ्वां हि कथित्‌ सपं इति विप्स्यति कथिद्धारेति । न च पिपासे 


दूषणान्तरामाह--नियमानुपपत्तिश्चेति । एतदेव व्याचष्टे--न खलु 
रऽञ्वादिषु सर्पादिषिपयीसा नियोगतो भवन्तीति । न खड रज्जुतचक्ञानासूवै 
रऽञ्वाटिष्वारोपविषये सपीदिषिपयासाः सपधारादिविभ्रमाः नियोगतो 
नियमेन भवन्ति उत्प्न्त इति । अनेन नियतमावितलाभावेनास्य व्यापकत्वं 
व्रिपयीप्तत्स्य व्याप्यत्वे च दर्दितमिति वेदितग्यम्‌ । इह पुनव्यौपकविरुद्धो- 
परन्धिरस्वीत्याह-- नियोगतस्तु वर्णप्रहणसखूपाः पदपख्च्छिदायू्वं बुद्धयो 
जायन्त इति । नियमेन तु वर्णप्रहणसखूपाः वणग्रहणावुखूपाः पद- 
पठ्छिदद्र्णतिस्तिपदपरिष्छेदात्‌ पूर बुद्धयो जायन्ते । व्णात्मकपदपरिष्छेदात्‌ 
पदमात्रपरि्छिदाद्रा पूवं बुद्धयो जायमाना दृद्यन्त इति । 


ध्या्यानान्तरमाह--म च सर्वप्रतिपत्तृणामेकर्पो विपयंसो युक्ति- 
भानिति | विपयीसल्रमनियतसूपल्वेन व्याप्तम्‌ ; अतोऽन नियतरूपत्वे दर्यमान 
खविरुद्धानियतरूपत्वेन व्याप्तं विप्यासत्वमपि निवतैयति । अनियतरूपत्वेन 
व्यातिमेव स्फोरयनाह-रञ्ञवां हि कश्चित्सपं इति विपर्यस्यति कश्चिद्धारेतीति । 

तवीय व्या्यानमाह--न च विपयोसे क्रमनियमः । एतदेव 
भ्यनक्ति--कदाविद्धरेति विपथस्य सप इति विपर्यस्यति, कदाचि- 
द्विपरीतमिति } सपं इति विपर्यस्य धारेति विपयस्यतीति । एवं हेतं प्रसाध्य 
सायन सबन्धयति--इह तु नियतमावी नियतक्रमो नियतङूपश्च विपयोस इति 


किमन्नं कारणमिति । न किमपि कारणमित्यर्थः । अतो नायं वपयास इति 
--18 


१३८ स्फोटकिदधिः [एकोनविराः छोकः 


क्रमनियमः; कदाचित्‌ "धारा इति श्रिपयस्य सपः" इति विपर्यस्यति, 
कदाचिद्धिपरीतम्‌ । इह त॒ नियतमभाषी तियतक्रमो नियतद्पश्च विपयौस 
इति किमत्र कारणम्‌ १ विपयपतवं च प्रययविपयासाधीनम्‌ ; तदभावादिंद 
कथ्यमानं बाोह्ठापनायेव केवरं भवति । 


भावः । दूषणान्तरमाह विपयं्तवै च प्रत्ययविपयाप्ताधीनम्‌ ; तदमावादिह 
कथ्यमानं बाखोह्ठापनयिव केवलं भवतीति । सर्वेषामेव च ज्ञानानां विपर्भासत्वं 
भ्रान्तित्वे प्र्ययविपयीसाधीनम्‌ , पूतग्र्यस्य बाधकम्रत्ययेन यो विपर्यासोऽन्य- 
थाल भिथ्याखमिति यावत्‌ , तदधीनम्‌ ^ यस्य च दुष्टे करणं यत्र च मिथ्येति 
प्रयः"; इति न्यायात्‌ ; तदभावात्‌ प्रयथविप्यासामावात्‌ ; न हि देशान्तरे 
कालान्तरे पुरुषान्तरेऽपस्थान्तरे वा वर्णज्ञानं विपर्मेति ; इह वर्णविषये कथ्यमाने 
बाटोष्ठापनायैव केवरं भवति । यदि स्वयं कथ्यमानमेतदन्येनाष्युद्ापयितं बाञ्छा 
तदा बाडेनोष्ठापनायैव केवरं भवति प्रभवति । तथैव वा पाठः | न 
प्रह्ोहठापनायैव भवति; न हि प्राज्ञ एतदुमन्यते अङ्करमिवाबीजजन्मानमिति । 
अथवा अत्यन्तबाङानासुद्ठापनाय सुखच्छन्दोद्धावनाय केवरं भवति । 
मानादयो हि निरथंकमेव वचनं बोद्धापनाय कथयन्ति ताद्गेत्वदीयं वचनम्‌ , 
प्रयोजनान्तरामावात्‌ । अथ वा बारनाभुह्छापो बरेाप", बारोष्वापरशब्दाच 
(“तत्करोति तदाचष्टे" इति णिचसुत्पा् भवि च स्युडुघत्तिः कर्वभ्या ; बाढो- 
छापनाय बालोन्मत्तादीनामीददा उचछाप इति ददौनाय केवरं भवति, प्रयोज- 
नान्तरामावात्‌ । अथवा कक्ता वणेनमुष्छापः ; यथा बाखान्‌ प्रति बुद्धिपरीक्षा्- 
मन्यथास्थितमथमन्यथास्थितेन शब्देन काक्रा बणेयन्ति यथा स्खलन भमनपदुरसि' 
इति, एवमभ्नान्तमेव वणेविज्ञानं भरान्तमिव काक्वा कथयसि बाढान्‌ प्र्युह्टाप 
ईरा हति प्रददौनायेति । पूर्वव गिलुसत्िः स्युडन्तता च द्रषट्येति । 


[एकोनविंशः छेकः] गोपाञ्किसहिता १३९ 
उच्यते-- 


आरूपारोचितेष्वस्ति ह्यन्यथात्वप्रकारानम्‌ । 
तत्संस्कारकमाच्चापि व्यक्त तत्वं भरकाराते ॥ १९॥ 


दृष्टमिदमाखूपारोचिताः पदाथः कचिदन्यथा प्रकाशन्ते यथा 
दुराद्ननस्पतयो दस्यादिरूपप्रल्यानाः, बहुतरालोकाच्च देशान्मन्दतरारोक- 
गर्मगृदादिषु प्रविष्टस्य रज्ज्वादिषु व्यक्तमप्रकाशमानषु स्पााकासरकाशो- 


परिहरति उच्यते ... .. प्रवर्तेते इति । अस्या्ः--अत्र परहार 
उत्तरश्छोक इति दररीतमुच्यत इति । आरूपाराचितेष्वित्यकानर्विदाः छेकः । 
धकथमन्यग्रकादोऽन्यः प्रकारोत, इत्यस्य प्रतिक्षेपः पूवोर्धन क्रियते, “अन्या- 
कारप्रकारोपहितं च भावनात्रीज कथम्‌! इत्यस्य प्रतिक्षेप उत्तरार्धनति 
्रष्टन्यम्‌ । एतदेवोदाहरणेन प्रतिपादयन्नाह--दृष्टमिदमिति । शेकोक्ताधद्रय- 
मिद्य्थैः | एतदेव विदृणोति-आख्पारोचिताः पदार्था; क्वचिदन्यथा प्रकारान्त 
इति । आरूपमन्यक्तख्पम्‌ । अव्यक्तख्पेणााचिताः प्रवयक्षज्ञानगृहीता इव्यषः । 
पदाथा इति विरेष्यप्रदर्रानम्‌ । कचिदिति देशे काठेऽवस्थायां वेति । अन्य- 
येति थाग्रययः स्वार्थिक इति दशयति । प्रकाशन्त इति । अनन च प्रकारा 
प्रकारा एवेति ददीयति । यथव्युदाहरणे । दूरादेति । दूरदेशात्‌ परयतामिति । 
वनस्पतयो हर्त्यादिरूपप्रस्याना इति । हस्त्यादिरूपण प्रस्यानं येष्विति 
विग्रहः । बुहुतरारेकाच्च देदान्मन्दतरारोकगमगृहादिषु प्रविष्टस्य रञ्ञ्वादिषु 
व्यक्तमप्रकारमानेषु सपाद्याकारप्रकारोदय इति । सुगमो ग्रन्थः । नन्वे- 
बमादिषर वनस्पतयो न प्रकारान्ते, न च रञ्ञ्वादयः; किन्तु हस्त्या 
दयः सर्पादयश्च । तथा हि--इदं रजतम्‌, इत्यादिषु ^रजतम्‌" इत्यव- 





१. मन्दालोकगभगृहादीन्‌,. मूलम्‌ , 


१४० स्फोटसतिद्धिः [एकोनविंशः शोकः] 


दयः । न च तेषां न प्रथनमिति साम्प्रतम्‌ , इन्द्रियस्य तत्सन्निकषीत्‌ ; 
न ह्न्यसश्निकषोऽन्यज्ञानहेतुः ; असत्रिकर्षजतवे वा तदपेक्षा न स्यात्‌ ; 


न 0 


तस्मात्‌ पूवैदगीनान्येव यथेत्तोककर्षेण संस्कारमदधति व्यक्तदक्षादिभति- 





क्मानरजतोपठन्धिः । म हि इदं रजतम्‌” इति मतिः पुरोवर्तिनीं श्ति- 
मवटम्बमाना रजताकरोदीयत इति साग्प्रतम्‌ , अन्याकाराया; सविदोऽन्यविषय - 
त्वायोगादतिप्रसङ्गादनाश्रासाच । न च दं रजतम्‌ इति सामानाधिकरण्यप्रथे- 
यमू , अपि तु असामानाधिकरण्याग्रहो दोषवशात्‌ । न च स्मृतिः, साक्षात्कारा- 
स्पदत्वात्‌ । न च नत्ति, सखकवेदनसिद्धत्वाव्‌ । तदस्य कलप्सामर्थ्यं चश्चुवो 
मनो वा कारणमकामेनप्यम्युपगन्तव्यम्‌ । ततो न हस्त्यादिग्रहणस्य वनस्पत्या- 
दिविषयतेत्येतां शङ्कामपाकुर्वनाह-न च तेषां न प्रथनमिति साम्प्रतमिति । 
्क्तिवनस्पतिरञ्ञ्वादीनामित्यथैः । कारणमाह--इन्द्ियस्य तत्सन्निकषादिति । 
तेरषनस्पत्यादिमिः सननिकषीदिति । एतदव विदरणोति-- न ह्यन्यसनिकर्षोऽन्यज्ञान . 
हेतुरिति । न हि वनस्पतिभिरिन्दियस्तनिकर्षो हस्त्यादिज्ञानहेतुरिति सभवति, 
अतिप्रसङ्गादिति । नन्वसननिङृष्टमेवेन्दियं हस्त्यादीन्‌ प्रकारायतीति चेत्‌ 
अत आह-असन्निकषजते वा तदपेक्षा न स्यात्‌ । यद्यसनिकृष्टमेव 
रजते चक्षुः प्रकारायति, कुतस्तर्हि चक्षुषः सक्तिकासनिकषौ- 
पेक्षेति । अयममिसन्धिः--न तावच्चक्षुरादिवद्रनतविज्ञाने कारणतामात्रेणपेक्षते 
ुक्तिशकटम्‌ । चक्चुरा्यभाव इवं तदमवेनान्यत्र रजतसननिधावपि रजतविज्ञाना- 
भवप्रसङ्गात्‌ । तस्माष्टषयतयेवपिक्षते रजतविज्ञानं शुक्तिरकलेनेन्दरियसनिकषे- । 
मित्यापतति । यथेक्तमन्यत्न -ष्वतेमने शुक्तिशकटे चायमवतंमानरजतावमासो 
नायमवतमाने रजते वतैमानावभासः,* इति । कुतश्च नेदं रजतम्‌ › इद्य- 
प्रसक्तस्य रजतस्य प्रतिषेधोपपत्तिः £ अङ्गुखिनिर्देरोन शयुतिराकरमेव हि रजत- 


2 ~ ~ ~ ~~ 


१. बृक्षव्यक्तादि, मूरम्‌ , 


[एकोनविंशः शोकः] गोपालिकासहित १४१ 


पत्तितिमित्तं भवन्ति 1 अन्यथा प्रथमद्दीनेऽपि श्यात्‌, तदेसावस्थितानामेव 
च प्रणिधानाभ्यासक्रमेण मावान्न द्रतलादरग्धजन्मा सामीप्यादुदेतीति 





तया प्रतिषेधन्ति प्रतिपत्तारः ; तत्र रजतं प्रसज्ञितं पूवैविन्ञानेनेति गम्यते । 
नच विवेकाग्रहणिन तसप्रसक्ञितं जीवल्यविवेकाग्रहे परिपन्थिनि 1 
तरमाद्विपरीतग्रहेणेव तस्मसञ्जितं कल्पते नान्यथा । न च पुरोवर्तित्मनेना- 
तीते प्रसञ्ितम्‌ , इदन्तया तस्य प्रतिषेधासम्भवात्‌ । एतच सर्व॑ पिधिविवेके 
८'अ्थीपेक्षा सुधा तुल्यम्‌“ इव्यत्र द्रष्टव्यम्‌ | एवमारूपाटोचितवि- 
भत्वमन्यथाग्रकारानस्य पूवोघोत्तं प्रतिपा तद्धेतकत्यो्तरार्धमनुसन्धत्ते-- 


क 


तस्मादिति । यतो हस्त्यादिज्ञानस्य बनस्पतिविषयत्वे तत इव्यथः । 
पैदर्शानान्येवेति । यानि पवौणि दशेनानि हस्त्याचाकाशणि वनस्पत्यादि- 
विषयाणि तानीति । एवकारेण कारणान्तरनिरासः । यथोत्तरोत्कर्मण संस्कार- 
मादधतीति । यादृशा उत्कर; प्रथमदरोनेनाहितः, दितीयजन्य उत्कषस्ततोऽ- 
तिशयितः; एवं तृतीयजन्यस्ततोऽपीति । अनेन च तत्सस्कारक्रमादिति 
व्याख्यातम्‌ । तेषां पूर्वेषामन्यथाज्ञानानां जन्या ये संस्काराः तक्रमादिति । 
क्रमः पौर्वापर्यम्‌ । अनेन च यथेत्तरमु्कर्षीऽपि विवक्षित इति । व्यक्तव्श्वादि- 
प्रतिपत्तिनिमित्तं भवन्तीति । व्यक्तस्य बृक्षदेयो प्रतिपत्तिः तनिमित्त भवन्तीति । 


(म [ ह्‌ 


अथवा व्यक्ता वृक्षादिग्रतिपत्तियो तन्निमित्तमिति । अनेन च ध्यक्तं तं 
प्रकारते इति व्याख्यातम्‌ । व्यक्तमिति त्वविरोषणं क्रियाविरोणे वा, तच्छ तस्य 
मावः तच्च आरूपालोचितानां पारमारथिकमित्यथः । नन्वन्तिममेव ज्ञानं ग्यक्त- 
बृक्षादिश्रतिपत्तिनिमित्तम्‌ ; पूर्वेषां संस्कारद्वारा तन्निमित्तन्वे को हेतुः १ अत 
आह--अन्यथा प्रथमदरनेऽपि स्यादिति । यदि पूषैजन्यसंस्कारपेक्षा 


न स्यात्ततः प्रथमदरदनेऽपि व्यक्ब्रक्षादिःप्रपिपनत्तिः स्यात्‌ प्रसजेत्‌ , सवौन्तिमवत्‌ 





५५060, सा मूलम, . 


१४२ स्फोटसिद्धिः [एकोनविंशः छेकः] 


यक्तम्‌ ; प्रकृतिस्थेन्दरिया अपि बहिवेस्त्वन्तरदशनादन्यथा प्रतिप 
यथावदुपठमन्ते ; तननेन्दरियदोषात्‌ प्रागप्रतिपत्तिः । स्वरूपमात्र्याता- 


(न (म @ 


विन्दियाधीनायां वृक्षादिषु साद्श्यनिमिते मानपं स्मरणमिति चेत्‌, 


सरवपूवस्यापि तद्िषयलाविरेषात्‌ । ननु ॒दूरादलन्धजन्मा व्यक्तवृक्षादिश्रति- 
पत्तिः सामीप्यादन्तिमे विज्ञाने जायते, न तु पू्विज्ञानजनितसंस्कारविरहाव्‌ 
तस्साहि्यद्रेयत  आह-तदेरावस्थितानामेव च प्रणिधनाभ्यासक्रमेण 
भावान दुरत्वादख्न्धजन्मा सामीग्यादुदेतीति युक्तमिति । यदेशावस्थिता 
भ्राम्यन्ति तदे शावस्थिनानामेव प्रतिपत्तणां तेषामन्येषां वा प्रणिघानाम्यासक्रमेण 
प्रणिधानस्य योऽम्यास्स्तत््रमेण, अथवा प्रणिधानेन यो ज्ञानाम्यासः 
तत्क्रमेण व्यक्तव्रक्षादिप्रतिपत्तेभोवान्न दूरत्वमात्रात्‌ सा न जायते, 
किन्तु पूवेक्ञानजनितसंस्कारविरहादेष; अतोऽन्वयन्यतिरेकाम्यां तत्संस्कारस्य 
कारणत्वं निश्चीयत इति । नन्विद्धियदोषाद्रा( गप्रतिपत्तिः, ) 
ग्यक्तवृक्षप्रतिपत्तिः पश्वात्त॒ ग्रकृतिस्थेन््रयाणां जायत इति चेदत 
आह-- ग्रकृतिस्थेन्धिया अपि बहिवस््वन्तरदर्च॑नादन्यथा प्रतिप यथा- 
वदुपटभन्ते, तन्नन्दियदोषः्प्रागप्रतिपत्तिः । प्रङ़ृतिस्येन्दरिया अपि पुरुपा 
अन्यथा प्रतिपच पूवे पश्चावथावदुपठ्मन्त इत्यन्वयः । प्रकृतिस्थेन्धियतव 
कुतोऽवरगतमिति चेदत उक्तम्‌--बहिवस्वन्तरदशैनादिति । वनस्पत्थादिभ्यो हि 
भिनानि यानि वरतन्तराणि तेषां सम्यग्दशेनात्‌ नेन्द्रयस्य विकृतिः काचिदुन्नीयते ।. 
ततः किमिव्याह--तनेन्द्ियदोषत्म्रागप्रतिपत्तिरिति । किन्तु पूर्ज्ञानजनित- 
सस्काराभावादेव व्यक्तवृक्षाचप्रतिपर्तिरेति । अत्र चोदयति--स्वरूपमात्र- 
ख्याताविन्दियाधीनायां इक्तादिषु साद्र्यनिमित्त मानसं स्मरणमिति चेदिति । 
वस्तुस्रूपमात्रवृक्नदस्तयादिसदरमिन्दियणानुभूयते । यादृशस्य ख्पस्य म्रहणे 


स्मयमाणाद्धिविको जयते, तस्य मात्रराब्देन व्याद्ृत्तिः; तेनेन्धियात्सम्यकप्रतिपति- 


[एकोनविराः शकः] गोपार्कासदिता १४१ 
जब्दान्देष्वपि भागाभिमतेषु तथास्तु । तदुक्तम्‌-- 


¢ ययैव दनैः पूषैदरात्‌ सन्तमसेऽपि वा । 
अन्यथाकृट विषयमन्यथैवाध्यवस्यति ॥ 


व्यज्यमाने तथा वाक्ये वाक्याभिव्यक्तिहेतुभिः । 
भागावग्रह्पेण पूर्व बुद्धिः प्रवति ॥ 





~~~ कथन्न 


(“५ (५, 


"से्वयध : । न च हसत्यादिरूपदशेनान्यपि चश्षुरिन्धिधप्रसूतानीति मन्तन्यम्‌ + 
तेषां केवर्मनोजन्यस्मरणरूपल्ात्‌ ; स्मरणे च साद्दयं निमित्तमिति । अतः 
द्‌ रजतम्‌” इति म्रहणस्मरणातमके दवे विज्ञाने, तयोश्च विवेकाप्रहये निरन्तर- 
भानं वा प्रदृततहेतुः, विवेकञ्ञानं च॒ बाधकत्वानिदृत्तेतुरेति । एतच्ान्यत्रो- 
पन्यस्तम्‌- 


ननु नो विपरीताथौ धीः प्रतीतिविरोधतः । 
अनाश्चासाच्च रजतप्रत्ययो रजते स्मृतिः ॥'' इति | 


अतोऽन्यथाप्रकारानमेवािद्धमिति कुतस्तत्संस्कारपरम्परया व्यक्तत्वव- 
बोधपम्भव इति । परिदिरति--शब्दान्तेष्वपि भागामिमतेषु तथास्त्विति । निर- 
वयवराब्दस्वरूपमात्रख्याताषिष्धियाघीनाया शब्दान्तरेष्वपि तद्भागाभिमेतु 
वणे पदेषु वा तथा सादरस्यनिमित्तं॒स्मरणमस्तु ; विवेकाग्रहो निरन्तरभानं 
वा प्रदृत्तिहतुरस्तु; न पुनवेणस्वरूपख्याताविन्दियाधीनायामेकरान्दस्मरणमिति 
सर्वथा तस्संस्कारक्रमाद्क्तं त्वं॒॑प्रकाशत इत्यत्र नस्तात्पथेम्‌ । अस्याति- 
वादिनोऽपि भिथ्याघ्रमस्येव ; तच्च संस्कारजनकम्‌ ; “स॒ एवासमीचीनप्रत्ययः"' 


इति प्रत्ययस्य भान्तित्वाभिधानात्‌ । एतचान्यत्र-- 


१४४ स्फोटसिद्िः [एकोनविंशः शोकः] 





निभे 


८५ नैतन्न हि प्रवर्तेत शुक्तिकाराकटे तदा । 
रजते सा प्रवत्तिश्चिन तस्यसन्नेधानतः ॥ 


इत्यादिना दूषितम्‌ ; अभ्युपगम्येवेदानीं ्रकृतमञुसन्धीयत इति दशितम्‌ 
--अस्तु इति । एतच्च नास्मदु्मेक्षामात्रं वृदधरेवा्गौकृतत्नादित्याह-- 
तदुक्तमिति । यथेव ददैनैः पूैदूरादिति । रएतद्याख्यातम्‌ “यथा दृराहन- 
स्पतयः' इति । सन्तमसेऽपि वेति । अस्य व्याख्या "बहुख्तरा लोकाः इति । 
अन्यथाङ्नत्य विषयमन्यथेवाध्यवस्यतीति । प्रथम बृक्षर्ञयादिविषरय॑॑पूवदरनै- 
र्यथाकृत्य॒हस्यादिख्पेण गृहीत्वा पश्वादारेपितहस्त्यादिरूपादन्यंथेव यः 
पारमार्थिक आकारस्तेन रूपेण व्यक्ततरमध्यवस्यति ठीकिकः प्रतिपत्तवयेथः । 
दार्छन्तिक योजयति--ग्यञ्यमान इति । अमिव्यज्यमान इयथः । तथेति पूवै- 
शछोकगतेन यथारब्देनानुसन्धातन्यम्‌ । वाक्य इति । स्फोटासनि वाक्य श्वः । 
वाक्याभिभ्यक्तिहेतुमिरिति । वाक्यस्य नियसतोऽनमिन्यक्तस्य याभिव्यक्तिः 
तस्या हतुमिर््वनिभिरमभिव्यञ्यमाने इत्यन्वय; । फं पुनस्तसिन्‌ भधति £ 
तदाह--भागावग्रहस्येण पव॑ बुद्धिः म्रबतेत इति । तस्मिन्‌ 
वाक्ये मागविषयावग्रहरख्पेण भागविपर्यासिख्पतया पूवं व्यक्तपरिष्छेदात्‌ 
पूर्वै बुद्धः प्रवते श्रोतृणाम्‌ › पश्चाच व्यक्तरुमेद्यथः ॥ 


इति स्फोटसिद्धिब्याख्यायां 


एकोनविंशः शकः 





[विडः छोकः] गोपाल्िकासक्िता १४५ 


ध्वनयः सदशात्मानो विपयांसस्य हेतवः । 
उपलम्भकमेवेष्टं विपयोसस्य कारणम्‌ ॥ २० ॥ 


यद्यपि वर्णपद वाक्यविषया भिन्रातमानः प्रयला मरुतश्च तदुदीरिताः 





ध्वनयः *“ व्यञ्जकत्वम्‌ इति । ध्वनयः सदृरात्मान इति विंशः 
शोकः । ¶विपर्यासप्रकाशनं च निमित्तपिक्षमः इद्यादिनोक्त दूषणमनेन परिदियते । 
(न नादाः इलयेतत्मतिक्षिपति-- ध्वनयो विपर्यासस्य हैत इति । नैतदेवम्‌-- 
(्रयततमेदतो मिना ध्वनयोऽस्य प्रकाशकाः" इति, तेषां तच्वपशच्छेदहेतुतस्यो- 
त्वात्‌ । अतो ध्वनयः प्रामण्यहेतव आश्रीयन्तां विपयसहेतवः वा । न हि 
युगपदेकस्य प्रामाण्यमप्रामाण्ये च युज्यते । यथोक्तम्‌ -स्वतस्तावदूदयं नस्ति 
विरोधात्‌! इति । अतस्तत्परिच्छेदहेतुत्वाम्युपगमे विपयौसेतुलानुपपत्तिः 
विपर्यासहेतुत्वाभ्युपगमे वा तच्वपरिच्छेदासम्भवादनमिन्यक्तिरियत आह- 


सद्ात्मान इति । प्रमाजनकत्वे त ध्वनीना स्वाभाविकम्‌ , 
विपर्यासहेत॒ले त॒ साद्योपधानकडादिति न विरोधः । नन्वेवमपि 
कूरणैक्यमपरिहि्यमत आह---उपरम्भकमेवेटमिति । स॒वैभ्नान्ति- 


साधारणमेतदिति मावः । अथवा ध्वनयो विपयीसहेतव इषययुक्तम्‌ । 
प्रयलभेदतो भिन्नाः, इति ध्वनीनां प्रहणहतुलस्योक्तत्वात्‌ , विपयीसस्य 
चाम्रहणरूपत्वात्‌ । अतो प्रहणहेतुत्वाम्युपगमे नाप्रहहेतुत्वम्‌, अग्रह- 
खूपनिपयासहेतुल्े वा प्रहणामविनानमिव्यकतिप्रसङ्ग इत्यत आह--उपटम्भ- 

बष्टमिति । ग्रहणरूपो हि विपर्यासः, ना्रहरूप इति भावः । सदशात्मान इति 
वचने याद्सयामसाद्द्यसङ्कायां तामाह---ययपीति । वणैपदवाक्यविषया इति । 
वर्णै पदं वाक्य च विषयो येषामिति विरह; । विषयत्व चोदेदयतयेति भावः । 


मिन्नातमानः प्रयत्ना इति । एतच 'प्रयब्नमेदतो भिन्नाः, इद्यत्र व्याख्यातम्‌ । 
-19 


१४६ स्फोटसिद्धिः [विंशः शोकः 


खानाभिधातिनः स्थानामिधातरन्धात्मानश्च ध्वनयः शब्दाभिव्याक्ते- 
हेतवः, तथापि स्थानकरणादिसाम्येन कथचिछन्धसाद्श्याः सङ्धीणां इव ; 


ए 1 1 





7 मी 


व्ये 


मरुतश्च तदुदीर्ताः स्थानाभिघातिन इति । मिन्त्मान इलनुषङ्गः । तच्छब्देन 
प्रयत्तपरामर्चः | स्थानामिघातर्ब्धात्मानश्च ध्वनयः राब्दाभिव्यक्तिहेतव इति । 
अत्रापि मिन्नामान ईइव्यनुषञ्थते । वणंपदवाक्यविषया इति प्रयत्नमेदहेतुः । 
तदु दीश्ता इति मरुदरेदहेठः । एवं स्थानामिषातकन्धात्मत्वं शब्दामिव्यक्तिदेतु- 
ध्वनिभेदहेतुः । यथोक्तम्‌-““अभिघतिन हि प्रेरिता वायवः स्िमितानि वाय्वन्तराणि 
प्रतिबाधमानाः सवतोदिक्षान्‌ संयोगविभागावुत्पादयन्तो यवद्रेगमभिप्रतिषठन्तेः 
इति । ध्वनयश्च राब्द्विंशेषा एव नादापरपर्यायाः । यथोक्तम्‌-- 


८८ तद्धि वर्णैतवराब्दत्वपञ्चाराशक्तिबन्धनम्‌ । 
तथा ध्वनित्वतद्धेदमहामूतगुणाश्रयम्‌ | इति । 


आकारागुणो हि ध्वनिरिति प्रामाणिकाः । ष्वनिराकारागुणः, अजातितवे 
सति श्रावणत्वात्‌ वर्णवत्‌ इति । अतो नियतध्वनिन्यङ्ग्यानि व्ण॑पदवाक्यानिं 
रूपरसादिवद्विनान्येवोपरुभ्येरन्‌ , नेतरारोपस्नम्भवः । यथोक्तम्‌--"नियतनाद- 
निबन्धनव्यञ्ञनाः' इति । अतोत्तरत्वेन सदरात्मान इलेतब्याचष्टे- तथापीति । 
स्थानकरणादिसाम्येनेति । कण्ठादीनि स्थानानि । सं्रतादिः करणम्‌ । यथा 
(नतुल्यास्यप्रयत्ं सवर्णम्‌” इति वणीनां स्थानकरणसाम्येन साद्ररयम्‌ ; एवं तबन्न~ 
कानां नादानामपि तत एव साद्दयमर्थीक्तं वेदितव्यम्‌ , तुल्यन्यायतात्‌ । आदि र्दे 
नावान्तरजातेरुपादानम्‌ ; यथा खल्वत्रादिवेणोवान्तरजातिरपेयते, एवमकारादि- 
व्यज्ञकेषु ध्वनिमेदेषु ष्वनितलावान्तरसामान्यसमवयोऽस्तीति । नन्वेवमपि ध्वनयः 


[0 


१, 11160 हैव. ग. 


विरा; छेकः] गोपाडिकासहिता १४७ 


तज्रिबन्धनोऽयं शब्दान्तरेषु शब्दान्तरयरहणाभिमानः ; उपरन्धिनिषन्धन- 
मेव च विपथासस्य निमित्तम्‌ , हेखन्तरानवसन्धानात्‌ ; विपयौसस्या- 


परस्पर विलक्षणा अपि तथा च यथा सादर्यमेकबुद्धिमुत्पादयति, एवं वैल- 
्षण्यमपि मेदनुद्धं जनयेत्‌ ; वैलक्षण्यं च श्रयत्नमेदतो भिनाः' इत्यत्रोक्तम्‌ | 
अत आह--कर्थचिदिति | अनेनाविध्यामपि कारणवेनोरीकरोति । यथोक्तम्‌-- 
८“ तस्मादनिवचनीया सवैप्रवादिमिश्ेत्थमियमास्थेया” इति । कन्धसाद्श्याः सङ्कीणौ 
इवेति । अत्र॒ ध्वनय इति विशेष्यं द्र्टन्यम्‌ । परमाथतः सङ्कराभावादिव- 
रान्दः । द्वितीयपादमनु्तन्धत्त--तन्निबन्धनोऽयं राब्दान्तरेषु शब्दान्तरप्रहणा- 
भिमान इति । उन्धसादृदयसङ्खी्णवदरतमानत्वनिबन्धन इव्यथः । स्फोटा- 
सघ शब्दान्तरेषु वणौलसकरान्दान्तरप्रहणाभिमान इति । तथा हि--अनेकवणैके 
पदे एकाक्षरपदारेपः, यथा खदु “अयम्‌! इति--अत्र यच्युतवाचकापदसम्बुद्धिः 
यदुत्तामन्तश्ारोप्यते; तथा पदस्य वक्ये समारोपः स्फृटः-शगामानय' (अश्वमानयः 
धां बधानः इत्यादौ ; एवमेव सर्वक्षराण्येव पदतया योज्यानि , प्रायेण स्वेषां 
कस्यचिदर्थस्य वाचकत्वात्‌ ; अन्ततः; स्वशूपविवक्षया स्वखूपवाचकत्वादिति 
द्रष्टव्यम्‌ । अत एवोक्तम्‌ 'व्णैपदवाक्यविषयाः' इति । वणौलसकपदाप्मिकवाक्यातम- 
कस्फोटविषया इव्यथः । तथा स्फोटात्मकरन्दान्तरेषु स्फोटात्मकशब्दान्तरग्रहणामि- 
मानः | अनेनैतदपि परास्तं वेदितव्यम्‌-““आरोपविषयारोप्ये नाजानन्‌ रजतश्नमी 
ˆ इति न्यायात्कथमज्ञातपृैव्णैस्य वणौरोप इति । यथोक्तम्‌--“असतः कल्पना 
कीटक? इति, वणौनामपि पदस्फोटलेन दृष्टत्वात्‌ । अथवा राब्दान्तरण्येव स्फोट 
ख्पाणि गृह्यन्ते ; ग्रहीता तु शब्दान्तरस्य स्फोटादन्यस्य म्रहणमध्यवस्यति । यथा 


१. अच्युताथेकस्य अकारस्य सम्बोधनैकवचन यच्छब्दस्य पुद्िङ्गस्य 
द्वितीयैकवचने चेति यावत्‌ । 


१४८ स्फाटसिद्धिः [विंश; छेकः] 


प्युपलभ्धिरूपत्वात्‌ अनुपठब्ध्युपयोगि कथं तल्लोपयुज्यते ? यथा विद्र - 
वर्तिवनस्पताविन्द्ियसक्निकषे एव विपयीसस्य विमित्तम्‌ ; उपरुम्धेरपि 


जनक यायात वमक 





मणिकृपाणदपंणादिषु पूर्वमदृष्टप्रतिविम्बस्यापि बिम्बदरौनदिव प्रतिबिम्बश्रमः, एव- 
मन्यत्र वणदरौनेऽपि स्फोटदरीनदेव वर्ण्रम इति सूचितम्‌ , अभमिमानग्रहणात्‌ । 
अस्यातिवादिनं प्रयेषापि ग्याल्या--परमाथेतः राब्दान्तराण्येव स्फोटात्मकानि 
गृह्यन्ते । यथा मवन्मते भावाग्रहणे मावग्रहणामिमानः, आलोकादसरैने चन्ध- 
कारप्रहणाभिमानः, एवं स्फोटरूपस्य व्यक्तमगप्रहणे शब्दान्तरम्रहणामिमानो 
भवन्मतेऽस्विति । उत्तरां व्याचष्टे--उपरुन्धिनिबन्धनमेव च विपयौसस्य 
निमित्तं ॒हेतन्तरानवसन्धानादिति । यदेव तच्वोपल्न्धौ निमित्त॒तदेव 
विपयीसस्य निमित्तमाश्रीयते । अतो यदेवास्योपरन्धिनिमित्तं॑तदेव 
विपर्यासस्य निमित्तं भवतुमर्हति, अन्यस्य हेतोस्तत्रानुपटम्भात्‌ , तपर््छिदव- 
द्विपयासस्यापि कार्यस्य दृष्टत्वादिति । नन्वत्र वर्णानां स्मरणमेव, स्फोटस्य 
त्वग्रहणम्‌ , दोषवशात्तूभयमपि पुष्कं न जायते । यसवत्राग्रहः स एव च 
विपर्याक्तः । एवं चैकस्य त्परिच्छेद कत्वं विपयौसहेतस्वं च नाश्रयणीयम्‌ 
दोषस्य विपयौसहेतुत्वात्‌ ध्वनीनां च तत्वपरिच्छेदहेतुत्वात्‌ । अतोऽन्यविषय- 
ज्ञामाहितं च भावनाबीजं कथमन्यविषयज्ञानमादध्यादिति तुल्यः पयनुयोग इद्त 
आह-- विपर्यांसस्याप्युपर्न्धिरूपत्वादनुपड्ब्ध्युपयोगि कथं तत्रोपयुज्यत इति | 
तचखपरिच्छेदवद्विपयसोऽप्युपरुन्धिरूप एव । यथोक्तमन्यत्र-- 


८ एकान्तसक्वे का भ्रान्तिरसचचे किं प्रकादाताम्‌ । 
द्यानुगुण्यादरद्धानां संमता स्यातिरन्यथा | '› इति । 


तस्मादनुपडङ्ब््युपयोगि अनुपट्न्धवेवोपयोगि उपल्ब्ध्युपयोगिनोऽन्यद्वा कारण 
कथं स्यातिरूपे विपयीस्ष उपयुज्यते £ अनेन चेदं दरदितम्‌- नेदानी- 


[विंशः छोकः] गोपाङिकासहिता १४९ 


स॒ एव प्रणिषानाभ्यासग्रसूतवासनाक्रमेणेति यक्ि्िदेतत्‌- विपयीस- 
निमित्ते वानमिव्यश्चकत्मिति ॥ 


मुपटम्भकरणविषय उपरुम्भकराब्दः । कि तु तत्सहकारिविषय इति दोषा- 
ज्ञानोत्पत्तौ व्याप्रियन्ते , न ज्ञानविहतावित्यमिप्रायः । यथोक्तम्‌- 


£) (^ ७ ऋ 


५ कायोतिरेको जटरे बहौ दुष्टे च भस्मके । 
रागादयुपष्ठुते चित्ते दृष्टा विस्मरणात्मनि ॥ '* इति । 


{+ (र 


ननूक्तं न हि यदेवास्योपरन्धिनिमित्तं तदेव विपयांसस्यापि निमित्त भवितुम 
तीति । तत्रोक्तम्‌--हेतवन्तरानवसन्धानादिति । सत्यम्‌ , तथापि कथं विरोध- 


(१ 


परिहारः अत आह-यथा विदूरवर्तिवनस्पताविन्दियसन्निकषे एव विपर्थासस्य 
निमित्तमिति । विदूखर्तिनिं वनस्पतौ चक्षुरिद्धियप्तननिकषे एव हस्त्यादिविपयो- 
सस्य निमित्तमिति । उपङन्धेरपि स एवेति । वनस्पतितत्वोपर्ग्धेरपि स एवे- 
न्वियसन्निक एव निमित्तमिति | प्रणिधानाम्यासप्रसूतवासनाक्रमेणेति | ग्रणिधनिन 
` यो ज्ञानाभ्यासः तस्प्रसूतसंस्कारपरम्परयेति । अनेन चैतदर्दितम्‌ । तक्छर्परि- 
च्छेदविपयीसयोजतिरेषैक्यम्‌ , व्यक्सयोस्तु भेद एवेति न विरोधः । एतञ्च 
पूर्व साधितम्‌-- भन च तेषा न प्रथनम्‌" इ्यादिना । तेनाह--यथेति । 
अनेन च प्रकरेणेतत्पहिहितमि्याह--इति यक्किश्चिदेतदिति । ईइतिहेतो- 
निरुपपत्तिकमेतदिव्यर्थः । एतच्छब्दनिर्दिष्टमेव ददौयति--विपयोसनिमित्तले 
वानामिन्यञ्चकत्वमितीति | इतिः प्रकाराथः ॥ 


इति स्फोटसिद्धिग्याद्यायां 
विदाः छोकः 


१५५० स्फोटसिद्धिः [एकविदाः शोकः] 


उपायतस्वाच्च नियमः परदर्ितदरिनाम्‌ । 
ज्ञानस्येव च वाचोऽयं रोके धुव उपष्टवः ॥ २१ ॥ 


निमित्तमेवेदभीध्यं शब्दतत्वोपठन्धे्यीदिपर्यासयदेव शब्द 
मुपलम्भयतीति, नियतसारूप्यत्वात्‌ ; न हि शब्दान्तरविषयध्वनि- 
विटक्षणा ध्वनयोऽन्ये तस्य व्यक्तो नः सन्ति, येनाविपयौसोऽवसीयेत । 


पुमो (योक नाः मनका 


नियमानुपपततिश्वेखेततरिहरति-उपायतान्च. ... .- -“ अभिधीयते, 
अस्यार्थः--उपायत्वाचेयेकविंशाः शोकः । नियमानुपपत्तिरनेन परिहियते । 
सा च त्रेधा पूर्वं द्षिता । तत्र॒ विधात्रयेऽपि पूबोध॑मुत्तर्वेन 
म्या्यास्यन्‌ प्रथमां विधामधिकरल तावदवयाचष्टे--निमित्तमेवेदमीदरं शब्द्‌- 
तचोपग्धेः, यद्विप्थीसयदेव राब्दतच्वमुपर्म्भयतीति । 'प्रयलञमेदतो भिननाः' 
इत्यत्रोक्तं इदं ध्वन्यालमक रब्दतच्योपरुन्धे्निमित्तं यत्‌ तदेव पुनरीटश- 
मिलर्थः । कीदरामिल्यत उक्तम्‌--यद्धिप्यासयदेव राब्दतक्मुपटम्भयतीति । 
एतन्निमित्त प्रथम विपर्यीसयदेव अन्यथावेन ्राहयदेव राब्दतत्वमुपङम्यतीति 
यदि्य्धः । विपर्यासयदिति शतृप्रस्ययेन हेतुत्व वदता विपयोसस्योपायत्वमनु- 
ग्राहकत्वं दर्चितम्‌ । कारणमाह --नियतसारूप्यलादिति । नियतं सारूप्यं येषां 
ध्वनीनां तेषां भावो नियतसारूप्यत्वम्‌ , तस्मादिति । नियतसारूप्यादिति पाठे 
नियतात्साखूम्यादिति विग्रहः । कारणनियमात्कायैनियम इति भावः । एतदेव 
व्यतिरेकेण दररयति-- न हीति । सन्तीत्यन्वयः । शब्दान्तरविषयध्वनि- 
विरक्षणा इति । आरोप्यभूतं शब्दान्तरं विषयो येषां तेभ्यो ष्वनिम्यो विरक्षणा इति। 
ध्वनयोऽन्य इति । य एते सद्रा(त्मानः तेभ्योऽन्ये केचनेतिं । तस्य यकत तस्य 
राब्दतखस्य विपर्यासमन्तरेणाभिव्यक्तौ नः सन्ति, अस्माकमवां्चानानां विचन्ते । 
यदि ते सन्ति ततः किमत आह-येनाविपयासोऽवसीयेत । येन तादराध्वन्य- 


[एकविंशः शोकः] गोपारिकासहिता १५१ 


अत॒ एव च तुल्यरूमः सरवप्रतिपत्तेणां विपयोसः › तन्निमित्तस्य 


जअन समनमन्त थ 





[11 


स्तिव्वेनाविपयीसो विपयीसाभावोऽवसीयेत । अथवा अविप्यांसः विपयोस- 
रहितः शब्दो ध्वनिम्योऽवसीयेत । अविपर्यांसे इति पठे शब्दतत्वमिति 
विरोष्यम्‌ । अनेन पूर्वश्ठोकगतस्य विपयांसस्येति पदस्यादुषङ्गो दरतः ; विपयो- 
सस्य तच्ज्ञानोपायत्वात्‌ तदूर्वेभावित्वनियम इति ) द्वितीयामपि नियमा- 
नुपपक्ति परिहरति--अत एवेति । यत एव न शब्दान्तरविषयध्वनिविखक्षणा 
ध्वनयोऽन्ये व्यक्तौ नः सन्ति अत एवेत्यथैः । तुल्यरूपः सवैप्रतिपत्तृणां विपर्यास 
इति । एतत्‌ “न च सरव्रतिपत्तणामेकरूपः' इत्यत्र व्याख्यातचरम्‌ । का पुनः 
८उपायत्ात्‌” श्यस्यात्र व्या्या, तामाह-- तन्निमित्तस्य समानत्वादिति । एकस्य 
प्रतिपत्त्विपयौसे यजिमित्तं तस्यान्येष्वपि प्रतिपच समानत्वादिलधः । एवं च 
वदता पूर्वश्छोकाद्विपर्यासस्येतिवत्‌ ^ ध्वनयः सदरात्मान .' इयस्यापि विपरि 
णम्यानुषङ्गो दरतः । सद्रातमनां ध्वनीनां विपयांसोपायतवादिपयासस्यैक- 
हप्यनियम इति । अन्यत्रापि भ्याचष्टे- -क्रमनियमश्च नियतक्रमल्रादिति । 
क्रमनियमश्च ‹न च विपर्यीसे क्रमनियमः' इत्रोक्तो द्रश्न्यः । विपयोसक्रम- 
नियमश्वामिव्यकप्यज्गमेवाङ्गीकृतम्‌ । ' प्रयेकमनुपाख्येयज्ञानतद्भावनाक्रमात्‌ › इति 
विप्यासतकरमविरोषस्यप्यमिन्यक्तयुपायत्ाद्विपयसस्य सम्बन्धी यः क्रमः तन्नियम 
इत्यनेन व्याख्यातम्‌ । (उपायत्वाच्च नियमः! इति वदतो दृष्टान्तोऽपि कश्चिद्धि 
वक्षित प्तेवयाह-ग्था चेति । अविदमानात्मभूतसङ्छ्यान्तरज्ञानमिति । अवि्मा- 
नस्तुच्छ अत्मा रूपं यस्य सङ्ख्यान्तरस्य तदविच्मानामक मूतमतीतं तेनावि - 
मान(मनो मूतस्य सङ्ल्यान्तरस्य ज्ञानमिति विग्रहः । कचित्पाठः अविचमाना- 
नात्ममूतेति । तत्राक्ियमानस्यानात्मभूतस्य निजिज्ञासितसङ्ख्यायाः प्रथग्भूतस्य 
सङ्स्यान्तरस्य ज्ञानमिति विग्रहः । अथवा अविद्यमानस्यानात्मनो भूतस्य 
लस्मादन्यस्यातीतस्य च सङ्ख्यान्तरस्य ज्ञानमिति । अथवा ननूरदितपठिऽपि 


कात्‌ 09, ५ 


१५२ स्फोटसिद्धिः [एकविंशः शोकः] 


समानत्वात्‌ । क्रमनियमश्च नियतक्रमत्वात्‌ । यथा चाविद्यमानात- 
मूतसङ्ख्यान्तरज्ञानं सङ्ल्यान्तसतिपत्तौ निमित्तं तदुपायल्वात्‌, तथेदापि 
श॒ब्दान्तरपर्च्छिदः । न॒हि कचिक्ियायां हि निर्जिज्ञासितसदख्येषु 








विमानो ध्रियमाण; आसा स्वयं यो विधमानश्वात्मा च ततोऽन्यस्वविद्यमानात्मा 


= (0 (7 


इ्येवमवियमानत्वमनासमल्वं च सिध्यव्येव । सडख्यान्तरप्रतिपत्तौ निमित्तमिति । परस्य 
सड्ख्यान्तरस्य प्रतिपत्तौ निमित्तं कारणमिति । तदुपायतवादिति । सङ्ल्यान्तर- 
प्रतिपत्तिं प्रति तस्यैव विदमानानात्ममूतसडख्यान्तरन्ञानस्येवोपायलादन्वय- 
व्यतिरेकाबधास्तादिति । अथवा तत्र सङ्ल्थान्तरग्रतिपत्तो उपायत्वादविचमाना- 
त्ममूतसङ्ख्यान्तरस्येति सिध्यति । अधवा स तादा उपायो यस्येति बहीः । 
एवंच वदता निमित्तमेवेदमीदरं सङ्ख्यान्तरप्रतिपत्तः, यद्विपयोसयदेव 
सङ्ख्यान्तरसुपठम्भयतीति तुल्यरूपः सवप्रतिपतृणां विपर्यास इति च 
पूर्वोक्तनियमहमयस्य इष्टन्तवचनं कृतमिति द्रष्टन्यम्‌ । ननु सड्ल्यन्तरग्रतिपत्तो 


(५ 


निमित्त तदुपायत्वादिति साध्याविशिष्टता हेतोः । मेवं वोचः । तदुपायतरा्तस्येवो- 
पायल्वादिष्युपायान्तरनिडृत्तेः विवक्षितल्वात्‌ । क्चित्पाठः सद्ख्यान्तरग्रतिपत्तौ 
नियतमुपायत्लादिति । तत्रोपायत्वान्नियतमिति सम्बन्धः। तथेहापि शन्दान्तरपरिष्छेद 
इति । इहापि शब्दतच्वोपलम्भेऽपि शब्दन्तरपरिच्छेदो गकारादिपरिच्छेद उपायत्वा- 
ज्नियत इति विपारेणम्यानुषङ्गः । पाठान्तरे निमित्त तदुपायत्वादिति । अविचमानलं 
पूर्वंसङ्ख्यानामसिद्धमिति चेत्‌ तत्राह--न हीति । क्चिक्रियायामिति । 
रोकिक्यां वैदिक्यां वा, ५ इतं ब्राह्मणा भोजयितव्याः” शातं गावो दोग्धन्याः' 
इति । तथा ५५ तं दतेन यातयात्‌” इति “ध्वादरारातं दक्षिणा” इति च । 
निर्भिज्ञासितेषिति । रातदिसङ्ख्यानिजिज्ञासा विवक्षिता । कचिच्च पाठो 
निरजिज्ञासितसङ्ख्येधिति । शातादिसङ्ल्यापरिच्छिनेषु वस्तुष्विति । आदिङब्देन 
सहस्रदेरुपादानम्‌ । यथा-- 


[एकविंशः छोकः] गोपाल्िकासहिता १५६ 


शतादिसङ्ख्यापरिच्छिननेषु वस्तुषु पेसङ्स्यासम्भवः, सङ्ख्यायाः 
परच्दरूपलात्‌ , तस्य॒ च तल्लासम्भवात्‌ । यथे चोदत्तौ 
्षीरबीजादिका्याणामाुपूर्वीनियमस्तथोपरुम्धावपि । तस्मासरोपदशित- 


४* गुरं नेत्रसहन्नेण चोदयामास वास्तवः । ”' इति 


“अश्रसहस्ने दक्षिणा” इति च । पूवेसङ्ख्यासम्भव इति । एकस्वमारम्यो- 
पान्दयावधीनां पू्ांसां सङ्ल्यानां सम्भव इति । कारणमाह --सङ्ल्यायाः 
परिच्छेदरूपत्वादिति । अपेक्षाबुद्धथा यः परिच्छेदो जन्यते स एव सङ््यामवे 
प्रययः, सङ्ल्यानमिद्यथेः । न सप्तमः पदाथः सङ्ख्या, नापि गुण इति 
केचिन्मन्यन्ते ; तन्मतेनेदमुक्तम--परिच्छिदरूपत्वादिति । येषां च सङ्ख्यया 
परिन्छि्त इति सङ्ख्यापरिष्छेदयोभेदः; तेषामपि यनेत्परिच्छेदभाविता- 
दुपल्बोपचारः । यथा हि रूपं सुक्वा पि न क्ष्यते, तथा परिच्छेदं मुक्त! न 
सङख्या । अपोक्षाबुद्धधा हि सङ्ल्येयं परश्छिन्दन्स्ेव सङ््योपजायते, 
तद्विनाशे च विनङ्क्ष्यतीति स्थितिः । अतः परिच्छेदाभिकेद्युच्यते । ततः 
किमिवाह--तस च तत्रासम्मवादिति । तख परिच्छेदस्य तत्र पूवेसङ्ख्याघु 
परसङ्ख्यायां निनिंज्ञासितायामसम्भवात्‌ ; एकपरिष्छेदवेलायामन्यपरिच्छेदा- 
सम्भवादिति मावः । अथवा तस्य परिच्छेदस्य तत्र ॒षीरेच्छद एवासम्भवात्‌ 
-परसङ्छ्याद॒पूवसङ्ख्यासम्भवे परिष्छेदरूपत्वात्‌ सङ्ख्यानं परिच्छेदे 
परिच्छेदो वक्तव्यः } न च तत्संमबति ; परिच्छेदस्य ज्ञानत्वात्‌ ; 
ज्ञानानां च क्रमवतित्वात्‌ ; अन्यथेकक्षण एव सवेज्ञानप्रसङ्गः ; तञ्च 
प्रमाणविरद्धभिति भावः । नियतक्रमलेऽपि दृष्टान्तमाह--यथेव चेति । उं्त्तौ 
क्षीरबीजादिकायीणामायुपूर्वीनियम इति सुगमो प्रन्थः । तथोपटन्धावपीति । 


आलुपूर्व्यनियम इति सिध्यति । एवं प्रथमपादो व्याल्यातः । द्वितीयपादं न्वाचष्टे-- 
 ~20 


१५४ स्फोटसिद्धिः [एकविंशः शोकः] 


शब्दतम्राहिणामनन्योपायतया विप्यासनियमः । अपरपरदरितविषयास्तु 
परमर्षयः साक्षाक्कतधमीणोऽव्याहतान्तःप्रकारा विधूतविपयोसक्रमं 
च वाक्त्वं ॒ प्रतिपेदिरे प्रतिपादयामायुरिति च प्रतिज्ञायते 


| 9 ५ 


तस्मादिति । यत एवमुपायत्वानियम उपपत्तिमान्‌ तत इथेः । परोपदरित- 
दाब्दतच्छम्राहिणामिति । शब्दतचेति विरोष्ये दर्ितम्‌। अनन्योपायतया विपर्यास- 
नियम इति । अनेन पूवैपदेन सहं योजना कृता । अत्र च प्रथमपादार्थसुपपाद् 
तदुपपादनं च हेतृङकख् पश्ा्पूरवाधे एव कृतज्ञो व्याख्यात इति वेदितव्यम्‌ । 
दवितीयपादस्याभिप्रायमाह --अपरग्रदरितविषयाष्िति । परैः प्रदररितो विषयो 
येषा ते परप्रदरितविषयाः, तेभ्योऽन्येऽपरप्रदरितविषया इति । तानेवाह-- 
परमर्षय इति । साक्षाकृतधर्माण इति । अर्बेण प्रयक्षेण साक्षात्रतोऽ- 
ध्यक्षीकृतो धरम यैरिति विग्रहः । उपरक्षणं चैतदधमंस्यपीति । आर्षन्ञानास्तित्व 
च पूराचार्यसापितमनुसन्धेयमिति । अव्याहतान्तःप्रकारा इति । थश्च प्रकारा 
आर्षज्ञानेनाहितोऽन्तरासनि, स न जातुचित्तेषां कैशवि्याहन्यते ; न हिं कारण- 
दोष्ञानं वा बाधकज्ञाने वा तस्य कदाचिद्वाधकमस्तीति भावः । विधूतविप्यास- 
करम॑चेति । विधूतौ विपयांसः क्रमश्च यस्मिन्‌ तद्विधूतमिपर्यासक्रमम्‌ । क्रमस्य 
च विपर्यासः रोषी , क्रमः क्रमवतामङ्गमिति न्यायात्‌ । तेनाभ्यर्हितत्वविवक्षया 
विपर्यास्तस्य पूर्वनिपातः कृतः । विधूतो विपयौसस्य क्रमो यसििक्निति वा 
विग्रहः । विधूननं त॒ विप्यासस्याथसिद्धम्‌ । कचित्तु विधूतविपर्यासक्रमं चेति 
पाठः । तत्र चकारः समञ्जसः । पाठान्तरे चोऽवधारणार्थो व्याख्यातव्यः | 
बाक्त्छमिति । वाचः पारमार्थिकं रूपमिति । प्रतिपेदिरे प्रतिपादयामासुरिति 
च प्रतिज्ञायत इति | प्रतिपेदिर इति च प्रतिज्ञायते , प्रतिपादयामाघुरिति 
च प्रतिज्ञायत इयर्थः । प्रतिज्ञायत इद्यनेन वचनस्य तत्र तत्पर्य॑ददितम्‌ । 


[एकविंशः छोकः] गोपालिकासष्िता १५५ 


यथोक्तम्‌--““साक्षाक्ृतघर्माण ऋषयो बभूवुः । ते च परेभ्योऽसक्षाक्छृत- 


कुत्र प्रतिज्ञा इव्यपेक्षायामुक्तम्‌--यथोक्तमिति । निरुक्तकरेणेति सिध्यति । 
तद्रचनमुपादत्ते---साक्षाक्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुरिति । अनेन प्रतिपेदिर 
इव्यत्रोक्तिर्द्िता । ननु कथं वाक्त्वं प्रतिपेदिर इव्यत्र साक्षाच्रतधर्माण 
ऋषयो बमभूवुरिवेतस्ममाणम्‌ ए पश्य , अनेन हि धर्मस्य साक्षात्करणसुक्तम्‌ , 
न वाचः ; धर्मश्चायं एव । यथोक्तम्‌--“द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वम्‌” 
इति । अतो वक्तव्यमेतत्‌ । उच्यते- निरुक्तकारो हि वेदसंप्रदायौ- 
पयिकरतया वेदसाक्षात्करे वक्तभ्ये किपुनन्यौयेन वेदसाक्षात्करणमप्युक्तं 
भवतीति मन्यमानस्तत्फठभूतघम॑साक्षात्करणमेवाह--“साक्षत्कृतधमीण ऋषयो 
बभूवु ” इतिं ; न हि राब्दमन्तरेणाथः कश्चन गृह्यते । यथोक्तम्‌- 


«५ न सोऽस्ति प्रययो खोक यः शब्दानुगमाद्रते । 
अनुविद्धमिव ज्ञानं स्वं रब्देन गृह्यते ॥ इति । 


अपरि च प्रेयस्साधनं हि धर्मः; तत्र मनत्रोऽप्यन्तगैत इति मन्तमागः सा्ता- 
कृतो धर्मतयेव, त्राह्मणमागोऽपि "यदाह्यणानिः इति ब्रह्मयज्ञरोषतया विनि- 
युक्तवाद्धम॑प्तेति तस्यापि घर्मेतयेव साक्षात्करणम्‌ ; कत्पसूत्रयोरितिहास- 
पुराणयोश्च ब्रह्यज्ञरोषता ; “ब्राह्मणेन निष्कारणः षडङ्खो वेदोऽध्येयः* इति 
अङ्घानामस्ति धर्मरोषता ; एवमन्येषामपि शाच्राणां तत्तच्छ्वणविधिरोषतया 
घर्मत्वमूहनीयम्‌ । तथा छोकिक शब्दस्यापि ““शाच्ेण धर्मनियमः इति स्थि 
धर्मत्वमस्येव । ““एकः राब्दः सम्यग्ञातः'” इव्यप्यस्येव वचनम्‌ । तस्मास्रमाण- 
मेतच्छब्दतच्छप्रतिपत्ताविति सिद्धम्‌ । तदुक्तम- 
८५ अत्राह निलय एवायमागमः'““““ ˆ“ । 


आर्षज्ञानावबुद्धो वा पूवै मवति कस्यचित्‌ । 
ततस्तेनापरेम्योऽसौ शिष्येभ्यः प्रतिपा्ते ॥ 


१५५९६ स्फाटसिद्धिः [एकविंराः शोकः] 


धृमैभ्य उपदेशेन मन््रान्‌ सम्प्रादुः । उपदेशाय ग्छायन्तोऽपरे 
मिम्मग्रहणायेमं ग्रन्थं समाप्रापिषूरवेदं च वेदाङ्गानि च । 


नानानना याज म म ५ 


[प 


तैरप्यन्येभ्य इत्येवं शिष्याचायंपरम्परा । 
परवृत्ता तावदेवास्ते यावदाभूतसम्प्रवम्‌ ॥ 


पुनः सृष्टौ ततः कश्चिदादावार्षाच् दशनात्‌ । 
नित्यं दृष्टगमं साक्षाच्छिष्येम्यः प्रतिपादयेत्‌ ॥ 
तथा चाहुः 
“८अतीन्द्ियानसंवेचान्‌ पञ्यन्त्यार्षेण चक्षुषा । 
ये भावान्‌ वचन तेषां कोऽतिवरतितुमहंति ॥* इति । 


प्रतिपादयामादुखित्रोक्ते दर्यति--परेभ्योऽसाक्षाक्ततधमभ्य उपदेरोन मन्त्रान्‌ 
सम्प्रादुरिति । त ऋषयः परेभ्यः स्वरिष्येम्यो निजयेव शाक्त्य स्वयमेवा- 
साक्षात्कृतधमेम्य इति सम्प्रदानकारणोद्धाटनम्‌ । मन्त्रानित्युपलक्षणे ब्राह्मण- 
स्यापि । यथोक्तं निरुक्तवातिंक एव-- 


८ असाक्षाक्तधममम्यस्ते परेभ्यो यथाविधि । 

उपदेरोन सम्प्रादुमन््रान्‌ ब्राह्मणमेव च ॥' इति । 
उपदेराश्च वेदव्याख्या । यथोक्तम्‌- 

८“अर्थोऽयमस्य मन्त्रस्य ब्राह्मणस्यायमिद्यपि । 


व्याख्यैवात्रोपदेशः स्यद्वेदाथस्य विवक्षितः ॥ › इति । 


उपदेदाय ग्छायन्त इति । उपदेशेन ग्राहयितुमदाक्या इव्यथः । अपरे 
दवितीयेभ्यो न्यूना इति । विम्मग्रहणाय उपायतो वशीकरणायेमं प्रन्थं वक्ष्यमाणे 


१५८ स्फोटसिद्धिः [एकविंशः शोकः] 


यथाद्यसङ्ख्याग्रहणसुपायः प्रतिपत्तये । 
सङ्ख्यान्तराणां भेदेऽपि तथा वर्णान्तरश्रुतिः ॥ 


मन 


{ र, (+ अ #% म्‌? 


गैरिकं पदम्‌" इति ज्ञानस्य च मध्य इव्यथः | यच्छनब्दमिति पाठः । 
परमाथतोऽसतो गकारादेरन्तरारे रान्दं परमाथ॑राब्द्‌ विषयं ज्ञानमुदीयमानं नास्तीति 
छकिकः प्रतिपत्ता मन्यत इति यत्‌ वरण॑प्रहणं च यदमिमन्यते सा प्रतिपत्तु 
रराक्तिरेव ऋषिवत्साक्षात्कत॑मराक्तिरेव अशाक्तिकृतमिदथेः । कर्यै कारणोप- 
पचारः । तथापि कथं नियमः १ अत आह--प्रहणोपाय एव स इति । निरवयव- 
विषयं ज्ञानं नास्ति गकारायेव प्रतीयत इति योऽभिमानः, स तक्म्रहणाम्युपाय 
एव ; नानुपायः । स एव वा तच्तग्रहणोपाय इति । कचित्पाठः यः राब्द इति । यः 
प्रतिपत्ता असतोऽन्तराठे गकारादिषु प्रतीयमानेषु तदतिर्क्िः शब्दो नास्तीति 
मन्यते, तस्य प्रतिपन्तरराक्तिः सेति पूर्ववत्‌ यच्छन्दामवेऽपि पूर्वोक्तं नास्तीति मननं 
तच्छब्दाम्यामुच्यते । अन्यः पाठो यान्‌ शब्दानस्तीति । एनं पाठ्मधि- 
कृत्यान्तराखस्य विवक्षेयादिका पूवेव्या्या । विवक्षातः प्रभृेकपदज्ञाना- 
ल्मागन्तराडे यानसतः शब्दानस्तीति प्रतिपत्ता मन्यते । उदेदयेः शब्दैरस्तीति 
मननस्य॒प्रयेकसम्बन्धादस्तीयेकवचनमप्रयोगः । अस्तिक्षीरासमासबदस्ती- 


५ (~ 


ल्व्ययं वा तेन सन्त इव्यथः । प्रतिपत्तुरशाक्तिः सेति । यान्‌ राब्दानित्युक्तानां 
तु सेति तच्छब्देन परामशः । अराक्तिरिति विशेष्यद्वारा छिङ्गवचनन्यत्यासः । एवं 
ग्रहणोपाय एव स इद्यत्रापि द्र्टभ्यम्‌ । पूर्वदेव व्याख्या । सम्प्रति (अत एव तुल्यः 
सरवप्रतिपत्तणां विपर्यासः › तन्निमित्तस्य समानत्वात्‌" इत्यत्र छोकमुपन्यस्यति- 
यथायसङ्ख्याग्रहणमिति । यथा ह्याचानां संड्ख्यानां ग्रहणं सड्ख्यान्तराणां प्रति- 
पस्युपायो भवति भेदेऽपि परस्परं तेषाम्‌ तथा शब्दान्तराणां गकारादीनां श्रुतिः 
श्रवणमेकस्य राब्दतच्छस्य प्रतिपत्तय उपायः परस्पर भेदेऽपीति । (क्रमनियमश्च 


[एकर्बिराः शोकः] गोपारिकासहिता १५९ 


यथानुपूर्वीनियमो विकारे क्षीरबीजयोः । 
तेनैव प्रतिपततुणां नियतो बुद्धिषु क्रमः ॥ ” 


यथा च ज्ञनस्यासद्राह्याकाराजुकारविपयासोपप्टवो नियतः तथा वागा- 
त्मनोऽपि सद्शव्यज्ञकध्वनिमेदानुकारात्‌ क्रमभावी विपयीसोपप्ठवः । 


नियतक्रमघ्वात्‌! इव्यत्र छेोकमुपन्यस्यति--यथानुपूर्ीनियम इति । यथा किंक 
क्षीखीजयेोः प्रकृत्योविंकरि परिणामे क्रमनियमो दष्टवादङ्गीक्रियते, तथेव प्रति- 
पत्तणां बुद्धिषु स्यत एवातुपूरवीनियमः ; न च ददने कशिद्रिरोषः । एते 
च शछोकाः पूर्वमेव व्याख्याताः । तत्र ““असतश्वन्तराठे यान्‌ शाब्दानस्तीति 
मन्यते । ग्रहणोपाय एव सः" इत्यस्य व्याख्या ननिमित्तमेवेदम्‌ , इत्यादिका । 
असत श्वान्तराे यान्‌ राब्दानस्तीति मन्यते । प्रतिपत्तुरशाक्तिः सा” इत्यस्य 
व्याख्या (न हि शन्दान्तरेत्यादिका | द्वितीयश्छोकव्यास्या ध्यथा चाविव- 
मनि'त्यादिका । तृतीयश्छाकव्याख्या “ यथेव चेत्पत्तौ' इत्यादिका । सम्परव्युत्तरार्षं 
व्याचष्टे--यथा चेति । ज्ञानस्यासद्राह्याकारानुकारविपर्यासोपष्टव इति । 
ग्राह्यस्याकारो ्राद्याकारः तस्यानुकारोऽचुकरणम्‌ । अनुगतिरिति यावत्‌ । 
तद्विपर्यासस्तद्गतो भ्रमः । असतो ्राह्माकारानुकारस्य सम्बन्धी यो विपर्यासः 
स॒एवोपष्ठव उपसगेः इति । यथा हि विज्ञानवादसिद्धान्तन्यायात्‌ बाह्योऽर्थ 
, प्राह्मः; स च सनेव; स च तत्रैव वतेते; तथा विज्ञानेऽपि तस्याकार- 
स्यातुकारोऽचुकरणमसत्येव ; यथा जपाघमेस्यापि रागस्य स्फटिकेऽनुकारः, 
अरथर्मस्याप्याकारस्य ज्ञानधमेतयवग्रहात्‌ । स च विपयौस एव , अन्यस्यान्य- 
धामानात्‌ । स च स्वतःप्रमाणस्य ज्ञानस्योपषएवः । यथेोक्तम्‌-- “निराकारा 
च नो बुद्धिराकारवान्‌ बाह्योऽथः› इति । नियत इति ध्रुव इत्यस्य व्याख्या । 
एवं इष्टान्तांशो व्याख्यातः । दाष्टौन्तिकांशमनुसन्धत्ते-- तथा बवागात्मनोऽपीति । 


१६० स्फोटसिद्धिः [एकविंराः शोकः] 


तथादि- येषामपि वर्णलक्षणं वाक्तस्वमविधमानभागावच्छेदमिखम्युपगमः, 


सदराव्यञ्ञकष्वनिमेदाुकारादिति । सदरानां व्यञ्जकानां ध्वनीनां यो 
भेदस्तस्य वगात्मन्यप्यनुकारात्‌ तस्स्थतया तद्धमतयावमासात्‌ ध्वनिक्रमस्यापि 
तत्रानुकारात्‌ क्रमभावी विपयौसोपणठवो नियत इति सिध्यति । विज्ञानवादिमतेन 
वेतदुच्यते--यथा च ज्ञानस्यासद्राह्याकारालुकारविपयांसोपष्टव इति । 
यथा किरु विज्ञानवादे ज्ञानस्य स्वभावस्च्छस्य योऽसन्नेव ्राह्याकारः 
तस्यानुकारस्तद्धमतया भानात्मा विपयोसो नामोप्रव इति । ज्ञानं 
हि तत्र वासनया जन्यते ; सा च स्वकारणङ्ञानवरात्‌ ग्राह्याकारानुरक्ता 
स्वकार्यऽपि ज्ञने परमार्थतोऽसन्तमेव म्राह्याकारं समर्पयति । अर्पिनेन च 
ग्रह्याकरेणालुकृतेन वा सादृद्या्ो विपयीसो विभ्रमः 'नीख्मिदम्‌ , पीतमिदम्‌' 


इति , स एवातोपषवः । यथोक्तम्‌- 


५ अविभागोऽपि बुद्धथाता विपयासितददनैः । 
ग्राह्यम्राहकसंवित्तिमेदवानिव रक्ष्यते ॥ › इति । तथा- 


“मत्पक्षे यदपि खच्छो ज्ञानात्मा परमाथत; । 
तथाप्यनादौ संसारे पृवेज्ञानप्रसूतिभिः ॥ 


चित्रामिश्चिन्रहेतुताहयासनामिरूपष्ठवात्‌ । 
आनुरूप्येण नीरादिग्राहयग्राहकमूषितम्‌ ॥ 


प्रविभक्तमिवोत्पन्ने नान्यम्थेमपेक्षते । 
अन्योन्यहेतुता चैषां ज्ञानराक्छयोरनादिका ॥ ” इति | 


सम्प्रति स्फोटस्येव्यनुक्त्वा वाच इत्यभिधानस्याभिप्रायमाह-- तथा हीति । 
येषामपीति । अभ्युपगम इत्यन्वयः । वर्णलक्षणं वर्णरूपं वाक्त्वं 


[एकविंशः शोकः] गोपाङिकासहिता १६१ 


तेऽपि भागक्रमसंसगंरक्षणमन्यं चोदात्तदीर्धत्वादिरूपमुपष्वं नियतं न 
तस्यावजानते । तथा हि-सन्ध्यक्षरेष्वकारेकारौ चान्येष्वपि स्वरेषु 
स्वरितगुणयक्तेषूदात्तानुदात्तगुणमेदविभञ्यमानभागमेदभिन्नेषु न भागक्रम- 
संसगेप्रख्यापह्ववमहैति । तदुक्तम-- 


परमार्थः शब्दात्मा, अविद्यमानभागावच्छेदं यथा किङावयवी विवमान- 
भागावच्छेदः विद्यमानो भमागेखच्छेदो विशेषणं यस्य॒ ततोऽन्यदविवमान- 
भागव्च्छेदम्‌ । इत्यम्युपगम इति । अभ्युपगममात्रमेतत्‌ , न प्रामाणिकमिति 
भावः । तेऽपीति । नावजानत इत्यन्वयः । मागक्रमसंसर्गलक्षणमिति । 
भागैः क्रमेण चं य; संसगैस्तद्टक्षणम्‌ । भागानां क्रमेणेति विग्रहे भागसेसर्गोऽपि 


| य्‌ कप 


शद्घ्राहिकया गृहीतो वेदितन्यः । उपष्वमिति सम्बन्धः । अन्य चोदात्त- 
दीर्घत्वारिखूपमुपष्ठबमिति । आदिशब्देनानुदात्तष्ुतत्वदेरुपादानम्‌ । नियत- 
मवस्यमाविनं न तस्थावजानते । तस्य वणैछक्षणस्य वाक्तसवस्य । एतदेव स्पोस्यति 
तथा हीति । सन्ध्यक्षरेषिति । एचः सन्ध्यक्षराणीति । अकरिकरि चेति । 
एकारे तावत्सन््यक्षेर एकादशस्वरवसथमस्वरस्वृतीयस्वरश्च विद्येते ह्यथ: । अनेन 
च भागक्रमसंसगे दरतः । अत्र च “अस्तिभेवन्तीपरः'” इति स्त इत्यथसिद्धम्‌ $ 
नावजानत इति वालुषङ्गः, द्वितीया च तत्र द्रष्टव्या । अथवापह्वमहेतीत्युत्तस्र 
द्च॑नान्नापहयवमर्हत इत्यत्र सिध्यतिऽ प्रथमा च । अन्येष्वपि सन्ध्यक्षरेषु त्रिषु द्वितीये 
तावदाकारसहितोऽसविव ; तृतीये पुनरकारोकारौ $ चतुथं तु द्वितीयस्वरसहितोऽ- 
स॒विव | असुक्तसमुचयार्थो वा चकारः । अन्येष्वपि स्रेषिति । दादसस्वपि । अचः 
स्वरा इति । स्वरितिगुणयुक्तेषिति । स्वरितमेव गुणः स्ररितगुणः, तेन युक्तेषु 
हति । ्चित्पाठः स्वरितगुणेष्विति, तदा बहुत्रीहिः । एतच भागक्रमसंस्गैप्रदरना- 
योक्तम्‌ । यद्‌! हन्ये स्रा; खरितगुणाः तदा कममगरत्तसगदाहरणं कथमित्वाह- 
(--21 


१६२ स्फोटसिद्धिः (एकविंशः शोकः] 


भेदानुकारो ज्ञानस्य वाचश्चोपष्वो ध्रुवः । 
क्रमोपयृष्ठरूपा बाग्ज्ञानं ज्ेयव्यपाश्रयम्‌ ॥ 


न ज्ञेयेन विना ज्ञानं ग्यवहरेऽवति्ते । 
नारुन्धक्रमया वाचा कञिदर्थोऽभिधीयते ॥ 


जगनि 


(^, 9 


उदात्तानुदात्तगुणमेदविभज्यमानभागमेदमि नेधिति । उदात्तानुदात्तखूपयोशुणयोः 
मेदेन बिमञ्यमानयोभौगयेभैदेन भिनेषिति । कचित्पाठः मागमेदेषिति । 
उदात्तानुदात्तगुणमेदविभञ्यमानो मागमेदो येषिति विग्रहः । उदाचानुदात्तसमा- 
हारो हि स्वसिः । ततश्चेकस्मिन्‌ वर्णे तयोः समविशाद्रणलनोऽपि भागभेदः 
प्रसज्येतेति । न भागक्रमसंसगंप्रख्यापहवमहैतीति ¦ व्याख्यातचरं चैतत्‌ । 
तस्माद्राङ्मा्रसम्बन्ध्यवरमुपष्ठवः, न स्फोटात्मन्येव केवर इति सिद्धम्‌ । 
अत्र च स्वरितगुणेषिति विरेषणमुदात्तेव्यादिषिशेषणे हेतुतयेति दष्टव्यम्‌ 


यथोक्तम्‌-- 


षो 


"'उंदत्तश्वानुदातश्च स्वरितश्च त्रयः स्वराः | 
आयामविखम्भाक्षेपेसत उच्यन्तेऽक्षराश्रयाः ॥ 


एकाक्षरसमवेरो पृवंयोः स्वरितः स्वरः ॥ '' इति । 


पूवं पूर्वार्धसंवादकं शछेकत्रयमुपन्यस्तम्‌ । इदानीमुत्तरार्धसवादकं छोकदय- 
सुपन्यस्यति--तदुक्तमिति । “भेदानुकारो ज्ञानस्य वाचश्चोपष्ठवो धरुवः ।' 
ज्ञानस्य वाचश्वोभयोरपि छेके ध्रुव एवोपप्ट्वः । उपद्वं विशिनष्टि-मेदालुकार 
इति । तत्र ज्ञाने तावदाकारभेदानुकारो ज्ञेयगतस्याकारमेदस्य ज्ञनेऽपि कल्पना 
वसनागतस्य वा नीख्पीतादिख्यमेदस्य ्नेऽभ्यारोपः । एवं मेदकल्पकोऽलुकारो 
भेदानुकार इति भ्या्यातम्‌ । मेदकठैको वा मेदानुकारः । यथा किंड- 


॥ 


[एकर्विंश; कः गोपाल्िकासहिता १६३ 


कारभेदो ज्ञेयस्थतया वासनाखयतया वा प्रतिभासते तथा ज्ञानधमतयापि मासते 
इयस्ति मेदस्यादुकर्लम्‌, बाचि पुनष्यैनिमेदानुकारः । स च पूवेवदूषिषा 
व्याख्येयः । क्चित्पाठः वेवानुकार इति । ज्ञान हि वेद्यमनुकरोति "गोः इति 
ज्ञानम्‌ गोः" इत्यथैः इति । तथा वान्यपि वेधानुकारोऽन्येषां वे्ानां ध्वनीनां 
वणीनां वा निरवयवे रान्देऽनुकार इति । कुत इत्याह--“क्रमोपसष्टरूपा वाक्‌ 
जञानं ज्ेयम्यपाश्चयम्‌?, इति । मागक्रमेणोपसृष्टपुपप्ठुते कूपं यस्याः सा तथोक्ता । 


(^ 


ज्ञान च किंश्चन ज्ञेयं व्यपाश्िदेवोत्पदते । 


एवमन्वयेनोभयतराप्यनुकारो दरतः । इदानीं व्यतिरेकेणष्युप- 
पादयन्नाह- ध्न ज्ञेयेन विना ज्ञाने व्यवहारेऽवतिष्ठते * । कविदप्य 
दर्शनादिति भावः । यथोक्तम्‌-- 


(श्ञान न जायते किच्चिदुपष्टम्भनवर्जितम्‌  ”' इति । 


करमोपसषतयत्रापि व्यतिरेकमाह --“नान्धक्रमया वाचा कश्चिद्थीऽमिधीयते । ” 
हति । तथोक्तम्‌--“करमशापि विवक्षितः इति । एवं तावत्‌ (मभागसंसग- 
छक्षणमुपष्टवम्‌ः इत्यस्य विप्रतिपत्तेरपपादनं कनम्‌ । 'अन्यञ्चोदात्तादिख्प- 


मुपष्वम्‌' इव्यत्र न विप्रतिपत्तिः यथाहुः- 


५आनुपूवौ च वणौनां हस्वदीषेष्ठुताश्च ये । 
कटस्य भ्रविभागास्ते जायन्ते ष्वन्युपाधयः ॥'' इति ॥ 


इति स्फोटसिद्धिव्याख्यायां गेपार्िकायाम्‌ 
एकविंशः शोकः 


१६४ स्फोटसिद्धिः [द्वाविंशः शोकः] 


विपयोसो निमित्तं च सम्यग्बोधस्य दर्दितः। 
किञ्चिद्धेदायुकारेऽपि दृष्ट एव विपर्ययः ॥ २२ ॥ 
अथापि स्यात्‌--कथमिव विपयौसः सम्यग्बोधस्य निमित्तमिति, 
्रदरितं चैतत्‌ "यथेव ददीनैः पूर्वः" इति, 'यथा्यसङ्ख्याग्रहणम्‌' इति 
च । यतु विपयौसववं प्रययविपर्यैयाधीनं तदभावे बाटोह्ापनम्‌' इति, 





दोषान्तरमपि परिहरति--विपयीसः'“. “निश्चीयते । अस्यार्थः- 
द्विशः छेकः विपयांसो निमित्तं चेति । तत्र पूरवार्श्टोकव्याव््यां शङ्कामाह-- 
अथापिं स्यात्‌ कथमिव विपयीसः सम्यग्बोधस्य निमित्तमिति । न हि बाष्पभरमोऽ- 
भरित्छज्ञानाय कल्पत इति भावः । यथाः “अविवामभ्यासोऽविचामेव द्रदयेत्‌"' 
इति । अत्रोत्तरेन पू्वाध॒व्यचषे--ग्रदरितं चैतदिति । यथा विपर्यासः 
सम्यग्बोधस्य हेतुमवति तथा दरितमिव्यथः । केन दरितमिव्यपेक्षायामाह-- 


यथेव दनैः पूवैरिति, यथाथसङ्ल्याग्रहणमिति चेति । पूरवोपन्यस्ताम्यामाभ्यां 
ूर्वाचायश्चेकाम्यापिलथः | 


एवं तावननियमानुपपत्तिः पारहता नियमवत एव विपयीसस्य तच्छ्ञान- 
हेत॒त्वादुपपत्तौ नियमोपपादनसुपायत्वादित्यादिना क्रेयमाणमाकारापतितमिव . 
स्यात्‌ इयेतां शङ्काम्‌ अथापि स्यात्‌? ह्येवं संम्प्रयुदीयमानां पारव पूर्ाषश्चेक 
इति व्याख्यातम्‌ । उत्तरार्धेन तु नियमानुपपत्तेरनन्तरमुक्तामेवायुपपत्ति पारहरतीति 
दर्शयनाह--यत्तु विपयोप्त्वं प्रस्ययविपयेयाधीनं तदभवे बारेष्ठापनमिति । 
बागेह्धपनसदरामिदययथैः । अनेन चेपन्यासेन पूर्वमपि बारोष्ापनशब्दः 
प्रथमान्त इत्यूद्यते, चतुध्यन्तत्वेऽपि पैत्र बखेष्छापनसदरामिलय्थ इध्यनेन 


[दर्विः क्षेकः। गोपाछ्िकासहिता १६५ 


सत्यम्‌, यदि स नस्यात्‌; अलि तु व्यक्तेकराब्दपरिच्छेदादथैसिद्धे- 
शान्यथाटम्यत्वादुक्तेन प्रकारेणावद्याभ्युपेय एकः शब्दः । 


सूचितं वेदितव्यम्‌ । सत्ये यदि स न स्यादिति । प्रययविपयेयस्तच्छब्देन 
परामूर्यते । यदि प्रत्ययविपरयैयो न स्यात्‌ तदा विपर्थयामवि कथ्यमानं विपयोसतव 
बारो्ापनं स्यादिव्यर्थः । कि तहीत्याह--अस्ति लिति । विपथय इति सिध्यति । 


प 


कीटो विपयेयस्तमाह--व्यक्तकराब्दपरच्छेदादिति । अनेन प्रव्यक्षप्रमाण- 
कलं दरदितम्‌ । प्राचीनध्वनिजनितानुपाख्येयज्ञानाविभीवितमावनाबीजपरम्परया 
अन्तिमिन ध्वनिना व्यक्ततरेकराब्दपरिच्छेदादिति । अवरयाभ्युपेय एकः शब्द 
इति सम्बन्धः । अर्थसिद्धेश्वान्यथाङम्यलादितिं । अरथबुद्धेरिति वा पाठः । 
अन्यथेति । येकः शब्दात्मा न प्रत्यक्षीकरियते तदेत्यथः । अरुभ्यलादिति छेदः । 
वर्णैम्यः भ्रतयेकं सेहत्य चासम्भवादथबुद्धेरियथेः । अस्यापि सत एवन्वयः । कथं 
पुनरिऽद हेतुद्वय सिध्येत्‌ १अत उक्तम्‌--उक्तेन प्रकारेणेति । कचित्‌ इत्ुक्तेनेति 
पाठः ; तत्रेतिकरणेन पूर्वोक्तिप्रकारः परामृरयते । अवरयाभ्युपेय एकः राब्द इति । 
वर्णेभ्योऽन्यो निखयवश्चेति विवक्षितम्‌ । अस्ति वेवमवरद्याभ्युपेय एकः राब्दो 
विपर्यय इत्यन्वयः । निरवयवस्थैकस्य राब्दस्याम्युपेयत्वं वणोवग्रहाणां मिध्यावे 
कारणमित्यथः । देषा हि प्रस्ययविपर्थयः नेदं रजतम्‌, इतिवस्साक्षात्‌ , वैपरी- 
द्येन वा श्यं शुक्तिः” इतिवत्‌ प्रतियोगित्वेन वा । तत्र यदपि "नायं गकारः" इति 
वैपरीव्येन विपययो नास्ति, तथपि प्रतियोगिवेन तवदस््येवेद्यनेन दरितमिति 
वेदितव्यम्‌ । 

एवमुत्तराधौवताराय पातनिका कृता । सम्प्रति साक्षात्तद्यावत्यामाराङ्का- 
माह--स्यान्मतमिति । अविरोधानैष मेदमुपावतेयितुमरमिति । एषोऽवदयाभ्युपेय 


१६६ स्फोटसिदिः [दारविशः शोकः] 


स्यान्मतम्‌--अविरोधान्नैष भेदमपवतैयितुमरमिति ; अविरोषश्च 
तस्य मेदातुविद्धस्येबोत्पादात्‌ ; न हि तदा भेदो न प्रकाशत इति। 





एकः राब्दो न गकारादिभेदभपवतेयितुसुत्सारपितुमं पर्याप्त इत्येतन्मतं स्यात्‌ । 
सम्भवेदित्यथः । अविरेधादिति । एकस्य शन्दा्मनो भिन्नानां च राब्दात्मना- 
मविरोधादित्य्थः । कथं पुनरेकत्वनानात्वयोरविरोधः ४ अत आह--अविरोधश्च 
तस्य भेदानुविद्धस्थैवोत्पादात्‌ । तस्थकस्य राब्दस्येसादादिति । परिच्छेदोत्पादा- 
दित्यः । अवद्याम्युपेयो व्यक्तेकराब्दपरच्छेद इति चेतपूर्ैस्मिन्‌ प्रन्थे पाठः, 
तदा तेवं योजना-- अस्ति त॒ व्यक्तैकराब्दपरिच्छेदात्‌ बाघकाद्रणोवम्रहाणां 
विपर्थयः बाधनम्‌ | न च व्यक्तेकशब्दपरिच्छेदो नास्तीति वक्तव्यमित्याह-- 
अर्थबुद्धेश्वान्यथाभ्यत्वादुक्तेन प्रकारेण अवदयाम्युपेयो व्थक्तेकराब्दपरिच्छेद इति। 
एवं चाविरोधश्च तस्थैकराब्दपर्ष्छिदस्य मेदानुविद्धस्येबोत्पादादिव्युसक्तिविचनं 
समज्ञसं मबतीति । कचित्पाठः स्यान्मतमेवमप्यविरोधारिति । यचप्यम्युपेथः तथपी- 
त्यथः । क्चित्पुनेरेवमपि विरोधादिति । तत्र॒ विरोधादपवतैयितुमेष नार- 
मित्यन्वयः । अथवा नापवतयितुमित्यत्तैव हेतुः ; व्ण॑प्रत्ययविरोधादिव्यथेः । 
हेखन्तरमाह--अविरोधश्वेति । एवमिदानी व्याख्येयम्‌ । मेदेनालुविद्धस्येवे- 
तयेतदुपपादयति-- न हि तदा भेदो न प्रकारात इतीति । एकराब्दपारच्छेदे 
गकारादिमेदो न प्रकारात इति न, किन्तु प्रकारात एवेव्यथः । गकारादि 
प्रत्येकं गृहीता पश्चात्‌ ! गोि्येकं पदम्‌ ' इत्येव बुध्यन्ते; गकारा्यवबोधेऽपिः 
स्फोटात्मा प्रकारत एर । “गैरिके पदम्‌ › इत्यत्रापि भेदमिश्रमेव तच्च 
प्रकाराते । अत एक॒ एव ॒रब्दपिण्डिः गकारादयात्मना भिन्नः स्फोटात्मा 
चामिन्ो मवति । यथा द्येक एव गोपिण्डः जात्यात्मना भिन्नः 
व्यक्त्यामना चामिननः । इतिः प्रकाराः । दूषयति-- तदसत्‌ । यदेतन्मतं 
तदसदिव्यथः । तथा हीव्युपपादनप्रतिज्ञानम्‌ भेदेनानन्धीयमानमपीति । मुखवि- 


[दाविराः शोकः] गोपाङ्िकासहिता १६७ 


तदसत्‌ । तथा हि-भदेनानन्वीयमानमपि मणिक्रृपाणदषणादिषु तस्य 
भेदविरोधात्तच्छश्रत्ययेन समुत्सारितनिखिटमेदं मुखमवसीयते । तथा 
दीघीदिभेदानुगमेऽपि बणीत्मा प्रयभिज्ञाबङेन विधूतभेद एकोऽवगम्यते, 


तथा पदमपि स्प्रस्ययावगम्यमानैकस्वभावं किञिद्धेदपरमार्येऽप्यभिन्नं 
निश्चीयते ॥ 


जि ययक" नाके) प = ज ककड न । 





दोषणमेतत्‌ । उपधीयमानमिति वा पाठः । भेदेनेति कतरि तृतीया । उदीय- 
मानमिति पठि मेदेनेत्यस्य प्रथक्पृथगित्यथैः । मणिकृपाणदर्षणादिषिति । 
अस्य पूर्वेण पदद्रयनान्वयः । तचस्य भेदविरोधात्‌ तच्छग्रव्ययेन समुत्सारित- 
निलिरभेदमिति । "तदेवेदं भुखम्‌" इति प्रत्यभिज्ञारसिद्ध यन्मुखस्य तच्ं तद्भावः 
तस्य मेदेन चन्द्रस्वस्येव द्विवेन विरोधात्‌ तचप्र्ययेन प्रत्याभिन्नाख्येन 
समुत्सारितनिखिरमेदमिति । अथवा तत्वस्य पारमाथिकल्वस्य भेदविरोधात्‌ । मेदो 
हि पारमा्िकत्विरोधी । ततस्तखप्रत्ययेन अबाधितत्वात्‌ समुःसारितनिखिर्भे- 
दमिति । सर्वो भेदो मिथ्या मेदत्वात्‌ चन्द्रभेदबदिति । मुखमवसीयत इति । 
निश्चीयत इति । दष्टान्तान्तरमाह-- तथेति । अथवा नयु मेदम्रत्ययविरोधादमेद- 
प्रत्ययः कथं म बाध्यतेऽत आह---तथेति । दीधादिभेदादुगमेऽपीति । बर्णातमनो 
दौधौदिभदेरनुगमे सत्यपीत्यथः । वणीप्मा प्र्ममिज्ञानरेनेति । “स एवायं गकारः" 
८ स एवौकारः' शस॒एव विसजनीयः' इत्यादिप्रत्यभिज्ञाबलेनेत्य्थः । विधूतमेद 
इति । अपाकृतभेदः ; मिथ्यालेन परिकल्पितमेद इति यावत्‌ । एक 
इति । एकत्वमेव पारमार्थिक तस्येति । तथाशब्दो दष्टन्तान्तरसमुच्चयार्थः । 
समुत्सारितनिखिल्भेदं सुखमवसीयत इति । वणोत्मा च विधूतमेद 
एकोऽवगम्यत इति च ययेति यथाब्दोऽथीक्षिपो दष्टव्यः । दार्न्तिके 
योजयति- तथेति । अनाक्षिप्य वा यथाराब्दं प्रकृतलदेव पूर्मयोस्तथेति 


|, ऋ कद 


| 
परामरीः । पदमपीति । व्णैव्यतिरिक्त पदमपीति । खप्रययाबगम्यमनक- 


१६८ स्फोटसिद्धिः [दाविंशः शोकः] 





स्वमावमिति । स्वविषयेण प्रत्ययेन शौरत्यिकं पदम्‌" इत्यादिकेनार्थग्रत्ययानुप- 
पत्तिप्रसूतेन वा प्रत्ययेनावगम्यमान एकस्वभावः एकत्वं स्वभावो यस्यति । 
अथवा भिन्नस्य हि स्वभावानेकलम्‌ ; अमिनस्य ववेक एव॒ स्वमावोऽवगम्यत 
इति । कि्िद्ेदपरामर्शे ऽपीति । कैश्चन भेदैः परामर्च संस्पर्शे सत्यपीत्यथः । अभिन्नं 
निश्चीयत इति । अमेद एव पारमार्थिकः, भेदसंसर्गस्तु मिथ्येति । एवं च शछेको- 
त्तराधस्येषा योजना--किंश्चिद्रेदायुकरेऽपि पूवौक्तयेोट्टान्तयेोरन्यत्र च विपर्ययो 
दृष्ट एव । अनुकारोऽनुगम इति सूचितम्‌--“तथा दीघादिभेदावुगमेऽपिः इति 
८ किच्चिद्धेदपरामरऽपि ` इति च । अनुकारशन्दार्थस्तु कैश्चिद्धेदेर्यधर्मरन्यत्रा- 
तस्मिस्तचखेनासुकृतिः तद्धभवत्किथा अनुकारः तद्धर्मतया भानमिति यावदिति पूरवे 
वदूद्र्व्य; । असाक्नेहितस्य वा घर्मस्य समये तिरलुकारः ; अन्यधमेस्यान्यत्र 
समरेप्र इति यावत्‌ । अथवा “कृभ्वस्तयः क्रियसामान्यवचनाः” ईति कृञा 
गनेरथौ विवक्षितः ; तथा चानुकारोऽनुगम एव परामशंसाहित्यापरनामा इति 
पूर्वत्रापि । सर्वरानेनायुकारशब्दो व्याख्यातो वेदितभ्यः ॥ 


इति स्फोटसिद्धिश्या्यायां 
दराविराः कः 


(त्रयोविंशः शोकः] गोपाटिकासहिता १६९ 


अथ कस्मादेष स्फोोपठन्धिक्रमोऽरथोपरम्धावेव नाश्रीयते ! 
यतः-- 
प्रयक्ष्ञाननियता व्यक्ताव्यक्तावभासिता । 
मानान्तरेषु अ्रहणमथवा नैव हि ग्रहः ॥ २३ ॥ 


इन्द्रिये हि व्यक्तावभासिनोऽन्यक्तावमासिनश्च प्रत्ययस्य 





अन्यदपि व्णवादिनां चोधमभुपन्यस्य परिहरति--अथ कस्मात्‌“““ "ˆ" 
निरवचम्‌ इति । अस्याथेः, अत्र वर्णैवादी चोदयति--अथ कस्मादेष स्फोटो- 
पटन्धिक्रमोऽर्थोपठन्धावेवे नाश्रीयत इति । न हि स्फोटोपठन्धिः स्वयं 
समीहिता, किन्तु अर्थोपठ्धयौपयिकतया । अतो यावान्‌ प्रयासे वरणौ 
परव्धिमिः स्फोटोपरुन्धौ समाश्रीयते, स सवैः प्रयोजनभूतायामथीपठन्धवे- 
वाश्रीयताम्‌ , किमन्तीडुना स्फोटोपरन्धिव्यसनेन , कमः प्रकारः पारम्पय- 
मेव वा । यथोक्तम्‌-- 


८्यस्यानवयवः स्फोटो व्यज्यते वणेबुद्धिभिः । 
सोऽपि परवनुयोगेन नैवानेन विमुच्यते ॥ 
तत्र यः पारहारस्ते स नोऽत्रापि भविष्यति । ” इतिं । 


परिहरति--यत इति । प्रयक्षङ्ञाननियतेति त्रयोविंशः %छोकः । अथ कस्मादिति 
कस्मच्छब्देनानुसन्धानाय यत इत्युपस्कारः । कारिकां व्याचष्टे-न्धियं दीति । 
हिरब्द उपपादनलद्योतनार्थः प्रसिद्धौ वा । बाह्यान्तःकरणमेदमिनमिन्दिय- 
मात्रमित्य्षः । व्यक्तावमासिनोऽन्यक्तावभासिन श्वेति । कचिद्रवक्तावभासिनः 
प्रत्ययस्य हेतुः कचिदव्यक्तावभासिनः प्रत्ययस्य देतु: कचिलूवेमन्यक्ताव- 


[1 प „नानकम, कम्म 





१, शछेकस्यार्थः, ख, 
(> - 22 


१७० स्फोटसिद्धिः [त्रयोरविंडाः श्चोकः 


देतुः। यथा द्रात्‌ ग्रहणे सृश्षमा्थनिरूपणायां च । लिङ्गशब्दादयस्तु 
निश्चितात्मानं भ्रययमुपजनयन्त्येकरूपम्‌, नैव वा । तत्र व्यक्ता- 





भािनः प्रत्ययस्य हेतुः अनन्तरं व्यक्तावभासिनः प्रत्ययस्य हेतुरैसयत इत्यथैः | 
एतदेवोदाहरति---यथेति । दूराद्रहण इति । तदुक्तम्‌--ष्दरादनस्पतो' 
इत्यादिना । सुक्ष्ार्थनिरूपणायां चेति । तदप्युक्तम्‌--भयथा रन्परीक्षिणः! 
इत्यादिना । इन्द्रियं हि कचिद्रवक्तावभािनमेव प्रव्ययमुत्ादयति यथा 
बहलाखोकमध्यवतिं घटविषयम्‌ , कचिदव्यक्तावभासिनमेव प्रत्ययमुत्पादयति 
यथा अ्वरिकलतग्रत्यमिज्ञायाम्‌ ; न हि तत्रेन्दिपेणैव व्यक्तावभासः 
अनुमानाथौपत्तिभ्यमेव बोधात्‌ । तदिह्ानुपयोगादनुदाहृतमिति वेदितव्यम्‌ । 
उत्तराधंव्याचष्टे-लिङ्गशब्दादयस्िति । आदिगब्देन साद्दयानुप- 
पद्यमानप्रमाणाभावानां ग्रहणम्‌ । अनेन मानान्तरेष्वित्येतद्रधाख्यातम्‌ । ““तत्त- 
प्रयोगे पुरपरस्येन्धियणां बुद्धिजन्म सम्मलयक्षम्‌' (“अनुमानं ज्ञातसम्बन्धस्येक- 
देशदश्ेनादेकदेशान्तरेऽसनिकृष्टेऽथ बुद्धिः" “राखे शब्द विज्ञानादसनिकृ्टेऽर्थ 
विज्ञानम्‌!” ““उपमानमपि साद्र्यमसनिकृषटेऽथ॑बुद्धिसुत्पादयति' “अथोपत्तिरपि 
दृष्टः श्रुतो वार्थोऽन्यथा नोपपदच्त इद्यथेकल्पना'" “अभावोऽपि प्रमाणाभावे 
नास्तीदयस्या्थस्यासन्िकृष्टस्य '--इत्येवंखक्षितानि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि 
वेदितव्यानि । तुरब्देनेन्दियद्विपरीत्यकथनं चिङ्गादावुत्तरार्धेन क्रियत इति 
सूचयति । निश्ितात्मानमिति । निश्चितो विषयस्यात्मा रूपं येन स 
तथोक्तः । असन्दिग्धमिति यावत्‌ । एकरूपमिति । विषयेण सहैकं सूपं 
यस्य॒प्रतमयस्य (नेदं रजतम्‌! इतिवदन्याकार भ्नान्तमिलर्थः । अथवा 
निश्चितः स्वात्मा यस्य, अबाधिताकार इत्यथः । एकरूपमिति । न “स्थाणु 
पुरुषो वा? इतिवदनेकरूपम्‌ ; किन्तु “अभरिमानयं पर्वतः, इत्यायेकरूप- 
मिव्य्थः । प्रत्ययमुपजनयन्तीति । अनेन अनुत्पत्तिरक्षणमप्रामाण्यं निराकरोति । 


[त्रयोर्िराः छोकः] गोपारिकासहिता १७१ 


व्यक्तग्रहणवुद्धिमेदः ; अर्थश्च शाब्दप्रत्ययावसेयः , स्फोधत्मा तु प्रयक्ष- 
वेदनीय इति निरवघम्‌ ॥ 





एवमुत्तरार्धे प्रथमपादो व्याख्यातः । अथवा नैव हि ग्रह इत्येत- 
द्याचष्टे- नैव वेति । निश्वितात्मानमेकं प्रत्ययमुपजनयन्तीति कृतज्ञ संबध्यते । 
उत्तरार्धेन विवक्षितं दरौयति- न तत्र व्यक्ताव्यक्तग्रहणबुद्धिमेद इति । 
यथेन्दियेषु प्रथममन्यक्तग्रहणं पश्वायक्तग्रहणमिति बुद्धिभेदः, नैवं लिङ्गादि- 
ष्वव्यक्तग्रहणे व्यक्तग्रहणमिति च बुद्धिमेदः , किन्तु व्यक्तग्रहणमेवेति । 
अस्तेव व्यवस्था ; प्रकृते तु किमायातम्‌ £ अत आह--अथश्च 
रान्दग्रव्ययावसेयः , स्फोटात्मा तु प्रतयक्षवेदनीय इति निरवद्मिति । एवं 
चा्ौपरन्धौ व्यक्तावभासितैव , स्फोटामिन्यक्तौ तु स्यक्ताव्यक्तावमाितेत्यापथत 
इति नावधं किंश्चित्‌ न पर्नुयोगतुल्यतवमित्यथेः । क्चित्त॒निरवधमिति 
ग्रन्थो न द्यते ॥ 


इति स्फोटसिद्धिव्याख्यायां 
त्रये विरा # छक ड 


म न तमनम्‌ ताक 


१७२ स्फोटसिद्धिः [चतुर्विंशः शछोकः] 


कथं प्रक्षवे्ता स्फोयतमनः ? वणंविज्ञानविरक्षणस्य 
पश्चात्‌ "गौः" इति विज्ञानस्य निरारम्बनत्वायोगात्‌ । न दहि 
तदणीटम्बनमेव, वभैबुद्धिविरक्षणत्वात्‌ । तस्मादथान्तरमवटम्बितु- 
महति । नन्वस्तीदं पश्वदेकैकवर्णविज्ञानविटक्षणं विज्ञानम्‌ । न तु 


सतक ॥ 2900 2 त | मयम मनामयं 


परः प्रत्यवतिष्ठते कथं "ˆ ““ "`" “प्रतीयते । अस्याथ.--स्फोटात्रा तु 
्रव्यक्षवेदनीयः” इत्यत्र चोबम्‌--कथं प्रतयक्षवे्यता स्फोटासन इति । यतः-- 
““वर्णत्रयपरित्यागे बुद्धिनीन्यत्र जायते इति भावः । उत्तरमाह-- 
वर्णविज्ञानविरक्षणस्य पश्चात्‌ भोः" इति विज्ञानस्य निरारम्बनत्वायोगादिति । 
एकैकवर्णविज्ञनेम्यो विलक्षणस्य तेभ्यः पश्चात्तनस्य शोः इत्येवमाकारस्य 
विन्नानस्य विज्ञानवादोक्तन्यायेन निरारम्बनत्वायोगात्‌ प्रव्यक्षवेधता स्फोटा 
त्मनोऽभ्युपेयत इत्यथैः । सत्यं वेक्षण्यमस्ति ; न च निराम्बनत्वम्‌ ; 
गादिबुद्धयो हेकैकवर्णविंषयाः ; पश्वात्तनं तु विज्ञानं वर्णसमुदायविषयमिति भेद 
इति चेत्तत्राह --न हि तद्णीटम्बनमेव; वर्णबुद्धिविखक्षणत्वादिति । अनेन ववर्ण- 
विज्ञानविरक्षणस्य' इ्येतद्विवृतम्‌ । प्रव्येकवणेबुद्धिम्यः समुदितव्णवुद्धिम्योऽपि 
विरक्षणत्वादिव्य्थः । ततः किमित्याह--तस्मादथान्तरमवङ्म्बितुमहंतीति । यतो 
निरारम्बनल्ायोगः, न च वणानां कथंचिदप्यारम्बनतवम्‌ , ततो वर्णीम्योऽथौन्तरं 
वस्त्वन्तर ॒शब्दात्मकमवटरग्बितुमहं तीति । सम्परवयेते एव चोयोत्तरे विभनिष्यन्‌ 
प्रथमं तावनच्रो्मनुसन्धत्ते--नन्वस्तीति । इदमिति । गौः" इत्येमवाकारमित्य्थः |. 
पश्चादिति । एकैकव्णविन्नानादिति सिद्धयति । एकैकवर्णविज्ञानविक्षणं विज्ञान- 
मिति सुगमम्‌ । “अर्थान्तरमवरम्बितुमहेति' इत्यसत्यमित्याह--न तु तदथी- 
न्तरावरम्बनमिति । न तु तद्विज्ञानमथान्तरावरम्बनम्‌ न वर्भेभ्योऽथीन्तरा- 
वठम्बनम्‌; किन्तु वणौवरम्बनमेवेत्यथेः । वर्णावङम्बनमित्यत्र कारणमाह-- 


कमक 


१, नैतद्र- ख, 


[चतुर्विंराः छोकः] गोपाछिकासहिता १७२ 


तदर्थान्तरावरुम्बनम्‌, वणैरूपादुविद्धत्वादरपान्तराप्रतिभासनान्च । तथा 
हि-त एव वर्णासानः पुरः परिगतपरच्छिदां अत्राप्यवमासन्ते, न तु 
हूपान्तरम्‌ । अर्थान्तरविषयतवे तु यथा वणेविज्ञानानि परसपरविषय- 
रूपगप्रयवमशीसूल्यानि प्रकाशमानरूपान्तराणि प्रकाशन्ते तथेदमपि स्यात्‌। 





वणौरूपानुविद्धत्रादिति । यद्ुपानुबद्रं हि यज्ज्ञानम्‌ तदेव हि तस्य विषयः । 
तथा पठन्ति --वदामात्त प्रमेयं तत्‌ इति । नाथौन्तरावरम्बन- 
मित्यत्राप्याह--रूपान्तराप्रतिभासनाचचेति । यथाहुः - 


८“अन्यस्रकाराते चान्यदराह्यमित्यतिदुषटम्‌ ।'” इति । 


एतदेव व्याचष्टे-- तथा हीति । त एव वणौत्मान इति । य पुरः प्रव्यकमनु- 
भूता इति । तनराप्यवभासन्त इत्यन्वयः । पश्चिमेऽपि ज्ञाने प्रकाशन्त इत्यथः । 
केवरं स्मयन्ते, नानुभूयन्त इति यावत्‌ । अत एवाह--पुरः परिगतपरिष्छेदा 
इति । पएर्वमेकेकज्ञानेषु पारेगतोऽतिक्रान्तः परच्छेदोऽनुमूतिर्यैषामिति । ननु 
यदपि वणीत्मानस्त॒ एव तत्र प्रतिभासन्ते तथापि न स्मृतित्वम्‌ › विरोषणैः 
परिच्छेदस्याधिकस्य प्रकाशात्‌ । अत आह--पुरः परिगतपरिच्छेदा इति । 
यादृशेन रूपेण पूर्वं॑परिच्छेदो विशेषणं परिगतो विज्ञातः तथेव सन्तः, 
न मत्रयाप्यधिका न न्यूना इति । अत्रापीति । पुरस्तादिवेत्यपिशब्दाभिप्रायः । 

एवे प्रथमो हेतुविवृतः ; द्वितीयं हेतु विवरीतुमारभते-- न तु खूपान्तर- 
मिति । अवभासत इति विपरिणम्यानुषङ्घः । यथा न खूयान्तरमवभासते तथा 
म्रतिपादयति--अर्थान्तरविषयत्वे विति । “गीः इति ज्ञानस्य व्णीभ्योऽथंन्तर्‌- 
विषयवे तु सतीत्यर्थः । यथा वर्णविज्ञानानीति । पुरस्तनामि प्रलेकव्णेवि- 
ज्ञानानि । परस्परविषयरूपप्रत्यवमरोदयून्यानीति । अन्योन्यस्य विषयमूतानि यानि 


मस मायाम नाम व 


१ | -दास्तना- रल्‌ | 


१७४ स्फोटसिद्धिः | चतुर्विंशः ®ोकः] 


वैरक्षण्यं तु पू्वोपग्धीनामेकेकवर्णगोचरत्वादस्य च समुद्ितविषयत्वा- 
दिति नाथौन्तरविषयतवं वैलक्षण्यमात्रात्‌ सिध्यति । यदि वैकेकस्मा- 
तरयमथौन्तरमस्तु प्रययस्य विषयः; न तु तदतिर्कतिः कश्चिच्छब्दाता, 
वणेपरित्यागेनान्यस्य बुद्धावग्रतिभासनात्‌ । अथ मतम्‌-- गौः, इत्येकं 


00०० 11110 1 


रूपाणि वणेरूपाणि तेषां यः प्रत्यवमरः अन्योऽन्यत्र सम्भवी तेन परस्परं 
शून्यानीति । एकस्य वणेविज्ञानस्य विषयभूतं वर्णरूपं नान्यस्मिन्‌ वर्णीविज्ञाने 
अन्यवणेविषये प्र्यवमृस्यत इत्यथः । प्रकारामानरूपान्तराणीति । प्रकाशमानं 
परस्परतो रूपान्तर येषिति । प्रकारान्त इति । यथेत्यत्र समाप्यते । तथेदमपि 
स्यादिति । यथा वणेवि्नानेषु स्थितिस्तथेदमपि पश्चात्तनं ज्ञानं स्यात्‌ । अत्रापि 
वणेर्पग्रत्यवमरीञ्चू-य राब्दान्तरं प्रकारामानरूपान्तरं प्रतिमासेतेति यावत्‌ । 
न च तदस्तीति भावः । तर्हिं वैलक्षण्यस्य को हेतुः, अत आह-- वैरक्षण्य 
लिति । पूर्वोपरन्धीनामस्य च परस्पर वैकक्षण्य॑मिलयर्थः । पूर्वोपटन्धीनामिकेक- 
वर्णगोचरत्वादिति सुगमम्‌ । अस्य च समुच्चितविषयत्वादिति । पश्वात्तनस्य 
ज्ञानस्य समुचिता वणो विषयो यस्य तस्य भावस्तत्छम्‌ । समु्चयविषयत्वादिति वा 
पाठः । इति नाथान्तरविषयतवं वैटक्षण्यमातास्िष्यतीति । इतिहेतोर्म पश्वात्तनस्य 
ज्ञानस्य वर्णेभ्योऽथोन्तरविषयत्वमेवम्भूतवैरण्यमात्रात्सिष्यतीय्थः । एवं तावत्‌ 
¢ नाथोन्तरविषयतम्‌ , क्रमोपरुन्धसमस्तव्णैविषयत्वात्‌ › इत्युक्तम्‌ ; इदानी 
यद्वद्यमस्याथोन्तरविषयतैष्टन्या , तर्हौष समुचय एवाथीन्तरमस्तु इत्याह---यदि ' 
वेति । अथवेल्यथेः । एकैकस्मात्‌ त्रयमर्थान्तरमस्तु प्रत्ययस्य विषय इति । पूर्वो- 
परन्धीनां विषयमूतदेकेकस्मादथीन्तरं वर्ण॑त्रयमस्य पश्वात्तनस्य ज्ञानस्य 
विषयोऽस्तु मवतु इति । गः इति ज्ञानस्य अ्थीन्तरविषयते नास्माकं 


ति ररर परी रि 





१. वेरक्षण्यादिल्यर्थः, ख, 


(चतुविंश: छोकः] गोपाल्कासहिता १७५ 


विज्ञानम्‌ । को वाहान्यथा ? ज्ञानं तु नैकम्‌ । ज्ञेये तु तद््राह्यतयेकाथ- 
कारितिया वैकत्वभरमः , एकत्वोपचारो वा वनादिवत्‌ । अपि च 
ेषासपाच्तरत्वाभ्यां गोशब्दे मवेदप्येकतवभ्रमः । देवदत्तादिशब्दे तु 





0 १ ५] 





नय ०७००५१०००५० 11 त णी णिग 


काचित्क्षतिः ; व्णातिरिक्तशब्द॑निषेधे तत्पयीदिव्याह-- न तु तदतिरिक्तः 
कश्िच्छन्दतमेति । प्रत्ययस्य विषय इत्यनुषञ्यते । पश्वात्तनस्य प्रयस्य 
विधय इयर्थः । न चैतदरैषम्यमात्रमित्याह--वणपसित्यागेनान्यस्य बुद्धावग्रति- 
भाप्तादिति । यथोक्तम्‌-- 
८८ वर्णत्रयपस््यिगे बुद्धिर्नान्यत्र जायते । ” इति । 

अस्य च व्या्या ‹ अ्थौन्तरविषयत्वे तु यथा › इत्यादिका पूर्वफक्िकैवति 
दष्टग्यम्‌ । शङ्कते--अथ मतम्‌ गोः" इत्येकं विज्ञानमिति । विज्ञानकत्व 
च विक्ञेयैकते रमणीयतरं स्यादिति मावः । उत्तरमाह--को वाहान्यथेति | 
अन्यथवेतदेव व्याचष्टे--ज्ञानं तु नैकरमिति । तुशब्दो भिन्नक्रमः न विति 
ज्ञानं नैवेकमित्यर्थः | किः पुनरुच्यते ‡ अत आह-ज्ञेये विति । कचित्पाठः 
्ञेय तु नेकमिति । तन कि पुनयुष्माभिरुच्यते तदाह-ज्ञेयं तु नैकमिति। 
इति योजना सम्जसैव । यदि न ज्ञयमेकम्‌ , कथं तर्हि प्रतिपत्तणामेकता- 
मिमानः ? अत आह--ज्ञेये विति । तद्वाह्यतयेति । एक ज्ञानग्राद्यतयेति । 
एकार्थकासतिया वेति । एकस्यार्थस्य प्रयोजनस्याथप्रत्ययास्यस्य या त्रिया 
तद्धेतुतवस्वमावादिव्य्थः । एकःवभ्नम इति । प्रतिपत्तृणामिति सिष्यति । 
तन्निमित्तश्च रब्दश्रयोगः 'ोस््यिकं पदम्‌! इत्यादिक इति भावः । भान्ति 
सार्बजनीनस्य प्रत्ययस्यापसिुष्यतां कते प्रकारन्तरमाह-एकत्वोपचरो वा 
वनादिवदिति । धवखदिरपटारा वनमिति यथा, यथा वा त्रैविधब्रद्धाः 
परिषदिति । परिहारान्तरमाह--अपि चेति । रौघ्रयाल्पाच्तरत्वाम्यां गोशब्दे 





[पषण 


१, -शब्दविषये, ख. 


१७६ स्फोटसिद्धिः [चतुर्विंशः शोकः] 
सष्ट एव भेदः प्रकाशते । तदुक्तम--““न च प्रक्षेभ्यो गकारादिः 
म्योऽन्यः शब्दात्मा, भेददरीनामावादमेददशेनाच' । तथा-- 


“वैलक्षण्यं तु तस्येष्टमेकेकज्ञानतः स्फुटम्‌ । 
वर्णरूपाुबोधात्तं न तदथौन्तरं भवेत्‌ ॥ 





मवेदप्येकत्वभ्रम इति । गोराब्दे स्यादप्यञ््जटोः संश्चेषात्‌ रौघ्रयादल्पाच्तर्व- 
कारितिदेकत्वभरमः ; न हि तत्र॒ वणमेदमपि केचित्भरतिपचन्ते ; 
पूवीपरविदां तु न तत्रापि भ्रम इयथः । देवदत्तादिशब्दे तु स्पष्ट एव भदः 
प्रकारात इति । सर्वेषामेव प्रतिपत्तृणामिति सिध्यति । अतो गोशब्दादौ 
भ्राम्यतां श्रान्त्या वचनम्‌ गौस्यिकपदम्‌' इति । ये पुनन श्राम्यन्ति, 
तेषामुपचारः । देवदत्तादिरब्दे तु सर्वेषामुपचार एवेति भावः ¦ अत्र 
बृद्धसम्मतिमाह--तदु क्तमिति । माप्यमुपादत्ते--न चेति । प्रतयक्षेभ्योऽन्यः 
दाब्दातेति । अस्तीति रोषः । न च म्रव्यक्षेभ्योऽन्यः राब्दामास्ति । 
अथवा प्रत्यक्ष इत्य्थसिद्धं द्रष्टव्यम्‌ । तथा च कचित्पाठः-- “न च 
प्रत्यक्षो गकारादिम्यः' इति । तत्र प्रत्यक्षेम्य इत्यथीत्सिष्यति । रब्दािति । 
शाब्द इत्येव कचित्पाठः, कचित्तु गोशब्द इति । सवेथा गकारादय एव 
प्रत्यक्षाः, न तदतिरिक्तः प्रत्यक्ष इत्युक्तम्‌ । तत्र हेतुरमेददशनामावादभेद- 
दानाचेति । पूरवबुद्धिविषयेम्यो वणीम्यो भित इति भेदः स्फोटात्मा, तस्य 
दशनाभावात्‌ ; न हि चसे विज्ञाने वर्णरूपातिरिक्तं किञ्चन प्रथत 
इति । पूर्वज्ञानविषयेभ्यो न भिन्त इत्यमेदा वर्णास्तेषां दरोनाचेति । 
न चेति प्रत्यक्षत्वं चेन्निषिध्यते तदा तद्विषयप्रतयक्षज्ञानाभावाद्रणविषयप्रतयक्षङ्ञा- 
नोदयाच्र कथं तत्कमत्वं स्यादिति ; अस्तित्वनिषेधे प्रमाणाघीनं सच कर्थं 
प्रमाणाभवे स्यादिति योजना । वार्तिकसुपादातुमारमते-- तथेति । वार्तिक- 
मुपादत्त--वैरुक्षण्यं तु॒तस्येष्टमित्यादि । वैयाकरणास्तु गस्यिवं गकारादि 


१, बोधा. खे. 


[चतुर्विंशः छेकः] गोपाटिकासहिता १७७ 


यदि वाथीन्तरत्वं स्यादेकेकस्मा्रयस्य तु । 
वर्णैत्रयपरसित्यागे बुद्धिनौन्यत्र जायते ॥ 


गोरित्येकमतितं तु नैवास्माभि्निवार्यते । 
तद्रद्यिकार्थताम्रान्त्या शब्दे स्यादेकतामतिः ॥ 


विरक्षणं शब्दान्तरं प्रत्यक्षं गम्यत इत्याहः । तत्तेषां शान्तिरेव ) भ्रान्तौ 
चेयमेव चित्रबुद्धि्निमित्तम्‌ । एकैकज्ञानाद्विरक्षणेयमन्त्यवणारो च प्रत्यक्षा । 
तावतैव च श्रव्यक्षः स्फोटः इति श्रमः| तदिदमुक्तं पूर्वेण वातिकेन-- 
“भचित्रबुद्धथानया भ्रान्स्या वर्णेभ्यो व्यतिरेकतः । 
पश्वाद्रौरिति विज्ञानं प्रत्यक्षं कैश्चिदिष्यते ॥ " 


इत्यनेन । तत्र चोचम्‌-- कथं पुनरयं॑श्रमः £ नन्वस्येवेकन्ञानद्रैरक्षण्यम्‌ + 
अत आह- 


'व्वैलक्षण्यं तु तस्येष्टमेकेकन्ञानतः रुटम्‌ । 
वणरूपायुबोधात्त॒ न तदथोन्तरं भवेत्‌ ॥'* 


सत्यमस्ति ज्ञानस्य वैक्षण्यम्‌ । ज्ञेये तु॒वणेङूपमेव , न वस्त्वन्तरम्‌ । तदिति 
ज्ञेयं परामृराति । "यदि वैकस्मात्रयम्‌  इव्यत्र वा्तिकमुपादत्ते- 

५ यदि वा्थौन्तरत्वं स्यदेकैकस्माल्रयस्य तु । ” 
अस्र्थीन्तस्वं विषयस्य , तत्तु वर्ण॑त्रयस्येव ; वरणत्रयं द्येकैकस्मादथान्तरमिति । 
ˆ बणरूमपसि्थागे न › इत्यत्रोपादत्ते-- 

८५ वर्धत्रयपरित्यगे बुद्धिनौन्यत्र जायते । ' इति | 
एत्याख्यातपूैम्‌ । अथ मतम्‌" इत्यत्रोपादत्ते- 


५५ गोसिथिकमतित्वं तु नेवास्मामिनिवायते ।!? इति । 
-28 


१७८ स्फोटसिद्धिः [चतुर्विराः शोकः! 


रेपरथादस्पाच्तरत्वा्च गोशब्दे सा भवेदपि । 
देवदत्तादिशब्दे तु स्फुटो भेदः प्रतीयते ॥ ”' 
अत्रोच्यते - 
अन्यायुविद्धबोधेऽपि नान्यत्वमुपर्ष्यते । 


(कप 


एकरूपपरिच्छेदे कथमन्याप्रकारनम्‌ ॥ २४ ॥ 


न॒खल्वन्यरुपव्यतिभिन्नासमा कतश्चिननिमित्तादवबोधः प्रकाश 
! ज्ञेये इत्यत्राप्युपादत्त-- 


८४ तद्रह्यैका्थताभान्त्या रन्दे स्यादेकतामतिः 1 इति । 


तस्येकस्य ज्ञानस्य ग्राह्या बहवोऽपि वणीः ; ततो ज्ञानगतमेकलवं ्राद्येष्वारोष्यते । 
तेनेकेन ज्ञानेन म्राह्यतया--रेकप्रयोजनलवं चास्ति , बहूनामपि बणीनाम्‌-- 
तेनकाथतया च कृतया भ्रान्त्या ^ एकः शाब्दः, इति मन्यन्त इति । तद्रा्ैका- 
ताभ्यां चेति पटठेऽपि तद्रद्यतया एकार्थतया चोभाभ्यां शब्दे स्यदेकता- 
मतिः इति । तद्राद्यैकाथंतभ्यां चेति पठे वार्तिकस्थेव विकल्पेन व्याख्या-- 
एकत्वश्म एकत्वोपचारो वेति । भ्रान््येति पठे भ्रन्तिप्रहणयुपचारस्या- 
प्युपलन्षणम्‌ । “अपि चः इत्यव्ोपादत्ते- 

५4 दौघ्रयादल्पाष्तरत्वाच्च गोशब्दे सा भवेदपि । 

देवदत्तादिदाब्दे तु स्फुटो मेदः प्रतीयते | इति । 
सेति एकतामतिस्ियिथेः | 

परिदिरति--अत्रोच्यते........ ... निश्चीयते । चतुर्विंशः शोकः 
अन्यावुविद्धबोधेऽपीति । कारिकायाः पूर्वार्धं व्याचष्टे--न खल्विति । 


१, व्यक्तिः ख, २, (प्प6त एक~--तदु्राह्यतया. ख, 


[चतुर्विंशः शछोकः] गोपाडिकासहिता १७९ 


मानो नान्यावछम्बन इति चतुरथ्रम्‌ । तथा दहि-जातिभरययो व्यक्ति 
चतुरश्रमित्यन्वयः । अन्यरूपन्यतिमिनासेति । योऽन्यस्यावबोधस्य विषयोऽथः 
तस्य यद्रूप ततोऽन्येन रूपेण ततोऽन्यस्य वा ख्पेण व्यतिमिनः संमिनः आसा 
रूपं आकारो यस्यावबोधस्य स॒ तथोक्तः । कुतश्िनिमित्तादिति । व्याल्येयमेत- 
स्मक्ते ध्वनयः सदशात्मानः' इत्यवेक्ष्य, जाव्यादौ च तदुचिते निमित्ते योज्यम्‌ । 
अवबोधः प्रकारामानो नान्यावख्म्बन इति चतुरश्रमिति । अवबोधः 
कुतश्चिन्निमित्तादन्यरूपव्यतिभिनात्मा अन्यरूपन्यतिमिनासतया प्रकारामान 
इत्यन्वयः । तेन कारणेन नान्यावङम्बनः योऽस्य परमाथतो विष्यः ते नाव- 
म्बत इव्येतन्न खदु चतुरश्रमिति । एतदेव विनव्रणोति-- तथाहीति  उपरष्यत 
इति वर्तमाननिरदेशास्सिद्धिः स्वत्रोक्ता ; ततो दृष्टन्तेन ददैयति---जाति- 
प्रययो व्यक्तेविरोषस्वरूपसम्भेद इति । ना्थान्तरगोचरतां जहातीति 
वक्ष्यमणेन सम्बन्धः । 'ौरयम्‌' इ्यादिजातिप्रल्ययो गोत्वदेरसाधारणो यो 
व्यक्तेविरोषस्तस्य यत्स्वं रूपमात्मा तेन जतिः सम्भेदे सद्यपीति । अथवा 
व्यक्तयो जात्या्याश्रयद्रव्याणि, विरोषाः खण्डादयः । स्वरूपाणि स्वीयानि 
रूपाणि । व्यक्तिविरोषोभयापेक्षया स्वशब्दः | व्यक्तिगतानि ख्पाणि नीखचानि 
विरोषगतानि खण्डत्वादीनि तैजौतेः सम्भेदे सत्यपीति । अथवा भ्यक्ति- 
विरोषाणां जातिखरूपस्य च परस्परसम्भेदे सव्यपीत्यथेः । शेके चान्यानु- 
विद्धस्य अन्येन वस्तुनानुविद्धस्य ततोऽन्यवस्तुनो बोधे सदपीति विग्रहः | 
अथवा प्रययस्यैव सम्मेदः ¡ तदाकारत्वं च तत्सम्भेदः प्रत्ययस्य । तदा 
च @छोकेऽप्यन्यानुविद्धे बोध इति कर्मधारय" । नान्यत्वमुपरुष्यत इत्यस्य 
व्यास्या नार्थान्तरगो्वरतां जहातीति । व्यक्तिविरोषस्वरूपतोऽथीन्तरं गोचरो 
यस्य जातिग्रययस्य तस्य भावोऽथोन्तरगोचरता , ताम्‌ । एवं स्यपि जाति- 


ति 





[षणि 


१, स्वरूपम्थांन्तरम्‌ इति भवितव्यमिति माति, 


१८० स्फोटसिद्धिः [चतुर्विंशः शोकः] 


विशेषस्वरूपपम्भेदे, अवयविज्ञानं मागरूपानुगतावयषसमवाये, चित्र- 
हूपावभासिनी च प्रल्या अवयवगतनीलादिरूपभेदेऽपि, नाथौन्तरगोचरतां 
अहाति। न द्यथीन्तरसमवायि नीलनीखादिमात्रं चितम्‌, अवयविनो 


(कक णपि । 
तु 


प्रत्ययो न जहातीति । शोके च स्वगोचरस्याुवेधकतोऽन्यत्वं प्रत्ययेन 
नोपरृष्यत इति योजना । दृष्टान्तान्तरमाह-- अवयविज्ञानं मागर्पानु- 
गतावयवसमवाय इति । अत्रापि स एवान्वयः । भागशब्देनावयवानां करचरण- 
कपाठ्तन्त्वादीनां ये प्रव्यात्मका अवयवाः तेषां ग्रहणम्‌ । खूपदाब्देन 
चावयविगतनां धर्माणामवयवतद्धागगतानां चोप।दानम्‌ । तैरनुगता येऽवयवाः 
तैः समवयेऽवयविनः सत्यपीत्यथः । इदानीं केऽपि अन्यानुविद्धस्य 
बोध इति विग्रहः । अन्यमपि दृ्टान्तमाह--चित्रखूपावभासिनी च प्रख्या 
अवयवगतनीखादिखूपभेदेऽपि नाथौन्तरगोचरतां जहातीति । अत्रापि चित्रमिदं 
चित्रमिदम्‌ इति चित्रखूपावमासिनी चित्राकारावभासिनी च प्रख्या प्रत्यक्षा 
संविदवयवगतनीरादिखूपमेदेऽपि चित्रावयविनो येऽवयवाः चित्रभागाः 
तद्गतानां नीखदिरूपाणां चित्रावयविगतनीरादिशूपमेदे सत्यपीत्यथः । 
अनेनान्यानुवेधो दरितः । यथा हि तुरगेऽवयविगुणा अवयविनि गुणाना- 
रमन्ते मिथश्च कायैकारणवगयो्भेदः, तथा चित्रतुरेऽपीति सतिः इत्यनेन 
दरितं वेदितव्यम्‌ । चित्रे नीखदिभेदोऽसिद्ध इत्यमिमानवतां कृतेऽप्याह-- न 
द्यथोन्तरसमवायि नीखनीरादिमादं चित्रम्‌, अवयविनो नीरूपतया अचाक्ुषत्व- ' 
प्रसङ्गादिति । अथान्तरसमवायि कुडयादिगतं नीरुमनीर सितम्‌ । आदिशब्देन 
पीतादि संस्थानविरोषश्च केवर चित्र न वस्तन्तरमिति च न वक्तव्यम्‌ | 
कुतः अवयविनोऽच्चुषत्वप्रसङ्गात्‌ । प्रकाराते हि चश्ुषा चित्रावयवी 


भि 


१, ^५60 अहो, ख. 





नयीत 


[चतुर्विराः छेकः] गोपाछ्िकिसहिता १८१ 


नीरूपतया अचाक्षुषलग्रसङ्गात्‌ । सर्वं चाश्ुष प्रमारूपारुविद्धबुदधिबोध्यम्‌ , 
न ततोऽन्यविषयताञुज्जञति । अथ रूपान्तसकाशस्तव्र, न विवह तथा । 


अये तुरङ्गमः, इति । न च नीरूपस्य चक्षुषा प्रकारानमवयविनः 
कचिदपीत्यथः । नीरूपं हि खूप जात्यादि च चा्चुषमेव ; द्रव्यं तु 
नीरूपं न चाक्षुषमिति दरितमवयविन इति । अथ द्रव्याणामपि ये दिक्काखदीनां 
चक्षुषलमिच्छन्ति, तेऽपि नारन्धस्य द्रव्यस्यावयविनो नीरूपस्य चाक्षुषं 
कचिदटृष्टमिति वक्तुं समर्थी इति दर्दतं अवयविन इत्यनेनैव । दषटान्तान्तर- 
माह-- सरव चक्षुषं ॒प्रमारूपानुविद्धबुद्धिबोध्यम्‌, न॒ ततोऽन्यविषयता- 
मुज्छतीति । सर्वं ॒हि चाक्षुषं वस्तु रूपरूपग्रष्रति प्रमाख्येण प्रकाराते, 
न ख्पेणादुविद्धा या बुद्धिस्तथा बोध्यमेव । न च ततः कारणास्ममातोऽ- 
न्यवस्तुविषयतामुञ्क्ति जहातीति । एवं तावद्र्णरूपानुबिद्धतवादिति दतोः 
पूवोर्घैनानैकान्तिकत्व द सितमिति व्याष्यातम्‌ । इदानीमुत्तराधमवतारपितु- 
माराङ्कामाह--अथ रूपान्तरग्रकाशस्तत्र , न विह तथेति । तत्र दृ्टान्तेष 
ख्पान्तरप्रकारोऽसत्येव ; अनुवेधकतोऽन्यजालादिखूपं प्रकाराते $ न लिह 
गकारादितोऽन्यक्किचविद्रुपं प्रकारात इति । अनेन च “रूपान्तराप्रतिमासनाच"' 
इव्यनुमाषितम्‌ । परिहरति-- कथं नास्तीति । अस्येवेव्यथः । अनेन च 
(कथमन्याप्रकारनम्‌ इति व्याख्यातम्‌ । हेतुमाह-- यदेकः राब्दात्मा स्फुटं 
प्रकादरात इति । तदा कथं नास्तीति सम्बन्धः । स्फुटं तावदेकरूपः 
प्रकारात इति वर्णवादिनामप्यविवादसिद्धमेतत्‌ । यथोक्तम्‌-- 


` तदरद्यैकाथताभरान्त्या र्दे स्यादेकताश्नमः | इति । 


अनेन च “एकरूपपरिच्छेदेः इति व्याख्यातम्‌ । 
नयु वणो एवाक्षजायां शुद्धौ प्रकारान्ते ; अत एकत्वबुद्धिविषयत्व- 


१८२ स्फोटसिद्धिः [चतुर्विंशः शोकः] 


कथं नास्ति ? यदेकः शब्दात्मा स्फुटं प्रकाशते । न चासौ 
वर्णानामात्मा, तेषां भेदादेक्यविरोधात्‌ । पयदथोऽपि तन्त्वादिभ्य 
एवमेवं भेदेन व्यवस्थाप्यन्ते ॥ 


मपि तेषमिव कथचि्निवेँढन्यम्‌ ; अत आह-न चासौ वणौनामातेति । 
यः प्रकाराते एकः शब्दात्मा, नासौ वणौनामासेति । कारणमाह-- तेषां 
भेददिक्यविरोधादिति । न हि भिन्नानां स्वाभाविकमेकवं सम्भवतीति भावः | 
अत्रैव दृष्टान्तमाह-पदादयोऽपि तन्त्वादिमभ्य एवमेव भेदेन ग्यवस्थाप्यन्त 
इति । एवमेवेति तेषां मेददैक्यविरोधादिव्यथेः । पटादीनां तन्त्वादिभ्यो 


मेदोऽप्यतं एव कारणादियथः ॥ 


इति स्फोटसिद्धिभ्यस्यायां 
चतुर्विराः शकः 





१, यदैकः. ख. २. 4५06 दहि, क. 


[पञ्जविंराः शोकः] गोपाङिकासहिता १८३ 


तद्वाह्यकाथेताभ्यां च शब्देषु वदतेकताम्‌ । 
विवेकहेत्वभावेन सवेबोत्सौरिता भवेत्‌ ॥ २५ ॥ 


एकबुद्धिाह्यतयेकार्थकारितया च स्देष्वेकतां तरुस्‌ सरैत्रकता- 
मवजानीते, विशेषाभावात्‌ । तथा हि-पयदयोऽप्येकविज्ञानविषया 


नु माविकमेकतं मा भूदणीनां मेदग्रलययविरेधात्‌ ; ओपाधिकं 
तु तदस्माभिखियते ; अत एवोक्तम्‌ -्ञेये तु तद्वाह्यतयेत्यादि ; अत आह-- 
तद्रा्यैकार्थताम्यां चेति । अयं च पञ्चविशः शोकः । उत्सारितेत्यत् 
एकतापरामर्ार्थं सेति द्रष्टव्यम्‌ । तद्वद्यैकार्थेतामित्येतद्याचषटे--एकबुद्धि- 
्राह्यतयैकार्थकारितया चेति । तद्रा्यति तच्छब्देनैकलुद्धः परामरैः । 
ततश्चात्रापि सम्बन्धः । एकोऽर्थो येषां रब्दानां तेषां भाव एकार्थता । वृतीयन्तं 
चेदमिति दरितमनेन । शब्देष्वेकतां त्रवनिति । अनेन द्वितीयपादो 
व्याख्यातः । चतुर्थपादं व्याच्--सवैत्रेकतामवजानीत इति । तृतीयपादं 
व्याचष्टे--विेषामावादिति । न हि सवतोऽस्ति शब्दस्य विशेषः कश्चित्‌ 
येन व्यवस्था स्यात्‌ । रब्देष्वौपाधिकः अन्यत्र माविक इति बिरेषो हि 
विवेकहेतुः ; न च सोऽत्र कश्चित्संमवतीति विवेककत्वमविनेति त्रुबतोऽभि- 
प्रायः । एतदेव प्रतिपादयितुमाह--तथा हीति । पटादयो<्येकविज्ञान- 
विषया एकार्थकारिणश्वेति तज्निबन्धनमेकःवे कभेरक्निति । एकविज्ञानविषयलम्‌ 
।एक; पटः, इत्यादिषु स्मैत्रा्ति ; एकाथकार्विं च--पटस्य यत्काय 
तदेव तु सवैषामवयवानां कायैम्‌--ह्यभ्युपगमाद सत्येवेति हितोस्तननिबन्धनं 
तदरा्यैकाथैताहेतुकमेकतवं पयदथोऽपि रमेरन्‌ पटाबवयविनोऽपि सीकुरिति । 


नन्वेवं घटादिष्वेकताव्ञाने सत्यपि कथं सवेत्रोतसारिता भवेदिद्युच्यते £ 





१, उत्सादितः, ख. २, ततश्च तत्रापि, ख, 


१८४ स्फोटसिदधिः [पञ्चविंदाः छोकः] 


एकाथकारिणश्चेति तञ्निबन्धनमेकतवं ठभेरन्‌ यावदपकषपयन्त- 
गतमथैवस्तु ; तदपि चैतद्विषातुपातीति कैदं भाविकमेकलत्वमास्पदं 
बधातु ? बुद्धाविति चेत्‌ तन्न, तत्रापि विषयतो भक्तिसम्भवाद्वििक- 








0 





ज ने मयम 


अत॒ आह--यावदिति । अवयविनस्तावदेवदन्तादयः तद्रा्ैकाथताम्यां 
कस्चरणा्वयवा एवेवयेकस्तावदपकषः ; पुन; करोऽपि बाहुमूखोप- 
ब्परकोष्ठमणिबन्धतकङ्गल्यादयोऽवयवा एव तद्वह्यकाथताम्यामित्यन्योऽपकषेः ; 
एवमापरमाणुभ्यो योज्यम्‌ । यावदिखयव्ययम्‌ । यावति प्रदेरोऽपकषपरथन्त- 
गतमपकर्पप्थवसानगतम्‌ । यत्र॒ पुनरपकरषौ न॒ सम्भवी तद्गतमथेवस्त्वास्ते 
ताबत्पटादयः तन्निबन्धनमेकतवे रमेरन्निव्यन्वयः । अथवस्िति । द्ितयानि 
हि वस्तूनि राब्दाश्वार्थाश्च । तत्र॒ यदथवस्तूलां मध्येऽपकषोवसानगतमथे- 
वस्तु परमाणुरूपमिति । तर्हिं यत्परमाणुरूपमथवस्तु, तदेव भाविकमेकत्वे कम- 
तामिति चेत्तत्राह--तदपि चैतद्विधाचुपातीति । अन्तिमापकर्षगतमप्य- 
वस्तु एक्लुद्धिमराह्यतयैकाथैकारितया चेकल्वभाजनं भवेदिव्यथः । 
अस्ति हि तत्रायेकल्ुद्धिप्राह्यतं निरवयवः परमाणुरति । एकाथकास्विं च 
तचेनेवायुमानाव्‌ । यः परमाणुभोविकेकलमागभिमतः, सोऽग्यक्यमोपाधिकं 
भजेतेवंवादिनामिति । एतदुक्तं मवति--यदि भवता राब्दवस्तवे- 
वमपर्प्यते तर्हिं तेनैव क्रमेणा्थवस्त्वपर्प्यतामिति । एवं च सर्वतरोत्सारणे 
स्यमेवेत्याह--इति केदं भाविकमेकत्वमास्पदं बश्नालिति । न कापी्यथेः । इति 
हेतो; क विषये इदं ल्यापसार्यमाणं माविकं स्वामाविकमेकत्वमास्पदमाश्रयं बघ्रातु 
प्रतिष्ठापयतु £ न विभृद्यमाने चिदपि, रान्दाथेन्यतिरेकेण कस्यचिदभावात्‌ । 
सत्यमर्वस््ेव बुद्धयात्मकमस्येकम्‌ , यद्राह्यतया हि वणानामिकत्वम्‌, तत्रैव 
बुद्धौ भाविकमेकत्वमास्पदं ब्रालिति राङ्कते -- बुद्धाविति चेदिति । परिहरति-- 


(षरि | 


१, एकाथक्रिया- कै. २, 4५५06९0 कूर्पर, ख, 


[पश्चविंशः शोकः] गौपाछ्िकासहिता १८५ 


हेत्वभावेन निश्वयाभावात्‌ ; न चेदं कचन भाविकमेकतवं निश्चीयते ॥ 


तन्नेति । कारणमाह--तल्नापि विषयतो मक्तिसंमवादिति । यथा बुद्धेरेकत्वेन 
विषयस्येकत्व तथा विषयस्येकतवद्ुद्धावप्येकतमुपचथेतामिति भक्तिरुपचारः । 
रेतिसौनस्य मक्तिवानघ्वादितिवत्‌ विषयतः विषयैक्यात्‌ कारणात्‌ बुद्धावष्य- 
क्वस्य भक्तिसभवादिति । नन्वेकमेव भाक्तमन्यन्मुखूयमेव, कथमिदमुच्यते 
तत्रापीति £ अत आह--विवेकहेत्वभवेन निश्वयाभावादिति । एतत्त 
तृतीयपादस्य भ्याल्यानान्तरम्‌--अत्रैकलं भाविकम्‌, अजर पुनरौपाधिकमिति 
विवेके न॒ कश्चिद्धतुरुपङम्यते ; अतश्च निणेयामाबः--अत्र भाविकम्‌ , 
अत्र॒ माक्तमिति ; तस्मद्विषयतो बुद्धौ भक्तिः संभवययेवेति । नमु 
सर्वत्रोत्सारणं तेषां प्रमाणान्तरेण माविकैकत्निश्वयात्‌ ; स्फोटात्मा 
तु न प्रक्षवेबः+ वणानामेव प्रत्यक्षधीबेचत्वात्‌ ; अतो न शब्दे 
भाविकैकत्वसतम्मव इति प्रमाणतो व्यवस्येत आह--न चेदं कचन 
भाविकमेकल्वं निश्चीयत इति । न हि षटादिबुद्धिभ्यो गौरिति बुद्धि- 
विशिष्यते, तत्र विधाप्रामाण्यक्षारणाभावात्‌ ; अतः प्रमाणान्तरेणापि शब्देषु 
भाविकैकत्वासम्भवे धटादिष्वपि न कचन भाविकमेकतं निश्चीयत इति । 
अथवा बुद्धिरेका व्णतमानस्तु तद्विषया मिन्ना एवेति कर्थं विषयतो भक्ति- 
सम्भवः १ अत आह--न चेदं कचन भाविकमेकल्वं निश्चीयत इति । 
ˆ यदि विषये माविकमेकल्वं न निश्चीयते तर्हि बुद्धावपि न निश्चीयते, बुद्धेरपि 
विषयेण तुल्ययोगक्षेमत्वादिव्यथेः ॥ 


इति स्फोटसिद्धिव्मास्यायां 
पञ्चविराः छोकः 


ह ककाका्क  ीवाषि 


गतैकत्वादिवत्‌ इति वा स्यात्‌ पाठः । 
८-24 


१८६ स्फोटसिद्धिः [षड्विराः छोकः] 
अपिच- 
अथस्याधिगमो नते पद्रूपावधारणात्‌ । 
तद्र्थबोधायदि च व्यक्तमन्योन्यसंश्रयः ॥ २९ ॥ 
न॒ खल्वविदितपदरूपावधिर्थं प्रत्येति ; अवध्यन्तरपर्रहे 


तेऽपि वणीनामप्रत्ययात्‌ । ततराथप्रतीटया पदरूपावधिविरोर्षमुपकल्पयन्‌ 
दुरुततरमितरेतराश्रयमाविशति । न चैकार्थसम्बन्धाख्यानमेकपदतामापा- 





काये) चकि भके धके 





उपस्कारमाह--अपि चेति । अर्थस्याधिगमो नते इति पशः 
छोकः । शेकं व्याच््--न खलु .......अवकल्पते । अस्ार्थः-(न खल्व- 
विदितपदरूपावधिर्थ॑प्रव्येतीति । एतावन्तो वणौ एकं पदमिति बवणंनां 
पदत्वखूपस्य योऽवधिरादिमो वर्णोऽन्तिमो वर्णश्च तमविदितबतो नाधथप्रव्यय 
उदेति । कारणमाह---अवष्यन्तरपसििहे तचेऽपि वणनामप्रत्ययादिति । 
यथा मारः इति मनोभवममिदघाति वणद्यम्‌ ; @रुमारः इति पूर्वमर्थं 
नामिघत्ते, अपि तु वयोऽवस्थाविशेषवन्तं पुरुषम्‌ ; लथा (मारकः! इति 
प्राणवियोगकारिणम्‌ । अतस्तखेऽपि व्णानामवभ्यन्तरपस्िहे नार्थप्रत्यायकत्व- 
मिति पदरूपावधारणाघीनम्थ॑ग्र्ायकतवमिति सितम्‌ || उत्तराधं व्याचष्टे-- 
तत्रर्प्रतीर््यो पदरूपावधिविरोषमुपकःल्पयन्‌ दुरुत्तरमितरेतराश्रयमाबि- 
रातीति । तत्र पदरूपावधारणार्घनेऽथीधिगमे सतीव्यथः । अर्थप्रतील्या . 
पदरूपावधिविरोषमुपकल्पयननिति । अथगप्रतीत्यधीनं पदरूपावधिविरोषाव- 
धारणमिति साधयन्निव्य्थः । न चान्यतोऽन्यतरसिद्धि्युक्तम्‌--दुरु्रमिति । 
आविरतीति । स्वयमेव मोहादिति भावः | 


पननतुकतकययन 





करोम 


१, दिति चेत्‌ . मूलम्‌ . ३. 0011116 विरेषे- मूढम्‌. 
२, अर्थप्रययात्‌, मूलम्‌. ४, प्रती्युपपच्या, खे, 


[षड्विंशः शोकः] गोपाङ्कासहिता १८७ 


दयति, व्णांसनामनाश्रितपदरूपाणामप्रत्यायकलरात्‌ , असम्बन्धिनां 


अत्र च शेके पूर्व्चोकटूषितयोसतद्वौकाथैतयो; अन्यतरस्वामेकथि- 
तायामेव॒विरेषतो दृषणपुक्तमिति वेदितव्यम्‌ । तदर्थबोधा्दि चेति । 
तत्‌ पदरूपावधारणे यदि चाश्चीयते । चकारः पूवाधसपु्चयाथः । नन्वतोऽस्ति 
पदावधारणम्‌ । कुत इति चेत्सम्बन्धाख्यानात्‌ यावतां वणनमेकेन केन 
चिदर्थन सम्बन्ध आख्यायते गोरेति वणाः सास्ञादिमतो वाचकाः! इति, तावतां 
चेकपदतावधार्यते, पुनशवार्थोऽधिगम्यत इति कुत इतरेतराश्रयवेश इत 
आह--न चैकार्थसम्बन्धाख्यानमेकपदतामापादयतीति । प्रथमे वणौनामर्थसम्बन्धं 
गृह्यत्वा पश्वाततेषां प्रदत्वमवासीयत इति न संमवतीत्यथेः । कारणमाह--वणं- 
त्नामनाभ्चितपदश्पाणामप्रयायकत्वात्‌ , असम्बन्धिनां सम्बन्धाख्यानायोगादिति। 
वणीतमनामिति मध्ये सितं तन्त्रेण पूर्वप्रति्ञया परेण हेतनिर्दैरेनपि सम्बध्यते । 
नाश्रितं पदरूपं येर्वणीत्मभिस्ते तथोक्ताः । अप्रयायकतादसम्बन्धिनामिति | 
अनाभ्रितपदखूपत्वमप्रव्यायकतव हेतुः । पदं हि पदाथैस्य बोधकम्‌ , “लोके येष्वर्थेषु 
प्रसिद्धानि पदानि इति “.संहत्याथममिदधति पदानि वाक्यम्‌” इति च स्थितत्वात्‌ । 
तेनाधितपदखूपाणामेव प्र्यायक्वं॑नेतरेषामिति । असम्बन्धिनामिति । अथास 
म्बन्धिनामिति । असम्बन्धिते पुमरप्रयायकल्वं हेतुः ; प्रत्याय्यप्रत्यायकभावो 
हि पदपदाथयोः सम्बन्धः । यथोक्तम्‌-““अथ सम्बन्धः कः £ यच्छब्दे विज्ञाते 
सत्यरथो विज्ञायत इति, “यच्छब्दे ज्ञात इव्यव शाक्तिरेवात्र कथ्यते । ” इति 
च | सम्बन्धाद्यानायोगादिति । अत्रासम्बन्धित्वं हेतुः । वणोत्मनां सम्बन्धिला- 
मावाननार्थैन सह॒ सम्बन्धास्यानसम्भवः ; सम्बन्धिनो सम्बन्धः राक्यते 
कर्तुं नासम्बन्धिनोरिति । एवं च पदलावधारणाधीनं सम्बन्धारूयानमिति 





१, 0४१ स्थितत्वात्‌, ख. २, कीर्यते. चो. सुद्रिते, 


१८८ स्फोटसिदिः [षड्विंशः कः] 


सम्बन्धाख्यानायोगात्‌ । सम्बन्धाख्यानात्त॒ पदमावे ईइतरेतराश्रयत्म्‌ । 
पदत्वाद्धि सम्बन्धितरे सलयास्यानम्‌ आख्यानाच्च पदमवे सम्बन्धितेति । 
व्यवस्थितं हि वाचकरूपमाख्यायते, न त्वाख्यानाधीनैव वाचकता । 





पम ममातप भाम 


स्थितम्‌ । यदि चन्यथाश्रीयते ततो दोष इत्याह--सम्बन्धाख्यानाततु पदभवि 
इतरेतराश्रयत्वमिति । इतरेतराश्रयत्मेव दरौयति--पदत्वाद्धि सम्बन्धिते सति 
आख्यानम्‌ आख्यानाच्च पदभवे सम्बधितेतीति । पदत्वकृतात्सम्बन्धित्वादाख्यानं 
सिध्यति, आस्यानकृताच पदभावात्‌ सम्बन्धितासिद्विरितीतरेतराश्रयत्वमित्यथः । 
चक्रकं वा । पदत्वात्सम्बन्धित्वै स्यात्‌ । सम्बन्धित्वाचास्याने सिध्यति । आख्यनाच्च 
पदत्वसिद्धिरिति । एतद्धश्भयथापि विकल्पेन वक्तुं राक्यमेव । निबन्धनकृता 
वितरेतराश्रयत्वं छोकन्याख्यानत्वादक्तमिति वेदितव्यम्‌ । पू्त्र वितरेतराश्रयत- 
मेवेति छेके तदुपादानम्‌ । शोकस्य चास्मिन्‌ व्या्यान एवं योजना-- 
अर्थस्यामिधेयस्याधिगमः पदसम्बन्धितयावगमः पद्रूपावधारणादते न सिध्यति ; 


तच्र॒पदरूपावधारणं यबथेसम्बन्धवोधाधीनम्‌ , अतो दोष इति । 


नन्वा्यानात्सम्बन्धित्वमप्युत्ाय सम्बन्धो विधीयताम्‌ ; यथा “यदा- 
म्रेयः” इत्यत्र द्रव्यदेवताविशिष्टकर्मषिधिः ; अत आह--ग्यवस्थितं हि 
वाचकेरूपमाख्यायते, न व्वा्यानाधीनैव वाचकतेति । व्यवस्थितं प्रतिष्ठितं 
नित्यावस्थितमिदयथः । दिरब्दः प्रसिद्धौ । वाचकरखूपं वाचकराक्तिम- 
च्छन्दरूपम्‌ । आख्यायते आख्यनेन ज्ञाप्यते , न तु क्रियते | तदाह- 


न तरास्यानाधीनेव वाचकतेति । यथोक्तम्‌- 


““शब्दाथानादितां मुक्त्वा सम्बन्धानादिकारणम्‌ । 
न स्यादन्यदतो वेदे सम्बन्धादिनं विते | इति । 


७ ज 


१. इ्युक्तम्‌. ख, २. अन्युत्याद्य. ख, 


[षडिंशः श्चोकः| गोपाङ्िकासदहिता १८९ 


देवदत्तादिशब्देषु च नाथैप्रययमपहु्येकपदय्रत्ययोऽनुज्ञानमदति ; न 
हि पदप्रत्ययमन्तरेण सोऽवकल्पते ॥ 

ननु देवदत्तादिरब्दा अयतनैरतनेष्वर्थेषु सङ्कत्यन्त एव॒ । तत्र हि 
सम्बन्धः क्रियते न त्वाख्यायते । यथा च तत्र वर्णखूपाणामेव सम्बन्धकरणं 
कृतसम्बन्धानां च वणौनां पदलमाश्रीयते, तद्त्‌ गवादिष्वपि सम्बन्ध- 
विज्ञानं भविष्यति ; न हि करणकथनयोः कशिद्धिरोषो रक्ष्यते ; अत 
आह-देवदत्तादिरब्देषु च नार्थप्रव्ययमपहुत्यैकपदग्रव्ययोऽनु्ञानमर्हति ; न हि 
पदप्रत्ययमन्तरेण सोऽवकल्पत इति । देवदत्तादिरब्देष्वपि नाधेभ्रत्ययमपदुत्यायै- 
प्रत्यये स्वकारणव्वेनागृहीत्ला एकपदगप्रस्ययोऽनुज्ञानमहेति । अपड्कतयेत्यस्य 
अ्हतीत्युत्तरक्रिया । तेष्वपि पदलम्रव्ययोऽर्थप्रस्ययाधीन इत्यर्थः । अनुज्ञानं च 
वर्णवादिभिरिति द्षटव्यम्‌ । एवमर्थप्रत्ययाधीनं पदतवज्ञानम्ित्युक्तम्‌ । 
पदप्रत्ययाधीनं चर्थ्ञानमित्याह--न हि पदग्रत्ययमन्तरेण सोऽवकल्पत 
इति । हिराब्दश्वा्थैः । न हि पदयप्रत्ययमन्तरेण सोऽथैप्रत्ययोऽ- 
वकल्पत इति । एवं तावत्‌ भेये तु तद्राद्यतयाः इत्यादिकं परिहृतम्‌ । 
इदानीम्‌ “अपि च; रैग्रथाल्पाच्तरल्वाम्यां गोशब्दे भवेदप्येकतवश्रमः, 
देवदत्तादिरान्दे त॒ स्पष्ट ख भेदः प्रकाशते, इव्येतत्परिहरनह-देवदत्तादि- 
शब्देषु च नार्थप्रत्ययमिति । देवदत्तादिशन्देषु चैकपदग्रत्ययोऽनु्ञानमहति ; 
युष्मासिरेकपदप्रत्ययोऽनुङ्ञातम्य एव ; न तु निषेद्धव्य इति । कुत इत्याह-- 
नार्थप्रत्ययमपहुव्येति । अथप्रत्ययंनापहलेद्यन्वयः । ययेकपदग्रत्ययो 
नालुङ्ञायते ततोऽधेप्रत्ययोऽपह्योतव्यः , कारणामवे काययौमावात्‌ । अतोऽथ- 
प्रव्ययमनपदहूुप्य एकपदप्रत्ययोऽलुज्ञायताम्‌ । कथं पुनरेकपदग्रत्ययायुज्ञामा- 
वेऽर्थप्रत्ययापह्वः प्रसज्यते £ अत आह--न हि पदग्रत्ययमन्तरेण सोऽवकल्पत 
इति । पदप्रत्ययो हि पदाथ्रत्ययस्य कारणम्‌ , “पदानि हि खं स्वमथेममिधाय?, 


१९० त्फोटसिद्धिः [षड्विंशः छेकः] 








इति, “४शब्दविज्ञानात्‌' इति चोक्तत्वात्‌ । हिशब्दो हेतौ प्रसिद्धौ बा । कचित्पा- 
लेऽवज्ञानमिति । देवदत्तादिशब्देषु च यद्प्रस्ययमपहूत्य॒यदेकपदग्रत्यय- 
स्यावज्ञाने करियते तन्ना्हत्येकपदप्रव्ययः । कुत इत्याह --न हि पदय्रत्ययमन्त- 
रेति । स इति अर्थप्रत्ययः । स हि प्रभाणसिद्धः सावजनीनश्वेति नापद्वव- 
मति । न च तत्कारणमूतैकपदप्रत्ययोऽपहवम्ति । प्रत्यक्षसिद्धलादथ- 
प्रत्ययस्य च तमन्तरेणानुपपत्तेः इति । कचित्पाठोऽपज्ञानमिति । अपथष्ट ज्ञानम- 
पङ्ञानं मिथ्याज्ञानमिति यावत्‌ । मावग्रधानस्य निर्दराः । भ्नान्तिल- 


मित्यर्थः । अहतीप्युत्तरक्रिया ॥ 


इति स्फोटसिद्धिन्याख्यायां 


पददा; शोकः 


[सपविंशः शोकः! गोपाल्कासष्िता १९.१ 
भिन्नकमेऽपि विज्ञाने समूहिषु न भेदवान्‌ । 
समूहः पद्रूपं तु स्पष्टभेदं प्रतीयते ॥ २७ ॥ 


यदि खदु वर्ण॑समूहमात्रावरुम्बना पदप्रख्या स्यात्‌ नदीदीनजरा- 
राजेति स्पष्टं भेदेन पदं प्रतीयते स्पुटशवेह श्ुतिभेदः । न हि समूहिना- 








दूषणान्तरमाह--भिन्नकमेऽपि .. .. -प्रयक्षं॑ पदम्‌ । सपतविः 
छोकः मिनक्रमेऽपीति । भिनः क्रमो यस्य॒ विज्ञानस्य विषय- 


तयास्तीति विग्रहः । कचित्पाठः मिनेऽपि क्रमविज्ञान इति । क्रममेदोऽत्र 
्रमविज्ञानमेदेन विवक्षितः । कारिकां व्याचष्टे---यदि खड वणैसमूहमात्रा- 
वरम्बना पदप्रख्या स्थादिति । मात्रराब्देन स्फोटं व्यावतैयति । वि पुनस्तदा 
भवति ? तदाह--नदीदीनजराराजेतीति । कचित्तु गवेबेगनदौीदीनेति पाठः । 
गव इत्यक्षरद्ययं सम््रदानभूतां गाममिवदति । वेगेति संस्कारविरेषसम्बुद्धिः । 
नदीति समुद्रवाहिन्यमिधीयते । दीनेति खिन्नसम्बुद्धिः । जरेति बृद्धवय- 
स्वम्‌ । राजेति राजदीपताविति खेटो मध्यमः । सखष्टं॑मेदेन पदं प्रतीयत 
इति । इत्यादौ स्पष्टं॑मेदेन भिनतया पदं जराराजेत्यादिकं सर्वषां सम्प्रति 
प्रतीयत इत्यविवाद इत्यथः । प्रतीयेतेति पठे स्पष्टपदभेदग्रतीतिराश्रय- 
णीया सर्ववादिमिरित्यर्थः । ततः किमित्याह-- स्फुटश्वेह श्रुतिमेद इति । इहं 
वार्णवादिपक्षे जराराजेत्थादौ श्रवणमात्रमेद एव केवरोऽस्ति, न तु श्रूयमाणराब्द- 
वस्तुभेदः कथंचिदपि विद्यत इप्युक्तमित्य्थेः । कचित्पाठः स्पष्टामेदो न 
प्रतीयत . इति । यो वर्णवादिनाममिमतः वणौनामभेदात्यदामेदः, स न प्रतीयत 
इत्यर्थः । किं तहदौत्याह--सुटश्चेह श्रुतिभेद इति । श्रुति, श्रूयमाणः रब्दः । 
इह जरारजेत्यादौ शब्दभेदः सुटः, न तु रब्दामेद इति । अन्यः पाठः स्पर्ट 


[ > 


पदभेदेन प्रतीयेतेति । पदभेदो नेत्यपपाटः । पदमेदेनेति पठेऽष्येषा योजना-- 


१९२ स्फोटधिद्धिः [सप्तविंशः शोकः] 


मुपरुभ्धिक्रमभेदेऽपि समृहबुद्धिभेदः । तथा दहि-दशान्तादितरतो 
वोपरुम्भक्रमे न॒ पटबुद्धिर्भदवती ; नापि वनधुद्धिषेवाप्राचुपरुन्ध्यातु- 
पव्यैनाननाते । तदेवमभिन्नेषु मित्रेषु च व्णातमसु यन्नानैकं च प्रकाशते, 
तसलयक्ष पदमिति । 


जराराजेव्येतत्स्पटं पदभेदेन भिन्नपदतश्वत्यादि पूर्ववत्‌ । अथ वा इत्यादौ स्पष्टं 
पदभेदे पदभेदमधिक्रत्य न प्रतीयेत न प्र्तीतिभवेदिति मवे छकार इत्यादि 
योज्यम्‌ । एवं तावत्‌ पदरूपं त॒ स्पष्टमेदं प्रतीयत इति व्याख्यातम्‌ । सम्प्रति 
पूमागं व्याचष्टे--न हि समूहिनायुपर्न्धिक्रममेदेऽपि समूहबुद्धिमेद इति । 
समूहिषु क्रमविज्ञाने भिन्नेऽपि न समूहो मेदवान्‌ प्रतीयत इति न्यास्यातमनेन । 
अस्तीति देषः । एतदेबोदाहरति---तथा हि दशान्तादितरतो वोपर्म्भक्रमे न 
पटबुद्धिरभेदवतीति । केशान्त इतिवदरान्तराब्दः । अथ वा पटस्य दश्ा- 
हपादन्तादभ्रादिति । अथ वा दरान्तात्‌ दशाया एवान्तादवसनात्‌ दशाया 
निजादन्तादिति । इतरतो वेति । पटस्य पुच्छादित्यथेः । त्यवृखोपे पश्चमी 


६५) 


द शान्तमारभ्येवरदरारम्येति । उपर्न्धिक्रमृ इति । सतीति शोषः । जायमाना 
इति वा । जायमानरान्दाक्षेपे ५ सुवः प्रभवः '” इति वा पञ्चमी । न पटबुद्ि्भद- 
वतीति । विरोषवतीति वा पाठः । दृष्टान्तान्तरमाह--नापि बनबुद्धिधवाम्रादयुपर- 
श्ध्याुपू्व्यनानात्व इति । कचिद्धवाभ्रः खदिरः--इत्यादिकसुपटन््यानुपएूनधम्‌ ; 
कचिद्धवाम्रौ खदिरः--इत्यादिकम्‌ ; न च तन्नानालरेऽपि वनबुद्धिरविरोषवती 
दृष्टेति । पूर्वत्राभिन्नाः समूहिन इह भिना इति विरेषो द्रष्टव्यः । एवं दृष्टान्तं । 
दसयित्लोपनयमाह--तदेवममिनेषु सिनष च वणौलमसु यननिके च प्रकाराते 
तघ्मव्यक्षं पदमितीति । अभिननेषु जराराजेत्यादिष भिन्नं मिननषु गकारादिष्वमिनं 
यत्त्वं प्रकाशते, तत्‌ प्रयक्षं पदमित्यस्मामिरुच्यत इति । एवं च बदता यसू 
सुक्तम्‌ (अ्ीन्तरविषयत्वे यथा वर्णविज्ञानानि परस्पर्िषयभूतरूपग्र्यवमरसल्यानि 


` १, नानात्वेऽपि, मूलम्‌ २. (@पप60 मूत. से, 


[सप्रविंशः शेक] गोपाछिकासहिता १९२ 


यानि तु साधनानि- 


"वणी वा ध्वनयो वापि स्फोटं न पदवाक्ययोः, 
व्यज्ञन्ति व्यज्ञकत्वेन यथा दीपमभादयः ॥ 


सत्वादयदिकंचापि साधनानि यथारुचि । 
ठोकिकव्यतिरेकेण कयितेऽये भवन्ति हि ॥ 








4 पो किरि 


प्रकादयमानरूपान्तराणि प्रकाशन्ते, तथेदमपि स्यात्‌ इति, तदस्त्येवत्रेति दर्तं 
वेदितम्यम्‌ । समूहिषु यत्क्रममेदज्ञानं तत्समृह्वामेदेन व्याप्तं इष्टम्‌ ; अतो 


म्यापकविरुद्धः समूहमेदः प्रतीयमानः समृहिभेदमपि निवतेयति ; अतो म 
वणात्मानः प्रतीयन्ते, किन्तु तदतिरिक्तं त्लमेकमिति सितम्‌ ॥ 


'पदखूपं तु स्पष्टमेदं प्रतीयते इवयेतदुपजीव्य वणवादिनामनुमानान 
दूषयिष्यन्‌ प्रथम तान्येवानुमानान्युपन्यस्यति-- यानि तु साधनानि... 
तखतिपादनात्‌ । इति रब्दोऽत्र द्रटव्यः । साधनान्यनुमानानि । 
वार्तिकाथस्तृत्तरत्र स्पष्टीभविष्यति । 

एवं साधनान्युपन्यस्य तेषां दषणमारमते--तत्र ' ˆ "अनेकान्तः । इद- 
माकूतम्‌ । तत्रेति तेषं साधनेषित्यथः । एतच्च यानि पुरि्नेनानुसन्धातभ्यम्‌ । 

एवं तावदुक्त्या स्फोढाभावः प्रतिपादितः; इदानीं प्रयोगारूढं 
कृत्वा तमेव दरयति--बणी वेति । वण इति चानासथोक्तिः, ध्वनीनामेव 
स्फोटामिन्धञ्ञकलेन वैयाकरणेरिष्टतात्‌ । यथाहः-- 

र 


ऋ किक 





१, चेति-चौ, मुद्रिते, 
--25 


१९४ स्फोटसिद्धिः [सप्तविंशः छोकः] 
नाथस्य वाचकः स्फोये वर्णेभ्यो व्यतिरेकतः । 
घटादिवन्न श्न विरोधो धम्ब॑सिद्धितः ॥ 


प्रतिषेधेत्त॒ यो वर्णास्तज्ज्ञानानन्तरोद्धवान्‌ । 
दृष्टवाधो भवेत्तस्य शशिचन्द्रनिषेधवत्‌ ॥ 


वर्णोत्था चवाथधीरेषा तञ्ज्ञानानन्तरोद्धवा । 
येष्यी सा तदुत्था हि पूमदेरिव बहिधीः ॥ 


दीपवद्रा गकारादिर्गवादेः प्रतिपादकः । 
रुवं प्रतीयमानतादपूर्वं तस्रतिपादनात्‌ ॥” 


तत्र पदवाक्ययोराहितं सम्बन्धिनं वा स्फोटं नाभिव्यन्षन्तीति 


[परि 1 1 ककरण 





¢प्रयत्तमेदतो भिन्ना ध्वनयोऽस्य प्रकाराकाः' इति । 


वणौ वा ध्वनयो वा स्फोटं नामिन्यज्जन्तीयन्वयः । व्यज्ञकत्वादीपप्रमादिवत्‌ 
इत्यतुमानम्‌ । अस्मिन्‌ प्रयोगे पदवाक्ययोरिति यद्रातिककारीयममिधानम्‌ , 
तदाश्रित्य तावदनुमानस्य दूषणमाह-पदवाक्ययोराहितं सम्बन्धिनं 
वा स्फोटं नाभिन्यञ्न्तीति सिद्धमिति । पदवाक्ययोरिति फोटविशेषणे वा 
वर्णध्वनिविशेषणं वा । तत्रापि सप्तमी बा षष्ठी वेयम्‌। तत्र सनिकर्भविरेषात्‌ 
स्फोटविरशेषणलवमङ्गीकृत्य दूषणयुच्यते । सप्तमी चेदाधारसप्तमीलात्‌ पदवाक्ययो- 
राहितमिव्युक्तम्‌ । षष्ठय स्तु स्म्बन्धवाचित्वात्तःसम्बन्धिनं वेद्युक्तम्‌ | उभयथापि 
ताद न व्यज्ञन्तीति सिद्धभेवास्माकमिति सिद्धसाधनतां शे भवतीति भावः | 
कारणमाह--पदवाक्ये ए हि स्फोट इति । पदं वाक्ये वा स्पोटः । तदा- 
हितस्तत्सम्बन्धी वेति खितिः । ततस्तादृशं प्रलनमिन्यञ्ञकल्मस्माकं सिद्- 


पीन पड 


१ $ वा थ- चौ , मुद्रिते 9 





[सपतर्विशः शोकः] गोपाडिकासहिता १९५५ 


सिद्धम्‌; पदवाक्ये एव हि स्फोटः । अथ पदवाक्यविषया वणी ध्वनयो 
वेति मतम्‌ , तथापि को विषयार्थोऽन्यत्र व्यञ्चकमावात्‌ ? नावयवितम्‌; 





® (५, 


मेव । ये तु न पदवाक्ययोरिति स्फोटविशेषणम्‌ , किन्तु व्णध्वनिविशेषणमेवेति 
व्याचक्षते, तेषां मतमाराङ्कते--अथ पदवाक्यविषया वणी ध्वनयो वेति मतमिति । 
पदं वाक्ये च विषयो येषामिति विग्रहः । यथाहुः-- ^्वनिमात्रोपादाने 
राद्वादिष्वनीनां स्फोटानमिव्यञ्चकवस्य परैरनिष्टतवा्दरो सिद्धसाध्यत्वं स्यात्‌ , 


तन्मा भूदिति पदवाक्ययोरिति विरोषणम्‌ । ये पदवाक्ययेोव॑तमाना वणी नयो 
वा ते स्फोटे नामिव्यञ्चन्तीत्यन्वयः'? इति । परिहरति--तथापि' को विषया- 





योऽन्यत्र व्यञ्चकभावादिति । यद्येवं सम्बन्धस्तथापि को विषयराब्दाथः संमवति 
व्यञ्चकःवादते ध्वनीनां वर्णानां वा 2 न हि वुण्डदरवत्पदवाक्ययोगु्यमाधारतव 
वर्णध्वनीनां वाघेयत्वं समस्ति ; तेन सम्बन्धान्तरमाधाराधेयभावेनोपचयैते । न च 
भ्य्ग्यव्यज्ञकभावादन्यः सम्बन्धोऽस्तीति व्यञ्चकत्वमेवाधेयत्वमाप्त इति । 
तेन वर्ण॑ष्वनीनां व्यञ्चकत्वादते न पदवाक्ययोरविषयतमाधारत्वम्‌ । कचिताठः 
अन्यत्र व्यङ्यव्यज्ञकभावादिति । अथवा पदं वाक्यं च विषयः कम येषामिति 
विग्रहः । विषयविषपिभावक्षम्बन्ध आधाराधेयमाववेनोपचयते, तथापि 
क्तो षिषयार्थोऽन्यत्र व्यज्ञकभावादिति पृनेवत्‌ । तथापि को विषयविषयि- 
मवोऽन्यत्र व्यङ््यन्यज्ञकमभावादिति पठे व्यङ्यग्यज्ञकमाव एव ॒विषय+ 
विषयिमाव इव्यर्थः । तथा च सखवागिरोधः । धम्युक्या धर्मबाधात्‌ 
.धर्मोक्त्या वा धर्मिबाधात्‌ वक्ष्यमाणदोषापत्तिः | ्वनिमिवर्णैश्वारब्धं पदं वाक्यं चेति 
ये वदन्ति, तेषामेवं प्र्यवस्थानम्‌--न ज्ञप्तौ पदवाक्ययोविषयभावोऽङ्गीक्रियते , 
किन्तूत्पादनायामिति न दोषं इति । तत आह-नावयवित्वमिति । विष- 
यार्थ इति संबध्यते । विषयविषयिंभाव इति पटे नावयवावयविलमिति पाठ; । 


‡ ^ 


कारणमाह-- तदभावादिति । पदवाक्ययोरवयवामावादित्यथः । निरवयवं हि 





१. आ्ास्ते, ख, २, 40660 तेषां, ख, 


१९६ स्फोटसिद्धिः [सप्तविंशः शोकः] 


तदभावात्‌ ; तत्राप्यप्रसिद्धविशेष्यता पक्षदोषः; हेतोश्वाश्रयासिद्धता ; 


तदुभयमस्मामिराङ्गीक्रियते ; अवयवामावाच्च नावयवित्वं संभवतीति । एवं 
सत्यनुमानस्य को दोषस्तमाह-तत्राप्यप्रपिद्धविशेष्यता पक्षदोषः हेतोश्वाश्र- 
यािद्रतेति । तत्रापीति । अवयवावयविमावमभ्युपगम्य पदवाक्ययेरये वणी वा 
ध्वनयो वेति वचनेऽपीत्य्थः । अप्रसिद्रविरेष्यता पक्षदोष इति । अप्रिद्ध- 
विरोभ्यता नाम पक्षदोषः स्यात्‌ । न हि ध्वनयो बणीं वा पदवाक्ययोरवबयवलेना- 
स्माकं प्रसिद्धाः ; ततस्ते न व्थञ्ञन्तीति साध्यमाने प्रतिवादिनोऽप्रपिद्ध- 
विरोष्यः पक्षः स्यात्‌ । एष प्रतिज्ञादोषः । कचित्पाठः अग्रसिद्धतादोष 
इति । अत्रापि विदोष्यस्येति सिध्यति । दूषणान्तरमाह--हेतो श्चाश्रयासिद्रतेति । 
हेतोर्हि पक्चधम्यांश्रयः ; तेन पक्षधर्मिणोऽसिद्धौ दैतुरपि निराश्रयो 
दुमस्यः स्यात्‌ । न द्यवयवभूतानां वणैष्वनीनां व्यञ्जकलतवमस्माकं 
सिद्धमिति तथां पदवाक्ययोः स्फोटविशेषणतये दोषः सिद्धसाधनता 
नाम । एवं वणेष्वनिविरोषणत्वेऽसतयन्यो दोष॑इत्यपिरब्देन सूचयति । 
अथवा व्यद्धयत्वस्य विषयाथत्वे स्ववाणिरोधो नाम दोषः ; एवमवयवि- 
त्वस्य विषयाथतवेऽप्यन्यो दोष इति । अथव तत्रापील्पिरव्देन व्यङ्गधत्वप्षं 
समुच्चिनोति । ये स्फोटात्नोः पदवाक्ययेोन्यज्ञका वणी ध्वनयो वेति वचने 
वादिनोऽप्रसिद्धविशेष्यता हितोश्वाश्रयासिद्धतेति दूषणदयं प्रसज्यते । 
एवमवयवित्वस्य विषयत्वेऽपि प्रतिवादिनेोऽग्रसिद्धविशेष्यता हेतोश्वाश्रया-' 
सिद्धतेापययेत इति । स्ववाण्विरोधश्च-- 


“"धम्युक्लयाहं यतो जातः सा वन्ध्या जननी मम ।? इतिवदद्रष्टम्यः । 
अप्रसिद्धविरोष्यता च सवज्ञः सद्यवादी' इतिवत्‌ । आशअ्रयाधिद्धता 





१ ॐ अप्र 9 ख | 


[सपतर्विंराः छेकः] गोपालिकासहिता १९७ 


्रोत्रमनोभ्यां च व्यभिचारः, तयोः स्फोरग्यञ्जकतात्‌ । न चोपरुब्धि- 


अस्ति प्रधानम्‌, विश्वपरिणामितात्‌› इतिवत्‌ । एतच सौगतकापालिक- 
प्रयोगे मीमांसकादेः । यदा पुनमीमांसको अवीति "सर्व्ञोऽनृतवादीः इति, 
तदा वादिनोऽप्रसिद्धविशेष्यः पक्षः । यदा पुनः स एव वीति मनासि 
प्रधानम्‌, जगत्कारणत्वाभावात्‌ ` इति, तदा तस्येवाश्रयासिद्धिः । आश्रया- 
सिद्धतेति । अत्र दोष इव्यनुषञ्यते; हेतोराश्रयासिद्धता नमासुमानस्य 
दोष इति । अथवा पक्षवद्धेतोश्च दोषः आश्रयासिद्धता नामेति । 


ननु पदवाक्ययोारिति प्रथुञ्ञानस्याचायस्यास्तु दूषणम्‌ ; वयं तु ध्वनयः 
स्फोटं न व्यञ्चन्ति" इति प्रयुञ्ञ्महे, न "पदवाक्ययोः इत्युपादास्यामः-- 
इति यदि कश्िदूत्रूयात्तं प्रति पदवाक्ययोरनुपादानेऽपि तल्यं॑दूषणान्तर- 
माह--भ्रोत्रमनोम्यां च व्यभिचार इति । व्यञ्चकतवस्य हेतोः स्फोट- 
व्यज्ञकत्वामवेन साध्येन व्यभिचारोऽस्मामिदैरौयितव्यः । केनोपायेन 
ददौयितन्यः, तमाह--्रोत्रमनोम्यामिति । शत्रमनसोरपन्यासेनेति यावत्‌ । 
अथवा श्रोत्रमनोभ्यां हेतोरन्वयोऽस्ति, साध्यस्य तु ताभ्यां व्यभिचारः । ततश्च 
तयो; स्येन हेतेर््यमिचार इत्युक्तं भवति । पञ्चमी वा श्रोत्रमनोम्यामिति । 
हेतो श्रो्मनसी स्येन व्यभिचार इति । अथवोपन्यस्य श्रोतरमनक्षी ` 
व्यभिचारो दरीयितम्य इति । अथवा हेतोः कठः व्यभिचारक्रियायां श्रोत्रमनसोः 
करणत्वे विवक्ष्यते । तद्ररेन हि तस्य साष्येन व्यभिचारः । अन्येषु स्वाश्वयेषु 
तेन समन्वयादिति । अनेन चानैकान्तिको हेतुः, "अनित्यः शाब्दः; प्रमेयलाव! 
इतिवदिव्युक्तं मवति । कुत इत्याह--तयोः स्फोटन्यञ्जकलादिति । तयोः 
श्रोत्रमनसोः स्फोटन्यञ्जकःत्वमस्ि साध्यविपयैयः ; हेतुश्च व्यञ्चकव तयोर्वर्वत 
इति व्यभिचार इति । ननु न शरोत्रमनसी व्यञ्जके, उपर्म्भकत्ात्‌ । व्यञ्जकं 





१. कापिल. ख. 


१९८ स्फोटसिद्धिः [सप्तविंशः शोकः] 


निमित्तादन्यद्ववयज्ञकम्‌ । उपरभ्धिनिमित्ते च श्रोत्रमनपी । संस्कार 
स्यापि व्यज्ञकलेन समाधानादिभिरनेकान्तः । 


.-----------~---_~____~__~_______[्‌~्‌्‌ब बब ~- ------- 





तु दीपादिकं घ्न्यादिर्व च, ईन्दियलिन्गादिकं त॒ ज्ञापकमेव ; अतो न 
व्यभिचारः ; अत आह--न चेोपड्न्धिनिमित्तादन्ययञ्चकमिति । उपर्न्धि- 
निमित्तत्वमेव व्यञ्जकम्‌ $ न ततोऽन्यत्‌ ; दीपादयोऽप्युपरन्धिनिमित्तान्येव ; 


अन्ययेन्दियेतिकर्वव्यताामावप्रसङ्गात्‌ । ननु श्रोत्रमनसोः स्फोटोपर्म्भकल- 


मस्माकमसिद्धम्‌ । अत आह-उपर्न्धिनिमित्ते च श्रोत्रमनसी 
इति । यथा च तयोरूपरम्भकत्वं तथोक्तं ॒ प्रागिति भावः । 


व्यभिचारान्तरमाह--सस्कारस्यापि व्यञ्चकतेन समाधानादिभिरनेकान्त इति । 
यदा श्रोत्रमनोभ्यां हीतः स्फोटः पुनः सेस्कारवरात्‌ स्फुरति, तदा 
सस्कासेऽपि स्फाटोपटन्धिनिमित्तत्वात्‌ तद्रयञ्ञकः ; तेन तत्रापि व्याभिचारः । 
तेनायमर्थः समाधानादिना प्रणिधानादिना प्रबुद्धस्य संस्कारस्य कदाचिदवञ्- 
कलेन कारणेन साध्येन दहतो््यमिचार इति । कचित्पाठः व्यञ्जकत्व 
इति । तत्रापि समाधानादिना व्यज्ञकलरे सतीत्यथः । अथवा ननूपरन्धि- 
करणमुपङम्भकम्‌ । उपर्न्धिकरणस्य तु यत्सामध्यंममिन्यनक्ति तदपि व्यञ्जकम्‌ । 
` ध्वनयश्च शब्दस्य म्राह्ययोग्यत्वं श्रोत्रस्य वा प्राहकयोग्यखमुभयं वा नित्मस्तदे- 
वानभिब्यक्तमपि व्यज्चन्तीति गमकादन्यदेव व्यज्ञकमिदयत आह--सस्कार- 
स्यापि व्यज्ञकवे समाधानादिभिरनेकान्त इति । संस्कारशब्देन संस्कारकमभि- , 
धीयते | संस्कारस्य व्यज्चकवेऽपीति मिनक्रमोऽपिराब्दो द्रष्टव्यः । मनस्समा- 
धानवतो हि स्व प्रतीयते । ततः समाधानसंस्कृतं मनथिकिसासंस्छृतं च शत्र 
स्फोटं गृह्णातीति चिकित्सासमाघानामभ्यां व्यमिचारः । संस्कारस्यापि व्यञ्जक- 
तेनेति पठे संस्कारस्य व्यञ्जकतेनाङ्गीकृतेनापीव्यथेः । एवं प्रथमवातिंकानु- 





१, गीतं स्फोट--स्मरन्ति, तदा, ख. 


[सतविंसः शकः] गोपाङिकासहिता १९९ 


तथा स्वादिति श्रोत्रादिभिरनैकान्तिकिः ; प्रतिपादितं च 
्रोत्रप्रयक्षलं सफायतमनः । एकवर्णे च पदे ध्वनीनां व्यञ्चकतनिषे- 
वेऽभ्युपगमविरोधः । वर्णव्यतिरेकश्च सखतोऽसिद्धः , तस्यासच्वा- 


सन्धानं कृतम्‌ । द्वितीयमप्यनुसन्धत्ते-- तथा सादिति शरोत्रादिभिरनैका- 
न्तिकः $ प्रतिपादितं च श्रोत्रम्रव्यक्षतवे स्फोटातमनः। एकवर्णे च पदे ध्वनीनां 
व्यज्चकतलनिषेधेऽम्युपगमविरोध इति । वार्तिककारेण हि सखाद्रटादिवन्चेति पूवस्या- 
मेव प्रतिक्ञायां हेलन्तरं दष्टान्तान्तर च दरितम्‌। तत दूषणमुव्यते--यथा व्यज्ञ- 
कत्वनेति हेतुरनैकान्तिकः, तथा स्वादिव्यपि हेतुः श्रोत्रादिभिरेबनकान्तिकः । 
कथमिदयाह-- प्रतिपादितं च श्रत्नप्रतयक्षले स्फोटातसमन इति । अत्र चकारो 
वाक्यार्थसमुचये हेतौ वा । श्रोत्रादिभिरियिादिरब्देन मनस्सस्कारयोरुपादानम्‌ । 
अथोभयत्रापि साधारणं दूषणमाह--एकवर्णे च पदे ध्वनीनां व्यञ्जकत्व- 
निषेधेऽभ्युपगमविरोध इति । अभ्युपगतं हि वर्णेवादिना ध्वनीनां वणाभि- 
व्यञ्जकत्वम्‌ ; तदिदानीं स्फोटं नामिव्यञ्चन्तीति प्रतिज्ञातवतः तस्येक- 
वर्णीत्मके पदे स्फोटात्मकेऽपि व्यप्तेविरुद्धमापचते , एकवणेपदे स्फोटस्य वर्णस्य 
चैकत्रादिति । “साधनानि यथारुचि । लोकिकन्यतिरेकेण कल्पितेऽथं भवन्ति 
हि" इति वातिकरोषस्यारोकिकस्य कस्पितस्य स्फोटात्मन एव॑जातीयकान्यपि 
साधनानि निराकरणक्षमाणि; प्रमाणविरोधामावादिवयथः । तच्च विपरीतमिख- 


कपप 


नुक्तसुज्ञानमिति मावः । अम्युपगमविरोधश्च बैद्धस्य शब्दनिललवं विरुष्यत इति 


(म 


दरतः । एष च पृवैसज्ञल्पविरोधो नाम शब्दविरोध इति व्याचक्षते । 


एवं स्फोटस्याप्रमाणकल्वे यदनुमानं तदृदुषितम्‌ । स्फोटस्यावाचेकतेऽपि 
प्रयोगकथनाये तृतीयं वार्तिकम्‌--““नार्थस्य वाचकः स्फोटो वर्णेभ्यो व्यतिरेकतः 
घटादिवत्‌! इति । तत्र बर्णैभ्यो व्यतिरेकत इति हैतं दरूष्यति-- वर्णम्यतिरेकश्च 
----_--_~_~__~_~_~_~__~_~_~~~_~~~_~~~-~-~-~~~-~-~~-~-~-~-~--~-~-~~--~-~ 


१, 0716 एव, ख. २, इछोक, वा. अयमान, 64 ,.. 


२०० स्फोटसिद्धिः [सविंराः छोकः] 


भ्युपगमात्‌ । एकवणौत्मके च पदे वणैव्यतिरकस्योभयासिद्धत्वादव्या- 
परकत्म्‌ , अभ्युपगमिरोषश्च । अस्येति विशेषणमनथेकम्‌; स्वेथा 
वचननिषेधात्‌ । वचनं यदि प्रत्यायनम्‌; तदा तत्‌ षयदि- 





स्वतोऽसिद्धः, तस्यासचखाम्युपगमात्‌ । एकवणालके च पदे वणव्यतिरेकस्योमया- 
सिद्धलादव्यापकलम्‌ अम्युपगमिरोधश्च । अथस्येति च विरेषणमपार्थकम्‌, सवैथा 
वचननिषेधादिति। वर्णव्यतिरेकश्वेति । वर्णैभ्यो व्यतिरेकश्चेति । तथेव वा पाठः| 


अका १ 


खतोऽसिद्ध इति। खरूपतोऽसिंद्ध इयर्थः । कारणमाह-तस्यास्वाभ्युपगमादिति। 
तस स्पतोटस्य वर्णवादिभिरसचवाभ्युपगमात्‌ तद्धर्मो वणन्यतिरेकोऽप्यसनेवेथैः। 
एवं वणीम्यतिरेकमपेक््य स्वराब्द इति व्याख्यातम्‌ । अथवा स्वराब्देन स्फोटपरा- 
मरीः । स्फोटमपेक्ष्यािद्धः आश्रयासिद्ध इति यावत्‌ । स्वरब्देन वादिनं वा 
परामृराति । तस्येत्यादि पूववत्‌ । स्वखूपासिद्धो यथा मीमांसकः प्राह-- 
“बुद्धो न घमौधर्मयोः प्रतक्षयिता सकै्ञत्वात्‌› इति । आश्रयासिद्धो यथा 
---भ्नास्ि प्रधानं विश्वपणिणाभिलवामावात्‌” इति। दुषणान्तरमाह--एकवणांत्मके 
नच पदे वर्णव्यतिरेकस्योभयािद्धत्वादव्यापकत्वमिति । पक्षाव्यापकत्मित्यथः । 
उमयािद्धत्वादित्यनेन अ पूर्ववदन्यतरासिद्धिरिति दरयति । पक्षाब्यापको 
यथा (अनित्यः शब्दो वणीतमकलात्‌? इति । अत्रैव दूषणान्तरमाह-- 
अम्युपगमविरोधश्वेति । एकवण च पदे वाचकत्वनिषधेऽभ्युपगमविरोधो 
वादिनः स्यादित्य्ैः । अस्य च स्वरूपं पूवे द्रितमेव । एतच प्रतिङ्ञादूषणम्‌ । 
अत्रैव दूषणान्तरमाह--अरथस्येति च बिरेषणमपाथेकमिति । “नार्थस्य वाचकः 
स्फोटः?” इत्यत्र यद्राचकस्य विरोषणमथस्येति कृतम्‌ , तदपार्थकमित्यथेः। हेतुमाह 
_ सर्वथा वचननिषेधादिति । अनेन वद्धिना स्फोटस्य सर्वया सर्बप्रकरेण 
यद्वचनं वाचकत्वं तन्निषेघस्येष्टलाक्किमथेस्येति विशेषणेन प्रयोजनमिवयथः । 





१, 01064 न, ख, 


[सपर्विरः शोकः] गोपाङिकिासहिता २०१ 





एतदपि प्रतिज्ञादूषणमेव । यथाइः--““शब्दाथयोः पुनवचनं पुनरुक्तमन्य- 
त्रायुवादात्‌”” इति । तरिविधं हि पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानम्‌ । तत्र प्रथमं शब्द 
पुनरुक्तम्‌ यथा अनित्यः रब्दोऽनियः शब्द्‌ इति । द्वितीयं ठु पयंयेणामिधानम्‌ 
यथा अनिः शब्दो विनारी ध्वनिरिति । तृतीयं तु अभिनोष्णेन युक्तः पवेत इति । 
उष्णतं ह्यभितवनैवार्थासप्रप्तमिति तस्य पुनवंचनमर्थपुनरुक्म्‌ । न चातुवाद भूत- 
मस्येति म्वा विरोषणमिति वाच्यम्‌ , प्रयोजनाभावात्‌ ; सप्रयोजनं हि पुन- 
वचनमनुबादः । यथा निगमने पक्षस्य । तद्यवच्छेदाथमेवोक्तम्‌--““अन्यत्रानु- 
वादात्‌"” इति । अत एव निनन्धनकृताप्युक्तम्‌--अपाथकमिति । अपगतग्रयो- 
जनमिलर्थः । न त्वनेन पुनरृक्तादन्यदपाथकं नाम॒ निग्रहस्थानसुक्तमिति 
भ्रमितव्यम्‌ । अपार्थकं हेवं ठक्षितम्‌--““ पौवीपयौयोगादगप्रतिसम्बन्धार्थमपार्थ- 
कम्‌ इति । पौरवापथै विरेषणविरोष्यभावः । तेनायेोगोऽसम्बन्धः 
नेराकाङ्क्षयामावः । तस्मादनन्विता्थमपाथकमिलयर्थः । उदाहरति च- 
‹“यथा॒ कुण्डमजाजिनं पं पिण्डः? इति । न च “८ नार्थ॑स वाचकः 
स्फोटः ” इव्यनन्वितार्थम्‌ ; अ्थसिद्धस्याथस्येत्यस्य वचनात्पुनरुक्तमेवेति । 


एवं तावदर्थस्येति विरोषणं दूषितम्‌ । सम्प्रति वाचक इति विरोष्यं दूष- ` 
वितुमारमते । तत्र तावद्विकल्पोऽन्तणीतः । वचनस्य हि कतौ वाचकः । तत्र वचनं 
किं प्र्यायनम्‌ कि वा शब्दग्र्ययहेतुत्वम्‌ अहोखिच्छब्दस्य सतः प्रव्यायकल्- 
मिति । ततरां तावत्कल्पै दूषयति--वचनं यदि प्रलायनं तेदा॒तद्भयदिष्वष्य- 
सीति साध्यविकठतेति । यस्य वचनस्य कतो वाचकः तत्न यदि वचनरब्देन 
प्रत्यायने विवक्ष्यते तहि तस््रत्यायनं टष्टान्ताभिमतेष्॒धटादिष्वप्यस्तीति हेतोः 
साध्यविकर्त्वम्‌ । दृष्टन्तस्याप्रलायनं हि साध्यम्‌ ; न तद्टादिष्वसि । षटा- 





पे 





२, 01604 मत्वा, ख. २, (1164 तदा ख, 
(26 


२०२ स्फोटसिद्धिः [सपविंशः शछोकः] 


ध्वप्यस्तीति साध्यविकरता । अथ शंब्दप्रययदेतुतं निषिध्यते, 
सस्करेणनैकान्तिकः । अथ शब्दस्य सतः प्रयायकतवनिषेधः, 


किनि 


दयो हि स्वकारणदे्िङ्गतथा प्रत्यायका एवेति । साध्यविकलो यथा-अनित्यः 
राब्दः अमूर्तत्त्कर्मवदिति । द्वितीयं पक्षमारङ्कते--अथ शब्दग्रव्ययहेतुते 
निषिध्यत इति । ब्दस्य प्रत्ययः शाब्दप्रल्यः राच्दकमकः प्रलयः ; तद्धि 
वचनम्‌ । यथोक्तम्‌--““ शास्नं शब्दविज्ञानात्‌ ? इति । तेन स्वविषयविज्ञानस्य 
हेतुत्वं राब्दस्य वाचकत्वमिति वाचकत्वं निषेधता ‹ नात्मनि शब्द 
इति प्रयस्य हेतुः स्फोटः इत्युक्तं भवतीति मावः । दृूषयति-- 
सस्करेणानैकान्तिक इति । संस्काररब्देन संस्कारको ध्वनिविंवक्षितः । स हि 
स्वविषयं वणैविषयं स्फोटविषये वा शब्दप्रययं करोति ; अथ च वणेव्यति- 
रेकीति तत्र व्यमिचारः । अथवा संस्कारो द्यनुभूतस्य स्फोटस्य पश्वाच्छब्द- 
प्रययहेतुः स्मरणरूपस्य शब्दः इति प्रत्ययस्य हेतुवंणेव्यतिरेकी चेति 
वर्णन्यतिरेको हेतुरनैकान्तिकः स्यादिलर्थः । अथवा ““त्संस्कारकरमाचापिं व्यक्तं 
तत्तव प्रकाराते” इति वचनाद नुभवेऽपि संस्कारस्य हेतुत्वात्तस्य च वणेन्यतिरेकात्‌ 
तेनानैकान्तिको वर्णन्यतिरेकाकारहेतुरति । कल्पान्तरमाराङ्कते--अथ शब्दस्य 
सतः प्रल्यायकत्वनिषेध इति । रान्दस्य यत््म्यायकत्वं तद्राचकत्वम्‌ ; अतः 
स्फोटो न वाचक इव्युक्ते राब्दकतैकम्रत्यायनस्य न कर्तेष्युक्तमिति 
दाब्दत्वमेव निषिध्यते स्फोटो नाथस्य प्रत्यायकः राब्दः+ वर्णेभ्यो 
व्यतिरेकात्‌ षटवदिति । परिहरति-ाद्वादिशब्दैः काठादिज्ञानर्थैः 
व्यभिचार इति । 'शा्खवेखायामागन्त्यम्‌? इति कृते सङ्केते विदितसङ्केतानां 
राङ्शाब्दः कारस्य बोधकः । तथा यतः राङ्कशब्द उच्चरति, तत्रास्ते 
सेनापतिः इति कते सङ्केते देशश्ञानं शङ्राब्दादित्यादि द्रष्टन्यम्‌ । 


[सर्वशः छोकः] गोपाछ्कासहिता २०३ 


शङ्ादिशब्दैः काटादिजञानार्थव्यभिचारः । वणाश्च वणौन्तरव्यतिरेक्रिणो 
वाचकाश्चेति वैरनेकान्तः । वणौश्च न वाचकाः स्युः, स्फोट 


वचनं यदीत्यादेः पुनरपि व्याख्या । अथस्येति विशेषणस्य प्रयोजनमाशङ्ते- 
वचनं यदि प्रत्यायनमिति । यदि वचनं नाम राब्दस्यासाधारणोऽथैविषयो 
भ्यापारोऽङ्खीक्रियते, ततोऽथेस्येति विरेषणमनथैकं स्यात्‌ ; न तु सोऽङ्गीकरियते, 
८८ पदमम्यधिकाभावात्‌ स्मारकानन विशिष्यते ” इत्युक्तत्वात्‌ । अतो 
लिङ्गादिसाधारणं प्र्यायनमेव राब्दग्यापरः । अतः ˆ यदि न वाचकः स्फोटः 
इत्येवावक्ष्यत्‌ , ततेऽरे सिद्धसाधनतयोपाृप्स्यत ; न हिं स्फोटस्य संङ्केताविषये 
वाचकत्वम्‌ , तन्मा भूदित्यथैविशेषणं कतम्‌ । परिहरति-तद्भटादिष्वप्यस्तीति 
साध्यविकरूतेति । घटादयोऽपि स्वकारणदेिङ्गतया गमका इव्युक्तमेव । 
अत्र॒ चोदयति--अथ राब्दप्रस्ययहेतुत्वं निषिध्यत इति । शब्दप्रत्ययः 
राब्दस्य प्रत्ययः शब्दजनितग्र्यय इति यावत्‌ । स्फोटो नाथस्य प्रत्यायक 
इति । विसुक्तं भवति £ स्फोटो नारथ प्रति शाब्दं प्रत्ययं करोतीति, शब्द्‌- 
कतकस्य प्रस्मायनस्य रोके वचनब्दवाच्यतप्रतीतेः । तेन नाथेस्येति वि्े- 
णस्य वेयर््यम्‌ , न च घटादौ व्यभिचार इति भावः । परिहरति- 
सस्कारेणानैकान्तिक इति । ^ पूर्ववणेजनितसंस्वारसहितोऽ्न्यो वर्णैः 
प्रतिपादकः › इति वर्णन्यातिरेकषिणः संस्कारस्य शब्दप्रत्ययहेतुत्वस्वीकारादिति 
. मावः । पुनरपि चोदयति--अथ शाब्दस्य सते: प्रव्यायकलनिषेध इति । 
शाब्दस्य सत॒ इति राब्दतवेन सत इत्यर्थः ¦ राब्दस्य सतो हेतोरथं प्रति यद्म- 
ल्यायकल्रम्‌ , तन्न स्पोटस्येति “नाथस्य वाचकः स्फोटः? इत्यनेन निषिध्यते ; 
अतो न संस्कारे व्यभिचार इति । पर्िरति--शङ्खादिरन्दैः काखादि- 
्ञानर्थैः व्यभिचार इति । आदिरुब्देन भेयादीनां ग्रहणम्‌ । दिती- 


_____-----_--_-________________~-~~ 
१ | राण्द- (८0 


२०४ स्फोटसिद्धिः [सप्तविंशः शोकः] 


व्यतिरेकित्वात्‌ षटादिवत्‌ । न ष्टबाषः, अरथ्रययस्य तद्धेतुत्वात्‌ । 
वणीनां तु तद्धेतुलमच््मेव । 'ोराम्दाद्थं प्रतिप्यामदे' 
इति ौकिकी प्रतीतिः, न संस्कारात्‌ शब्देभ्यो विसजेनी- 








येनादिशब्देन देरादीनामिति । अपि च वणौ एव हन्त विपक्षा इव्याह-- 
वणीश्च वर्णान्तर्यतिरेकिणो वाचकाश्वेति तैरनेकान्त इति । वणो हि 
परस्परतो व्यतिस्ति वाचकाश्च भवन्मते ; अस्माकं चैकवर्णे पद इति तेषु 
च व्यभिचार इति विद्धो व्यभिचारी चायं हेतुरिलयाह-- वर्णाश्च न 
वाचकाः स्युः, स्पोटन्यतिरेकित्वात्‌ घटादिवदिति । विरुदधाव्यमिचासिा च । 
यत्रा्््रयक्षता वायोररूपवेन साध्यते, स्परत्‌ प्रयक्षता च, असौ विरुद्रा- 
न्यमिचास्तिति लक्षिता । अत्र वार्तिके «न दृष्टेन विरोधो धम्येसिद्धितः' इलयत्र न 
स्फोटस्य वाचकत्निषेधे टष्टविरोघः, धर्मिण एव स्फोटस्यापिद्धेः $ वर्णवाच- 
कत्वनिषेषे तु इृष्टविरोधो मवत्येवेति दरितम्‌ । तदपि विपरीतमित्यमिप्रयेणाह-- 
न दृष्टनाध इति । वर्णवाचकत्वनिषेधे न दष्टवाध इत्यथैः । स्फोटवाचकत्निषेधे 
तु दृष्टविरोधो भवत्येवेति मावः । कारणमाह --अ्ग्रत्ययस्य तद्धतुत्वादिति । 
तच्छब्देन स्फोटपरामरः । स रफोटो हेतुः यस्य सं तथोक्तः, तस्य 
भावस्तत्वम्‌ । यततु वर्णवादिभिरु्यते तदसदेवेत्ाह--वणोनां तु तद्धतुत्वमदृष्ट- 
मेवेति । वर्णीनामरधप्रव्ययहेतुषं न रोके दृष्टमिति कथं तद्वाचकलत्व- 
निषेधे दृष्टविरोधः स्यादिति भावः । एतदेव ददेयति--'गोराब्दादरथ 
प्रतिपद्यामहे इति डकिकी प्रतीतिः, न संस्काराच्छब्देभ्यो विसजेनीयद्वेतीति । 


एवं तावत्तृतीयवार्तिकमनुक्रान्तम्‌ । चतुरथं॑वातिकं प्रतिषेधेखित्यादि । 
तस्यायमर्थः--ध्वनयो न वणोनमिन्यञ्चन्ति व्यज्ञकत्वादीपवत्‌ ; सच्वाद्रा घटा- 


१, तेष्वेव, ख ३, 07160 अपि. ख. 
२, विरुद्धान्यभि- ख. 


[सप्तविराः छोकः] गोपाङ्कासहिता २०५ 


यद्वेति । न शशिचन्द्रनिषेधवत्‌ प्रतीतिविरोधः । “तच्ज्ञानानन्तरो- 





दिवचेति यो वणंनेव प्रतिषेधेत्‌, तस्य दृष्टेन वाधः रारिचन्द्रनिषेध- 
वदिति । तत्र राशिचन्द्रनिषेधवदिव्येतद्दूषयति--न रारिचन्द्रनिषेधवस्रतीति- 
विरोध इति । वार्तिके दष्टवाधस्फोरणाय तज्ज्ञनानन्तरोद्धवानिति द्विती- 
यान्तं पदम्‌ । तस्यायमथंः-- व्णज्ञानानन्तरं उद्भवः प्रकारो याम्‌ । 
वणोश्च न वाचका इत्यदेरपरा व्याख्या । “नन दृष्टेन विरोधो घम्यैसिद्धितः"” इति 
विपरीतमेवेत्यनुक्तुज्ञानमिति कृता चतुथे वार्तिकमनुसन्धत्ते-- वणोश्च न वाचकाः 
स्फोटग्यतिरेकित्वात्‌ घटादिवदिति । अनेन ^“ प्रतिषेधेत्त॒॒ यो वर्णान्‌ ” इत्यत्रा- 
भप्त प्रतिषेधप्रकारं पू्ैवारतिंकानुसारेण दारशेतवान्‌ । वर्णान्‌ वाचकतया 
निषेधेदियथंः । दष्टबाधो भवेदित्येतन्निषेधति- न दष्टनाघोऽथप्रत्ययस्य 
तद्धेतुलादिति । अरथप्र्ययस्य तद्धतुत्वादिप्येतत्‌ तञ्ज्ञानानन्तरोद्भवादित्यस्य 
व्याख्या । अर्प्रत्ययोद्धवदरनाद्रणेज्ञानानन्तरमित्यथेः । तज्ज्ञानानन्तरोद्धवाद्‌- 


टृष्टबाध इत्यन्वयः । निबन्धने च तद्धेतुलादिति तच्छब्देन 
वरणपरामर्शः ; तेनायमथेः--अरप्रत्ययस्य वर्णहेतुकल्वात्‌ यो दृष्टवाघः, 
स॒ नास्तीति । स्फोटस्यैवारथप्रत्ययहेतुलगप्रतिपादनादिति भावः । 


इदानीं पञ्चम्यन्तमुद्धवपदे वार्तिके द्रष्टव्यम्‌ । ननु “ गोराब्दादर्थं प्रति- ` 
पद्यामहे" इति दृश्यत एव वणीनामरथप्रत्ययहेतुत्वम्‌ , कथं न दृष्टबाधः १ अत 
भह--वर्णानां लिति । सत्यशब्दस्य ष्टम्‌ , तत्तु न व्णीनामिति तुशब्द- 
* योजना । क्चित्पाठः अर्थप्रत्ययस्याप्रत्या्या ; वर्णानां लिति । तत्रायम्थः-- 
तञ्ज्ञानानन्तयेद्धवात्‌ ष्टबाध इत्युक्तम्‌ ; तत्रेदसुच्यते-न दष्टवाधः । तथां 
हि--भरप्रत्यस्यप्रत्याख्या । न तावदथप्रत्ययोऽस्मामिः प्रत्याख्यायते, किन्तु 
वरणौनामर्थग्रत्ययहेतुतवम्‌ ; तत्पुनने दृष्टमेव । यदद्यते न तदस्माभिरपहूये ; 
यद्स्मामिरपहूयते न तदुदृष्टमित्यथः । कथं वर्णानां तद्धेतुत्वं न द्ृस्यत इत्यु- 





१, दिद्यादिज्ञाना- खे. 


२०६ स्फाटसिष्धिः [सप्तविंशः शोकः] 


द्वात्‌" इत्यसिद्धम्‌ , पदबुद्धयनन्तरमथेषिय उद्धवात्‌ । द्रूतादिज्ञाना- 








च्यते, तदर्शयन्ाह--"गोराब्दादथ प्रतिपवयामहेः इति रीकिकी प्रतीतिरिति । 
इति शाब्दे भारः । अत एवाह-न संस्कारादिति । यदि स्मरातिहेतुसंस्कारपक्षः 
तव्यतिरिक्तपक्षश्च स्यात्तदा संस्काराद्थ॒प्रतिपघामहे इति प्रसज्येत ; 
न चैवं प्रतीतिर्दश्यते । यदि स्ृत्यारूढवर्णपक्षः तदा शशब्देभ्योऽयं 
प्रतिपयामहे ' इति भसज्येत ; न चैवमित्यथैः । ‹ विसजेनीयादर्थ प्रतिपवामहे › 
इति वा म्रसब्येत यवबन्त्यवणेः प्रतिपादक इव्याश्रीयते यदि वा 
चित्रबुद्धिः ; न चैवमपि इदयत इत्यथः । न संस्कारच्छब्देम्यो विसजेनीयाद्रेति । 
छीकिकी प्रतीतिरत्यनुषङ्घः । इति न शरिचन्द्रनिषेधवत्‌ प्रतीतिविरोध इति । 
इति हेतोम॑रारिनार्थन चनद्रराब्दस्य सम्बन्धनिषेधवत्‌ सर्वरोकप्रधिद्धि- 
विरोध इत्यथः । यथोक्तम्‌- 


८० चन्द्रराब्दाभिषेयत्वं रारिनो यो निषेधति । 
स सवेलोकसिद्धेन चन्द्रज्ञानेन बाध्यते ॥'' इति । 


. एव परपक्षनिराकरणे ग्रयोगुक्त्वा स्वपक्षसाधने प्रयोगप्रद्नार्थमुक्तरं वार्तिक- 
दयं बणेत्था वेत्यादि । तत्राय वार्तिकेऽथेधियं पक्षीकृत्य वणेत्थिति साध्यते । तत्र 
हेतुः तञज्ञानानन्ततोद्भवादिति । तद्दुषयति-तञ्ज्ञानानन्तरोद्रवादिदसि द्धम्‌ , 
पदबुद्धबनन्तरमर्थधिय उद्भवात्‌ । दरुतादिज्ञानानन्तरं चोत्प्यमाना न द्ुताचु्थार्थ- ` 
धीरिद्यनेकान्तः । धूमविरेषज्ञानानन्तरोद्भवा बह्िबुद्धिन तस्ममवेति। अस्याधः- 
तञ्ज्ञानानन्तरोद्रवादिति यद्धिङ्गस्य वचनं तदसिद्धम्‌ । तच्छब्देन वर्णपरामर्शः । 


वर्णज्ञानेति वा पाठः । कुतोऽसिद्धिः अत उक्तम्‌--पदबुद्धयनन्तरमर्थधिय 





[न 


१. छोकप्रतीतिः, ख. २, अर्थं धियः, क, 


[सपताकशः शोकः] गोपाठिकासक्िता २०७ 


॥ 


नन्तरं चोसद्यमाना न द्रतादुत्थाथेधीरियनेकान्तः । धूमविशेषज्ञानानन्त- 
रोद्धवा च वह्िबुद्धिमं तसमवा । शश्रुवं प्रतीयमानत्वात्‌ पूर्वम" इति । 


उद्भवादिति । पदबुद्धयनन्तरं हि पदा्थधिय उद्भवः ; अतो वणेवादिनोऽपि 
न वर्णमात्रानन्तर्यमर्थधियोऽस्ति, पदबुद्धवानन्तयौत्‌ । पदं च यदि व्णेसमुदायः 
तथाध्यर्थान्तरं बणीभ्य इति असिद्धता वादिनोऽपि ; अस्माकं तसिद्धमेव, वणै- 
व्यतिर्क्तिपदाङ्गीकरणाव्‌ ; तेनोभयासिद्धता प्रतिवाघसिद्धतामात्रमेव वास्तु । दोषा- 
न्तरमाह-- द्ुतादिज्ञानानन्तरं चोतप्यमाना न दुतायुव्याथघीरित्यनेकान्त इति । 
न केवलं वर्णज्ञानानन्तरमेषोत्तष्ठति, द्रतादे श्च ध्वनिधरमस्यानन्तरमपि ; न चैषा 
तदुत्था, अशाब्दलप्रसङ्गादिति तञ्ज्ञानानन्तरोद्धवस्य स्यभिचार इति । 
यच्च “येद्री सा तदुत्था हि धूमादेरिव बहिधीः'" इत्युक्तम्‌ , तदपिं दूषयति -- 
धूमविरेषज्ञानानन्तरोद्भवा च बहिबुद्धि्मै तव्ममवेति । धूमदरोने हि धूमाकृति- 
धमविरेषश्च द्वयं प्रकाशते ; तत्राङृतिदशेनादेव बहिजञानम्‌ । यथोक्तम-- 
८ यथा धूमाकृतिदर्खनादरन्याकृतिविज्ञानम्‌ ! इति । विरोष्यस्य तु सामान्यव- 
दन्वयन्यतिरेकौ न स्त॒ एवेति विरोषज्ञानानन्तेव सती वह्िबुद्धिनं 
त्मभवेति दृष्न्तस्यङ एव हेतोर्न्यमिचारः शक्यो दरंयितुमित्यथेः । 
गवादीनर्थान्‌ वा पक्षीकृय गकारादिः प्रतिपादक इति साष्यामित्युक्तम्‌-- 
““दीपवद्वा गकारादिर्गबदेः प्रतिपादकः । धरुवं प्रतीयमानत्वात्‌, ईति । 
मादिर्गबदिः प्रतिपादकः ; ततो घ्रुवं ॒प्रतीयमानल्लात्‌ अन्धकारस्थितस्येव 
दीप इत्यर्थः । अत्रैव स्ये हेतवन्तरमुक्तम्‌--पू्वं॑तस्मतिपादनादिति । 
गकारादुच्वारणपुरस्सरं हि वक्तारो गवा्थं प्रतिपादयन्ति ; यसूवंकं च 
यत्मतिपाबते, तत्तस्य प्रतिपादकं प्रदीपवदिति । तत्र॒ हेतुद्यमपि 
सहोपन्यस्यति --घ्रुवं प्रतीयमानत्वात्‌ पूर्वमितीति । तत्वं प्रतिपादनादिति 


२०८ स्फीटसिद्धिः [सप्तविंशः शोकः! 


स॒च्छद्रभ्यत्वर्णलशचब्दते व्यभिचारः । न वेध्शं साधम्यवेधर्म्यमात्रं 
हेतुं विपश्चितोऽवुमन्यन्त इत्यं प्रसङ्गेन ॥ 








[कक कक क गगरी 


पारो रत्नाकरकाश्चिकयोः । निबन्धनकरेण तु पूवे तस्मरतिपादनादिति 
पानेऽङ्खकृतः । गवादेः पू्व॑गकारदेः प्रतिपादनादिवयथंः । व्य्तिस्त-- 
यूर्व॑ यत््तिपायते, तत्तस्य प्रतिपादकम्‌ यथा प्रदीपारोपणं प्रतिपाचस्य 
घटस्येति पूर्ववदुद्र्टव्या । दूषणमाह--सच्छद्रन्यलवणैलवराच्दत्वे व्यभिचार 
इति । समाहार एकवद्भावः । सखे सत्तायां द्रव्यत्वे वणते शाब्दत्वे च व्यभि- 
चार एतयोदैतवोरिति । कचित्ततीयान्तं स्द्रग्यत्ववणेत्वशब्दलैरिति । गकारा- 
देवं प्रतीयमानलरादिति हेत्रनैकान्तिकः ; यथा गवादिगकारादितो शुवे 
प्रतीयते, तथा गवादिगतं स्वं द्रव्यत्वं च प्रतीयत एव ; न च तयोः स 
प्रतिपादकः , आकृत्यधिकरणन्यायेन गोत्वमात्रस्येव प्रतिपादकत्वादिति । 
तथा तू प्रतिपादनं पूर्वं तव््मतिपादनं वा वणलशब्दत्वयोः स्वेऽपि 
तद्गते व्यभिचरति । गकारादयुपादाने हि तद्कतवणेलदेरप्युपादानमथेसिद्धम्‌ , 
प्रतीतिश्च श्रोत्रेण वर्णैवदर्णत्वादावपि इति तत्र व्यभिचारः । एवं दोषवतोऽ- 
प्यनुमानस्य यचर्थनिश्वयहेतुत्वे स्यात्ततः साध्यसिद्धिः ततो भवेदपि ; न 
च॒ तदस्तीदयाह- न चेददो साधम्यवेधम्यमात्रं हेतुं विपश्चितोऽनुमन्यन्त 
इति । मात्रराब्देन व्याधिं व्यवच्छिनत्ति । यथोक्तम्‌-- 


““व्यापतेश्च दृदयमानायाः कश्चिद्धमेः प्रयोजकः । 
अस्मिन्‌ सद्यमुना भाव्यमिति रक्तया निरूप्यते ॥ 


अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । 
टृेरपि न तैर्ि व्यापकांरावधारणा ॥ 


ये च तानपि विन्लन्धं साध्यसिद्धये प्रयुञ्जते । 
पुरैः प्रतिहित्वादिदोषिभनौम्यन्ति ते चिरम्‌ ॥ ” इति । 


सततविशाः छोकः] गोपारिकासहिता २०९ 





साधम्यमात्रं च साधम्यैप्तमा नाम जातिः यथा यथनित्यवटसाधमम्यात्‌ 
कृतकलत्वादनि्यः शब्द इष्यते , तर्हिं नित्याकादासाधर्म्यादमूतैलवान्निषयः 
श्रप्नोतीति । वैधर्म्यमात्रं च वेधमम्समा नाम जातिः यथा यथाकारवैधम्या- 
नित्यः ब्दः, त्रैरोक्यमेव तद्वैधम्यादनित्य भवेदिति । 


५५ प्रयुक्ते स्थापनाहेती दूषणाराक्तयुत्तरम्‌ । 
जातिमाटूरथान्ये तु स्वव्याघातकमुत्तरम्‌ ॥ ” इति तदिदः । 


इद्यर्मतिप्रसङ्गेनेति । तस्मात्‌ कृतमतिग्रसङ्गेन । अतिदूरं गत्वा किमस्माकं 
प्रयोजनम्‌ 2 न चायुमानमत्रेण वस्तुन कस्यचित्सत्ता सिष्यति निषेधो वा, 
प्रमाणान्तरेण विदितयोरन्यतरेणान्यतरस्य कुत्रचिदेरो काठे वा सत्तामात्र 
व्यवस्थानात्‌ । अतो यदि स्फोटस्यान्यतो न सिद्धिः, ततोऽलुमानानि तत्प्रति 
्षेपाय प्रभवन्ति । यथोक्तम्‌-“*लोकिकन्यतिरेकेण कल्पिते" इति । वणाश्च 
यदि प्रयक्षपिद्धास्तदा तद्मतिषेधः रारिचन्दरनिषेधवत्‌ खोक्प्रसिद्धिविरुदः 
स्यात्‌ ; एतत्पुनर्विपरीतमिति छकत्वास्मामिदृितान्यदुमानानि । अतोऽत्र 
प्रमाणान्तरसदसद्धावावेव निरूपणीयो । तनिर्पणं च कृतप्रायम्‌ , किञ्चि- 
स्ववशिष्यते । तत्र च वप्रय उपक्रम्यते । किमनथकभाये प्रयासनि्ैन्धेने- 
व्यभिप्रायः ॥ 


इति फोटसिद्धिव्याख्यायां 
सप्त्विदाः शछोकः 


~--2? 


२.१० स्फोटसिद्धिः [अष्टाविंशः शोकः] 


योऽप्याह- वाक्यं न भिन्नं वर्णेभ्यो वितेऽदुपठम्भनात्‌; न हि 
देवदत्तादिषु प्दवाक्येषु दकाराद्पितिभासव्यतिरेकी प्रतिभासो दस्यते 
द्वितीयवर्णप्रतिमासवत्‌ । न च तादशं शक्यावसानसत्वमाका- 


[0 





एवं तावज्निस्वणैवादिनो दूषिताः । संप्रघ्यनिस्यवणेवादिनः प्रत्यवस्था- 
नमाह-योऽप्याह्‌ ..-.अब्युखन्नस्यापि स्यात्‌ इति । अस्याथः--योऽपि 
वर्णक्षणिक्वादी प्राह । किमहेत्यपेक्षायां तदाह--वाक्यं न भिन्नं वर्णेभ्यो वित 
इति । वाक्यं हि ठोकेऽथेपरयुक्तम्‌ ¦ तदेव तावन्निह्प्यताम्‌ । कि पदद्ार्किया 
तनिरूपणायेत्यमिभ्रायेणोक्तम्‌-- वाक्यमिति । वर्णेभ्यो भिन्ने न विदत इति । 
कारणमाह--अनुपलम्भनादिति । कथमनुपरम्भनम्‌ ? यावता द्देवदत्त' इत्येकं 
पदम्‌ ष्देबदत्त गामभ्याज इत्येकं वाक्यमिति वर्णेभ्यो मिनन पदं वाक्यं चोपङभ्यत 
इत्यत आह--न हि देवदत्तादिषु पदवाक्येषु दकारादिग्रतिमासव्यतिरेकी 
प्रतिभासो इयत इति। न हि देवदत्तादिषिति। देवदत्तादयुदाहरणम्‌ , "देवदत्तादि 
इन्दे तु स्फुटो मेदः प्रतीयते इत्यभिप्रायात्‌ । एतच्च (त एव वणौत्मानःः 
इत्यादिना खयमेव व्याख्यातम्‌ । दवितीयव्णम्रतिमासवदिति । एतदपि अयान्तर- 
विषयत्वे तु यथावर्णविज्ञानानिः इत्यादिना । एष च यथा दितीयवर्णे पूवैवर्णं- 


(५ (++ = 


प्रतिभासन्यतिरेकी प्रतिमासे दृर्यते नैवमिति वेधम्येद्ान्तः । एवं हेत प्रसाध्य 
साष्येन संबन्धयति--न च ताद्य शक्यावसानसखमाकारान्तरवदिति । चकारो 
वाक्यार्थसमुचये । तादरद व्यतिरेकलुद्धिरान्यं वाक्यं पदं वा॒राक्यावसानसत्वं 
शाक्यमवसानमवसायो यस्य सस्य तच्छक्यावसानामिति बह्रीहिः । राक्याव- 
सानं सखमिति पुनरपि बह्त्रीहिः । आकारान्तरवदिति । यथा द्वितीये वर्णं 
प्रथमबणीदाकारान्तरं व्यतिरेकग्रतिमासाच्छक्यतेऽध्यवसातुमिति वैधभ्य॑दरटान्तः । 
आकारन्तरवदिति मतुबन्तं॑वा । न च ताद्रशमाकारन्तरवत्तया राक्या- 


ध्यवसानसत्वमिति । 


[अष्टर्विरा; छोकः] गोपङ्किसहिता 43, 


रान्तरवत्‌ । न चान्यासम्भवि कार्यं गमकम्‌ , वर्णेष्वेव तत्सम्भवात्‌ । 
न॒ च पदवाक्र्यान्तरषु तदविरेषेऽपि तदमावादसम्भवः , अविशेषासिद्धेः, 


१ 


एवे तावदनुभवः स्फोटासमनि प्रमाणमित्येतन्निरस्तम्‌ ; न तनु- 
भवेऽपि विप्रतिपन्नान्‌ प्रति न्यायः प्रदरितः “अविरिष्टादजातस्य विरिष्टात्‌ भाव 
इष्यते । इव्यादिना ; अत आह-न चान्यासम्भवि कायै गमकमिति । 
अन्यतो वर्ण॑तोऽसम्मवि कार्यमरथप्र्यात्मके वर्णव्यतिरिक्तयोः पदवाक्ययो- 
गेमकमिति पूर्वमुक्तम्‌, तदपि न साधीय इत्यथः । कारणमाह--वर्णेषवेव 
तत्सम्भवादिति । वर्णेष्वेव सतु तस्य कार्यस्य सम्भवादिति । अथवा वानां 
कार्यं॒प्र्यधिकरणत्वमुपचर्यते । अथवा अ्थ॑तः प्रकृतं कार्यहेतुत्वै तच्छब्देन 
परागृदयते । नन्वेवं वादी “भिननरमेऽपि विज्ञाने न समूहिषु भेदवान्‌ । समूहः! 
इव्यत्रापरिचितपूर्वी रक्ष्यते, यदेवमाह ; अत आह--न च पदवाक्यान्तेषु 
तदविरेषेऽपिं तदमावादसम्भव.इति । पदान्तरेषु यथा जरारजतिप्र्तिषु, 


८८ वारणागगमीरा सा साराभीगगणारवा । 
कासिखिघा सेना नसेधा वरितारिका ॥ 


इत्यादिषु वाक्यान्तरेषु च॒ तदविरोषेऽपि वणोविरोषेऽपि तदमावात्‌ 
अरधप्रत्ययात्मककायीभावादसम्भवो वर्णतोऽसम्भवः कायस्येति च न क्क्तव्य- 
मित्यथैः । कुत शत्याह--अविरोषासिद्ारति । तदविरोषेऽपि तदमावादिखत्र 
तदविरेषेऽपीति विरोषणमसिद्धमित्यथः । एवे च वदतां (तदेवमभिनेषु भिनेषु 
च वर्णातमघु. यन्ननिकं च भासते तव्प्रयक्षं पदम्‌? इति च, अतस्तदतिरि- 
च्यमाननिमित्तवाप्तजन्मायमित्यनुमीयतेः इति चोभयमप्यपहस्तितं वेदितन्यम्‌ । 
नन्वविरोषासिद्धेरेति न वक्तव्यम्‌ , अविरोषस्यैव सिद्धात्‌ । यथोक्तम्‌-- 





१. पदवाक्येषु, मूलम्‌ , 


२१२ स्फोटसिद्धिः [अष्टरविशः शोकः] 


्रयमिज्ञानस्य च व्यभिचारात्‌ ; अनिदर्नाच्, क्षणिकत्वात्‌ सव 
भावानाम्‌ । वर्णविरेषेऽपि वाक्यभेदात्‌ कीयैविरशेषोऽयुक्त एव ' 











(धयं तावत्‌ प्रत्यमिजानीमः $ न नः करणदौबेल्यम्‌ ; अन्येऽपि 
्रत्यभिजानन्ति-- स एवायम्‌--इति ; अतः प्रत्यभिजानन्तो वयमिव नान्य इति 
वक्तुमर्हन्ति, इति । अत्र किल प्रयोगोऽन्तणौतः--रन्दो न क्षणिकः, स 
एवायमिति प्रत्यभिज्ञानात्‌ आकारादिवदित्यत आह-ग्रस्यभिज्ञानस्य च 
व्यभिचारादिति । दीपञ्वाङायामपि श्तैवेयम्‌” इति प्रत्यमिज्ञासत्येव ; न च 
सा न क्षणिकेति तत्र व्यभिचारः । ततश्चाविदेषापिद्धिः । ततश्च वर्णेष्वेव 
तत्सम्भवः । ततश्च नान्यास्म्भवि काय॑ गमकमिति । दूषणान्तरमाद-- 
अनिदर्शनाचेति । निदर्शनं दान्तः, तदभावाच्च । पूर्वैवत्‌ पूवसम्बन्धो 
दरयितव्यः | नन्वात्मादयो नित्या एव सन्ति निदरौनानि, अत आह--क्षणिक- 
लवात्सर्वभावानामिति । यावन्तो कोके भावाः ते स्वै क्षणिकाः । प्रागभाव- 
परधवसामावयोः व्योञ्नश्वावरणामावरूपस्य स्थिरवाद्रावग्रहणम्‌ । यथोक्तम्‌- 


“्रतिसङ्ख्याप्रतीसङ्स्यानिरोधव्योममिक्षिमिः 1” इति । 


तद्विदां चैवमनुमानप्रयोगः-- यत्सत्तकक्षणिकम्‌ यथा घटादि । संश्च विवादाघ्यासितः 
शब्दादिः इति स्वभावहेतुः भावमात्रानुबन्धिप्ताध्यविषयत्वादिति । नयु यदि 
क्षणिका वर्णास्तथापि न वणौ एव वाचकाः ; किन्तु तदमिन्यङ्ञयः स्फोटः, 
क्षणिकानामयुगपद्ुवां वाचकत्वासम्भवात्‌ ; अत आह--वणेविरोषेऽपि वाक्य- 
भेदात्‌ कार्यविरोषोऽयुक्त एवेति । अयुक्त इति छेदः । यदपि क्षणिका  वर्णास्त- 
थापि न भवदभिमतादाक्यात्‌ कार्यभेदोऽधग्रतीतिभेदो न युज्यत इति । 
यथा च क्षणिकेभ्योऽप्य्प्रतीतिसम्भवः तथोत्तरत्र॒ भविष्यति । कचि- 


क्योतकोपययदीयमाति नोपायो 


१ कार्यमेदः. ख. २. श्रति- चौ. मुद्रिते, 


[अषटाविंडाः शोकः] गोपाड्कासहिता २१३ 


तस्यातीन्दरियतात्‌ । स्निषिमात्रादुलत्तावन्युखन्नस्यापि स्यात्‌ । अपि 
चैकमनेकावयवात्मकमनवयवं वा । तत पूषसिन्‌ कलयेऽवयपानामान- 
थेक्यम्थेवत्ता वा । आनथैक्ये कथं तदात्मकं वाक्यम्‌ ? अ्थवनेवासमा 





क ९ 


त्पाठः वणोविशेषेऽपीति । यद्यपि जराराजेत्यादौ न वर्णानां विशेषस्तथा 
च॒ नाथप्रतीतिहेतुत्वसम्भवः, तथापि तदुपपत्तेः कल्पिताद्राक्यमेदाद्व- 
दभिमतान तस्य कायभेदस्योपपत्तिरिति । कारणमाह--तस्यातीन्दियत्वादिति । 
तस्य वाक्यमेदस्य स्फोटत्मनः प्रलक्षायोग्यत्वात्‌ । यथोक्तम्‌- 


८“वणत्रयपल्यिगि बुद्धिर्नान्यत्र जायते । इति । 


न॒ च प्रस्यक्षादन्यत्ममाणं तत्र सम्भवति । कार्यानुमानं तु श्ानकार्यौ- 
त्पत्तावेव संभवतीति भावः । अथ सत्तया कायजनकत्वमिष्यते तत्राह-- 
सन्निधिमात्रादुत्तच्चावव्युत्यन्स्यापि स्यादिति । सन्निषिमात्रात्‌ तत्र॒ सत्ता 
मात्रात्‌ अथबोधस्योत्पत्ताविष्यमाणायामब्युत्पनस्यापि पुरुषस्य प्रथमश्राविणोऽ्ै- 
बुद्धयुत्पत्तिः स्यात्‌ ; न च सेष्यत इत्यथः । अत्रैव दूषणान्तरोपक्रमः--अपि 
च्‌....वत्ता वा । तत्र विकल्पं तावत्‌ करोति--एकमनेकावयवासमकमनवयवं 
वेति । यदेकमभिमतं मवतां वाक्यं तत्कि घटादिवदनेकावयवात्मकमिष्यते उत निरव- 
यवमाकादापरमाण्वादिवदित्यथः । प्रथमं कल्पमपि विकल्पयति-- तत्र पूर्वस्मिन्‌ 
कल्पेऽबयवानामानथक्यमथवत्ता वेति । इुगमो ग्रन्थः । प्रथमपक्षे प्रथमे रिरो 
दूषयति--आनथैक्ये `.“ --` -"“स्यात्‌ । अथराब्दोऽभिधेयवाची ; न 
वियतेऽर्थो येषां तेऽनर्थकाः ; तेषां भावः आनर्थक्यम्‌ । अवयवानामान- 
क्ये कथमनेकावयवात्मकं वाक्यमिति सङ्गच्छते ‡ न द्यानर्थक्य- 
वाक्यत्योरेकल्न समावेराः सम्भवतीत्यथेः । कथमिखत्राह---अयैवनेवात्मा 


[ागााककाककक्वकण अ रीषि प 





१, 40५6 न, ख. 


२१४ स्फोटसिद्धिः [अष्टाविंशः ®छोकः। 


वाक्यमित्युच्यते । तदेतेष्ववेवावयवेषु सखयमनथेकेषु॑वाक्यासता 





बुक्यमित्युष्यत इति । यतोऽ्थवानेवात्मा वागाता वाक्यमिव्युच्यते रोके । 
वागासेति वा पाठः । यथोक्तम्‌--““संहत्याथममिदधति पदनि वाक्यम्‌ 
इति । इदमाकूतम्‌--अवयवशक्तिः समुदायशाक्तिवौ प्रप्येकडाक्स्या अवयव्‌- 
राक्त्या वा व्याप्ता रथा्खे परमाणुषु च ; सेह वाक्यावयवेम्यो निवतेमाना सद्वात- 
शक्तिमवयवराक्तिं वा निवर्तयति , व्यापकनिचृत्तेव्याप्यनिदृत्या व्याप्तवा- 
दिति ; अतोऽनर्थकपदारन्धो वाक्यावयवी तत्समुदायो वा कथमथवत्ता 
मजेत ए अथवा निर्थकवर्णारन्धं निरथैकवणैसमुदायो वा पदमिति खोक प्रसिद्धिः ; 
वक्यन्लथवत्पदारन्धं तत्समुदायो वेति ; अतो वाक्यावयवानामानथक्ये 
कथं तदात्म वाक्यमिति संभवति, यतोऽथेवानेवात्मा वाक्यमिवयुच्यते । 


तदातममकमिवयत्रावयवेष्वात्मराब्दः अवयवा अत्मा यस्येति । इहापि 
तद्विषयोऽभवानिवात्मा ; अर्थवन्त एवावयवाः वाक्यमित्युच्यते ; 


नानक आत्मा, गामानय इत्यादौ वाक्यशब्दप्रयोगदशेनात्‌ शाम्‌, 
इत्यादावदशैनाचच । अतः किमित्याह- तदिति । एतदन्ययं पञ्चम्यर्थे च । 
यूतोऽनर्थकावयवानां न पारमार्थिकं वाक्यत्वम्‌ › अत॒ एव कारणाद्त्यथः । 
एतेषवेवावयवेषु स्वयमनकेष्विति । पएतषवेवेलनेनारथव्तया प्रसिद्धि सूचयति । 
अवयवेषु पदाप्मकेषु । स्वयमन्केषिति ¦ वाक्याथात्यथक्‌ यथास्वममिधेय- 
सुनयेष्वम्बुपगतेषित्य्थैः । वाक्यातता वक्यं नामात्मा येषां तेषां माबो 
वाम्यात्मता । कल्वितैवारोपितैव स्यादिलन्वयः । सिंहतेव माणवकादौ । 
यथा (सिंहो माणवकः, शवसिंहो देवदत्तः" इति माणवकादौ कल्पिता भवति; 
एवमनेकावयवात्मकं वाक्यमिलयपि वाक्यतो मिनेष्ववयवेषु वाक्यतोपचारिकी 
स्यान्न पारमार्थिकी ; न हयन्यस्यान्यातता स्वामाविकी संभवति, अमावतत्व- 
किरोषाव्‌ 1 अतः परशम्दस्य परत्र प्रयोगो शान्तेरुपचागदरा सम- 


[अष्टाविंदाः शोकः] गोपाङ्कासहिता २१५ 


कलिपितैव सिंहतेव माणवकादौ स्यात्‌ । अथैव प्रत्येकं परिसिमापार्थ- 
तया वाक्ष्यरक्षणापत्तेः प्रत्येकं वाक्यभावात्‌ नानेकावयवात्मकं वाक्यम्‌ । 
तदेकांाज्ञानाच वाक्याथैज्ञानिद्धरंशान्तसेयर्थ्यम्‌। कालक्षेपामावश्च । 


थनीयः । अनर्थकावयवात्मक्ं वाक्यमिति भवदीयं बचनमौपचारिकम्‌ , भवतो 
भ्रान्तिकल्पनाया गरीयसवात्‌ ; गौणताकल्पने तु ठ्घीयः । अथवा तस्माद्भवतो 
मतेऽचयवेघु वाक्यातमता शगामानयेव्येकं पदम्‌! इत्यादि त्रुवाणेर्छीकिकैः 
कल्पितेवेति। ननु सुख्यस्य वाक्यस्यान्यत्रािद्धौ कथं तत्रास्य कल्पना १ उच्यते- 


““ठक्ष्यमाणयुणे्योगादृत्तरि ठु गणता 
इति पक्षेऽन्यत्र सिद्धिरेपश््यते । 


५४अ्थे त्वथौन्तरात्मानमध्यारोष्योपपादिते । 
वाच्यमासाय शब्दानां स्वमेव प्रवतेनम्‌ ॥ '? 


इत्यस्मिन्‌ पक्षे नान्यत्र सिद्धवपेक्षा, “ खपुष्यस्थानीय अश्मा? 
(पुष्यं भवस्िद्धान्तः, शइत्यादिप्रयोऽयन्तासतः खपुष्पत्वदेः समारोपाङ्गी- 
करणात्‌ । सिहता च यचप्यनयत्र वियते ; तथाप्यत्र न वित इत्यसत्या एवारोपः । 
उत्नैव द्वितीयं दिये दृषयति--अथैवचे . - -सकलश्रुतेः । अस्याथः--अथैवत्ते 
चावयवानां वक्ष्यमाणदोषत्रयापातः । तथा हि--यचवयवानामथवत्त्वमाश्रीयते 
तहि मबदभिमतमनेकावयवात्मकं वाक्यमिवयेतन्न सिध्यति । कुतः £ प्रत्येकं 
व्‌क्यमावात्‌ अवयवानां प्रवयेकं वाक्यलात्‌ । तदपि कुतः १ वाक्यठक्षणापत्त; । 
प्रयेकमवयवानाम्‌ ““अैकत्वादेकं वाक्यम्‌" इति यद्वाक्यस्य रक्षणं तस्य प्रसङ्गात्‌ | 
तापि कस्मात्‌ ? प्रयेकं परिसमाप्ता्थैतया । सापि कुतः १ अथंवच्वाङ्गीकरणादिति 
यथोत्तरं हेतुमद्भावः । प्रतयेकपारेसमाप्तायताचायुगपद्भवां प्रसेकमेव वाचकले- 
नार्थव्लसम्भवात्‌ । दूषणान्तरमाह--तदेकांशा्ञानाच्च वाक्याथन्नानसिदधे- 
हान्तसैयर्ध्मिति । वाक्यं॑हि वाक्यार्थञानायाध्यते नान्यस्मे प्रयोजनाय । 


२१६ स्फोटतिद्धिः [अष्टाविंराः शोकः 


अथ मा भूदनेकावयवतलहानिरिति सक्रत्सकठावयवश्नवणम्‌, तथापि 
कारु्षेो न स्यात्‌ , भङ्देकांशावसायसमये सकटश्रुतेः । अनवयव- 
पथिमकलयेऽप्येकलरात्‌ क्रमेण गत्यसम्भवात्‌ काठमेदो न युक्तः । 








तथा च तस्य वाक्ष्यस्यनेकावयवात्मकस्य य एवे कथिदश- 
स्तज्जञानदेव केवछात्समभिरुषितस्य वाक्याथज्ञानस्य सिद्धरंशान्तराणां 
वैयध्यैमायुष्मतामाप्त इति कृतं ठकिकपरीक्षकाणामन्यावयवश्रवणग्रहणादि- 
परिश्रमेणेति मावः । दूषणान्तरमाह--काठक्षेपामावश्वेति । एष हि प्रथमं 
वणीनवधारयति ; पुनश्च तेषा परकृतिप्र्ययविभागेन पदताम्‌ , पदेम्यश्च तदथान्‌ ; 
तेषां चाकाड्क्षायोग्यतासत्तीराटोचयति ; तदरेन च तेषां व्यतिषङ्गमाकर्यति ; 
ततश्च वाकयार्थमवबुध्यत इति योऽयं कारस्य वक्याथज्ञानजन्मनि क्षपो विक्षेपो 
विम्ब दृयते, सोऽपि नैवंवादिनां संभवति, ज्टित्येवेकस्माद्रणोत्‌ पदादा 
वाक्यावयवाद्ाक्यारथ्ञानसिद्धेरिघथः । सम्प्रयत्रव प्रकारान्तरमाराङ्कते--अथ 
मा भूदनेकावयवत्वहानिरिति सङ्व्सकखावयवश्रवणमिति । प्रथमदोषभावा- 
भावा्धीनमावामावावुत्तरौ दोषाविति कता प्रथमस्येवोपन्यास । मा 
भूदनेकावयववह्ानिरति इवेति सकृदेव सकङावयवश्रवणमाश्रीयत इति । 
यथा धवखदिरपखरासहकारा वनम्‌! इतिं चक्षुषा सकृदेव गृह्यते, तथा 
श्रेत्रेण गामानयेति पदम्‌" इति सकृदेव गृह्यत इति । परिहरति- 
तथापि कारक्षेपो न स्यादिति । यथपि प्रथमद्वितीयदूषणोद्धारः राक्यते, 
तथापि तृतीयस्य नोद्धार इत्यथः । कारणमाह--संकृदेकांरावसायसमये 
सकलश्चतारेति । प्रथमस्यांशास्यान्यस्य बा कस्यचिदेकस्थांरास्यावसायसमये 
सकरश्चुतेः साकल्येन वाक्यस्य भ्रवणप्रसङ्गादिल्थैः । ततश्च नं 
काटक्षेपावसितस्य वाक्यस्य तदेवावाचकलत्वादिति भावः । 








१ 


१, त्देकाया- मूलम्‌ , 


[अष्टाविंशः छोकः] गोपाहिकासषिता २१७ 


न द्येकस्य क्रमेण ृीततोपन्ना ; न देकं गृहीतमयहदीतं च 
भवति, विरोधात्‌ । अहणाग्रहणभेदाच्च कमः ; न चाक्रमा 
वाक्यप्रतिपत्तिरसिति, सर्ववाक्यभ्यवदारश्रवणस्मरणानामनेकक्षणनिमेषानु- 


म शम नयन मयय 





[गिण ण [11 





एवं प्रथमपक्षस्य दैवा स्थितस्य दूषणं कृतम्‌ । सम्प्रति 
द्वितीयं दूषयति--अनवयवपश्चिमकस्पेऽप्येकलतवात्‌........न वा किकित्‌ । 
एकमनेकावयवातमकमनवयवं वेत्यत्र अपिशब्देन स्फोटवादिसम्मतिं पूर्वोक्त 
दोषपरिदारसम्भावनां च सूचयति । पश्चिमकल्पेऽपि काठ्मेदो न 
युक्तः । कारस्य मेदो नानात्व विक्षेप इति यावत्‌ । यथानेकवयवात्मक- 
प्रथमपक्षे कारुक्षेपामाबोऽस्ि यदयप्यन्यदोषाभावः । तत्र॒ कारणसुक्तम्‌-- 
क्रमेण गत्यसम्भवादिति । तत्र॒ कारणमुक्तम्‌-- एकत्वादिति । तत्रापि 
कारणमुक्तम्‌--अनवयवेति । एकत्वात्‌ क्रमेण गत्यसम्भवमुपपादयति-- 
न द्येकस्य क्रमेण गृह्ीततोपपननेति । गव्यसम्भवादिखनत्र गतिशब्देन ग्रहणं 
विवक्षितमिति सूचितम्‌--गृह्धीततेति । अनुपपत्ति सूचयति-न द्येक 
गृह्ीतमगृह्यीतं च भवतीति । कारणमाह--विरोधादिति । म्रहणमेवास्तु 
मा मूद ग्रहणमिति चेदत जआह--ग्रहणाग्रहणमेदाचच कम इति । यद्येकस्मिन्‌ 
वस्तुनि प्रहणान्यपि भिन्नानि प्रहणप्रागमावरूपाण्यग्रहणान्यपि मिनानि ` 
सन्ति, तदेव च कम उपपद्यते ; नैकले । प्रहणाग्रहणयोयदि प्रथमप्रहणसमये 
प्रह्यस्य प्रागभावोऽपि नष्टः, तर्हिं सकृदेव गृहीतमिति कथं कमवाचो युक्तिः 
अथ न विनष्टः, कथं प्रहणम्‌ १ न चांरामेदेन तत्सम्भवः; निरबयवत्वा- 
श्रयणात्‌ । न च निरवयवत्वे विरोधात्‌ कऋमम्रहणमेव परस्यिञ्यतामिति 
वाच्यमिव्याह--न चाक्रमा वाक्यप्रतिपत्तिरस्तीति । वाक्यप्रतिप्िवांक्यस्य 
कार्ल्येन प्रतिपत्तिः । कारणमाह--सवेवाक्यन्यवहयारभ्रवणस्मरणानामनेक- 











१. ग्दीति- मूलम्‌ , २, गहणादुग्रहण- मूढम्‌ , 
(--28 


२१८ स्फोटसिद्धिः [अष्टाविंशः शोकः 


तरसमेण परिसमतिः । न चैकमेकलुद्धि्रह्यमपरामृष्टवणेरूपं प्रतिभासते 


। 
शब्दरूपम्‌ ; अन्त्यवैणबुद्धावपि वणीनुक्रमप्रतीतिः, तदभावे वाक्यभेद्‌- 
क 





क्न 


क्षणनिमेषालुक्रमेण परिसमतिरिति । सैवाक्यानामिति परेऽपि व्यवहारादि- 
व्यतिरेकजनिता षष्ठी ; व्यवहारो वक्तुरुचारणम्‌ ; श्रवण घ्रोत्रद्ुहणम्‌ ; 
स्मरणं पुनः पूवीनुमूतानासुच्ारणार्थ॑पुनसयुसन्धानम्‌ › श्रोत्रा वा 
पदाथयोग्यतादिज्ञाना्ं॑ पश्चात्‌ क्रियमाणम्‌ ; तेषां वाक्यसम्बन्धिनामनेके 
क्षणेषु निमेषेषु चलुक्रमेण परिसमतेः । प्रथमं कर्रिमशवित्षणे निमेषे 
वा सविषयस्य दैयवहारादेः प्रक्रमं कृतल्रा तस्येव द्वितीयादिषु पुनसयु- 
सन्धानमनुक्रमः ; एवमनेकेषु क्षणेषु निमेषेषु वानुक्रमेण परिसमाप्तिः । 
फठनिष्पच्यापवर्म; । सर्ववाक्यानां स्वेषां वाक्याना रोकिकानां वैदिकाना 
च । अथवा सरषैराब्दः कृत्लविषयः $ वाक्यानां कात्स्यैन यानि ठेयवहार- 
श्रवणस्मरणानि तेषामिति । अनुक्रमशब्देन क्रमराब्दभ्रवृत्तिनिमित्ततां 
दुरीयति । पूरवीपरकाकलाककितलवं हि पैवीपथापरपयोयः क्रम इति 
भावः । तिष्ठतु तावदन्यदनुपपत्तिजातम्‌, अनुपन्धिरेवेनं निरवयवं 
शब्दातमानं बारयतीत्याह--न चैकमेकबुद्धिपराह्यमपरागृष्टवणेरूपं प्रतिमासे 
शब्दशूममिति । मवतां यदेकमेकबुद्धिमराह्यं शब्दरूपममिंमतम्‌ , न तदपरा- 
ृष्वर्णरूपं प्रतिमासत इवय्थः । सत्ये पूवष बुद्धि परागर्टवणेरूपं 
प्रतिभासते, अन्त्यवर्णबुद्धौ त॒ वर्णोत्तीणं प्रकाशत एवेति चेदत आह-- 
अन्त्यवर्णबुद्धावपि वणानुक्रमप्रतीतेरिति । अपिरब्देन “नादैराहितवीजाया- 
मन्त्येन ध्वनिना सह इति । अत्र निरवयवप्रतीतेः सिंद्धान्तिनाङ्गीकारं 
सूचयति । वणालुक्रमप्रतीतेरति । वणालुक्रमेण वणैर्पपरामर्योनेव शाब्दरूप- 





१, शब्दत्वम्‌, मूलम्‌. ३. व्याहारः ख. 
२, 0६६ वणै, मूलम्‌. 


[अष्टाविंशः छोकः गोपाछ्कासदितः २१९ 


प्रतीत्यभावात्‌ । वर्णाुक्रमोपकारे द्यनपेक्षिते यथाकथलिलखयोगेऽपि 





प्रतीतेरिति । यथोक्तम्‌-- 


“चित्ररूपां च तां बुद्धं सदसद्रर्णगोचराम्‌ ।” इति । 


तदेवं वणौनुक्रमवाक्यप्रतीत्योरन्वयो दरतः । व्यतिरेके व्यतिरेकोऽष्य- 
स्तीत्याह--तदभवे वाक्यभेदग्रतीत्यमावादिति । वणोयुक्रमाभवि वाक्य- 
विरशेषप्रतीत्यनुदयात्‌ । न॒ हि वर्णानन्तरेण तद्मतीतिः, समुद्रशङ्खादि- 
घोषेषु तददशोनात्‌ । न च तदनुक्रमं बिना न च क्षचिद्राक्ये 
वणय विहाय किञ्िच्छब्दरूपं प्रकारते । यथेोक्तम--“भेदददीनाभा- 
वात्‌, इति । तदेवं न चैकमिखत्र हेतुद्रयमुक्तम्‌ । अत्न चानवयव- 
पश्िमकल्पेऽपीव्यादिना परिपमपतेस्यन्तेनैतद्विवक्षितम्‌-- यत्रमेण गृह्यते तन्न 
निरवयवम्‌ , यथा पटः ; क्रमेण चं गृह्यते वाक्यम्‌ , अतो न निरवयवमिति 
इति कऋमग्रहणस्य भ्यापकं यदनेकातममकत्वं तद्विरुद्धमेकत्वमुपरुम्यमानं ऋम- 
प्रहणमपि निवतेयतीति; क्रमग्रहणान्यथानुपपत्यानेकात्मकं वाक्यमिति । पुनश्च 
न चैकमेकबुद्धि्राह्यमित्यादिनैतदुक्तम्‌--वणतमकं वाक्यम्‌ , नियमेन तत्परामस- 
पूव प्रतिभासात्‌ ; यत्खद् नियमेन यत्परामशपूवं प्रतिभासते तत्तदासकम्‌ › 
यथा तन्तुपरामदीपूर्वकं प्रतीयमानः पट इति वणोनात्मकत्वमम्युपगम्यमानं 
नियमेन तत्परामर्शपू प्रतीयमानत्वमपि निवतैयतीति दृष्टविरोधः । नियमेन 
तत्यरामर्शपूर्ववं प्रतीयमानत्वसाधनाय च हेतदयमुक्तम्‌ । वर्णानुक्रमप्रतीते- 
स्तदभवे वाक्यमेदग्रतीत्यमावादिति च द्वितीयहेतु विवृणोति--वणी- 
नुक्रमोपकरे हयन्पेक्षिते यथाकथंचिस््मयोगेऽपि तेषां कस्यचिद्राक्यस्य 
प्रतीतिग्रसङ्गात्‌ बिना वेति । वणानुक्रमकृत उपकारो वणौनुक्रमोपकारः । 
कचित्तयेव पाठः । हिरब्द उपपादनत्रोतनाथः । अनपेक्षित इति । 
पुरुषेण वाक्यप्रतीतिसिद्धयथमिति सिध्यति । यथाकथंचित्‌ प्रयोगेऽपि 


२२० सफोटपिद्दिः [अष्टाविंस्ः शोकः] 


तेषां कस्यचिद्राक्यस्य प्रतीतिप्रसङ्गात्‌ बिना वा, तदलुक्रमस्या- 
नुपकारितात्‌, अक्रमेण च व्यवहरणाशक्तेः, गलन्तरासम्भवाच्च । न 
चेदं साम्प्रतम्‌- नैव वाक्यं वर्णतकम्‌ , येन तदनुक्रमकृतो वाक्यभेदः 


तेषामिति । अमिमतक्रमेण विपरीतक्रमेण वा वणौनां प्रयोग इति । 
कस्यचिद्राक्यस्येति । यद्रक्तुर्विवक्षितं तस्य । प्रतीतिग्रसङ्गदिति । प्रतीतेः 
प्रसङ्गाद्वाक्यभेदग्रतीत्यभावादिति । प्रतीतेः प्रतिषेधः तव्मसङ्गे सति युञ्यत इति 
ग्रसङ्धम्रहणं कृतम्‌ । विना वेति । वरणैरेव वा विना कस्यचिद्राक्यस्य 
प्रतीतिग्रसङ्गादित्यनुषङ्कः । अत्र च यथाकथंचिस्मयोग इत्यनेन तदभाव इत्यस्य 
वणौलुक्रमामाव इति व्याख्या कता । वेत्यनेन व्णीभाव इति । साध्यं तनयो; 
पूधैमेवेति द्टव्यम्‌ । उभयत्रापि कारणमाह--तदयुक्रमस्याुपकारित्वादिति । 
अनुक्रमस्य वाक्यप्रतिपत्तावनुपकारकत्वात्‌ वणीनुक्रमोपकारे ्यनपेक्षित 
इत्यनेनानुपकारित्वबीजकथनम्‌ । परपिक्षितो द्युपकारो भवति, अनपेक्षितं त॒ 
ुर्वननोपकारकः ; तेनोक्तम्‌--अनुपकारित्वादिति । नलु यचक्रमा वाक्यप्रतिपत्ति- 
नं स्यात्तत एतत्सर्वं प्रसज्येत ; युगपदेव वणीननुसन्धाय जानातु वाक्यमिति 
चेत्‌ तत्राह--अक्रमेण च व्यवहरणाराक्तेरति । उपठक्षणं चैत्छूवण- 


 * स्मरणयोरपि । अशक्तिश्च कार्यदर्शनामावाटुन्ीयते । हेलन्तरमाह-- 


गत्यन्तरासम्भवान्चेति । न च क्रमयौगप्मन्तरेणान्या काचिद्विधस्तीयर्थः । 
ननु गत्यन्तर पूवेमुक्तम्‌--श्रयन्नमेदतो भिन्ना ध्वनयोऽस्य प्रकाशकाः" 
इत्यादिना । अत आह--न चेदं साम्प्रतम्‌-- नैव वाक्यं वणीतमकम्‌ , येन 
तदनुक्रमकृतो वाक्यभेदः स्यात्‌ $ अपि तु तव्मकृत्येवामिनमेकमातिवमान- 
वणौदिविभागमनानुपू््यं॑व्यज्ञकक्रवशाज्च क्रमवत्‌ भागवच् प्रतिभाति--इति । 
अस्यार्थः--न चेदं वक्ष्यमाणं साम्प्रतं युक्तम्‌ । इदंरब्दमिर्दिमेव दर्हीयति-- 
नैव वाक्यं वणात्मकम्‌ । निषेध्यस्य व्णीमकत्वस्य दोषवत्तामाह-- येन तदनुक्रमङ्ृतो 


[अष्टाविरा; शोकः] गोपाङ्िकासहिता २२१ 


स्यात्‌ ; अपि तु तत्‌ प्रकृतयैवामिन्नमेकमविचमानवणौदिविभागमनातुपू्य 
व्यञ्ञककरमवशाञ्च कमवत्‌ भागवच प्रतिमाति--इति, क्रमस्य क्रमवता- 
मिव्यक्ययोगात्‌ ; न हि तदेव व्यक्तमव्यक्तं च भवति विरोधात्‌, येन 
क्रमेण व्यज्येत । भेदे हि कस्यचिद्रथक्तावपरमव्यक्तमिति क्रम उपपद्येत । 
वाक्यमेदः स्यादिति । वणीत्मकत्वेन हि वणौनुक्रमकृतो वाक्यभेदः । बणौनु- 
क्रमाधीनो वाक्यमेदः स्यात्‌ ; अतश्च तत्रोक्ता दोषाः प्रसञ्येरन्‌ । 
अपि विति । कीटर प॒नर्वाक्यम्‌  तस्मकृत्येवामिनमिति । तद्वाक्ये स्वत 
एवाभिन्नम्‌ , नालुत्रमकृतैकबुद्धगराह्य्वादिमिरित्यथेः । एकमिति । ननेकमिति । 
अत्रापि प्रकृत्येति संबध्यते । यथाभिन्नस्याप्यवयविनो यथाङ्घग्रलज्गविमागः 
्नेवमप्यसयेव्युक्तम्‌--अविद्यमानवणोदिबिभागमिति । आदिरब्देन पदादिक- 
सुपादत्ते । ईशस्य च क्रमोऽप्यसम्भावित पएवे्युक्तम्‌--अनानुपू््मिति । 
आनुपर््यरहितमक्रममित्य्थः । कुतस्तं तथा प्रतीतिस्तदाह-- च्यञ्चक- 
ऋमवराचच्च कमवद्भागवच्च प्रतिभाति । इतिशब्दः प्रकारवचनः ; इद- 
शब्देनालुसन्धानीयः, यदि पल्यते यदि वाक्षिप्यते । इदं च पूवेत्रोक्तमेवेति 
पुगमम्‌ । असाम्प्रतले कारणमाह--अक्रमस्य क्रमवतामिन्यक्त्ययोगात्‌ । 
अ्रमस्य॒व्यद्मयस्य कऋमवता व्यञ्चकेनाभिन्यक्त्यलुपपत्तरेति । एतदेव ` 
स्फतोरयति- न हि तदेव व्यक्तमव्यक्तं च भवति विरोधात्‌, येन क्रमेण 
व्यञ्येत । मेदे हि कस्यचिश्क्तावपरमन्यक्तमिति क्रम उपपद्चत इति । 
तदेवेति । एतनिभीगमेवेत्यथैः । व्यक्तमव्यक्तं च भवति विरोधादिति 
सुगमम्‌ । येनेति । येन॒ कारणेन यस्मादिव्यथः । यच्छब्देन च तस्यैव 
ग्यक्ताग्यक्तत्वसम्भवः परामृश्यते । क्मेणाभिव्यभ्येतेति । वाक्यमिति 
सिध्यति । न चैष ऋमवद्भागपक्षेऽपि तस्यो दोष इत्याह--मेदे हीति । 
अथवा न हि तदेव व्यक्तमव्यक्तं च भव्तत्येतदेव विपये सम्भव- 


२२२ स्फोटसिद्धिः [अष्टाविंशः छेकः] 


अभागववे च स्रकलाश्राविणो न स्यादयाक्यबुद्धिः, वाक्यस्याश्रवणादवयवा- 
भावाच्च । अतः सकर्मेव वाक्यं श्रूयेत न वा कि्वित्‌ । अथ 
व्णीनां श्रवणेऽभिव्यक्तिहेतूनां समस्तवर्णोपजनितसंस्कारजन्ययान्त्यया 


कयन माननया 





कत णमे ककय 





प्रदर्शनेन साधयति- भेदे हीति । दिरब्दो हेतो । कस्यचिद्यक्ताव- 
परमव्यक्तमिति क्रम उपपेत इति स्पष्टम्‌ । दूषणान्तरमाह-अभागव्वे 
च सकटाश्राविणो न स्याद्वाक्यबुद्धिः, वाक्यस्याश्रवणादवयवाभावाच ; अतः 
सकलट्मेव वाक्ये श्रूयेत, न वा किञ्चिदिति । किं चाभागत्े च 
वाक्यस्याश्रीयमाणे लोकवेदयोः श्रोतुनं स्याजयेत । वाक्यबुद्धिः वाक्यविषया 
बुद्धिः । श्रोतारं विशिनष्टि--सकटाश्राविण इति । सकटं वाक्यं श्रोतुमसमथस्येति 
यावत्‌ । कुतः £ वाक्थस्याश्रवणात्‌ , न हि सकटं वाक्यं सकृदेव 
श्रूयते, ऋमेणेव श्रवणादित्युक्तम्‌ । न॒ चावयवश्चवणे भवन्मते 
सम्भवतील्यक्तम्‌--अवयवाभावाचेति । कि पुनस्तत्र भवेत्‌ £ तदुक्तम्‌-- 
अतः सकक्मेव वाक्यं श्रूयेत, न वा किश्चिदिति । श्रयेतेत्ययुषङ्गः । 
अत्रो्तरत्वेन पूरवोक्तमलुमापते--अथ वणानां श्रवणेऽमिव्यक्तिहेतूनां समस्त- 
वर्ण